O SECESJI SLOW KILKA
Od konca maja do poczatku sierpnia 2006 w Kamienicy Szolayskich Muzeum Narodowego w Krakowie czynna byla wystawa niezwykla w swym delikatnym pieknie. Wystawa pt. "Grafika Alfonsa Muchy ze zbiorow Muzeum Etnografii i Rzemiosla Artystycznego we Lwowie oraz Muzeum Narodowego w Krakowie". Autorem i Kuratorem wystawy byla Pani Magdalena Czubinska. Wystawa ta byla w Krakowie ogromnym wydarzeniem kulturalnym.
O samej wystawie opowiedza w bardzo ograniczonym stopniu dwa ponizej cytowane fragmenty z pieknego, ilustrowanego katalogu wystawy napisanego przez Magdalene Czubinska.
Alfons Mucha (1860-1939), przez koncowych dziesiec lat XIX wieku uosabial Art Nouveau w
Paryzu. Swoja bogata tworczoscia graficzna w stylu L'Art Nouveau, znanym w
Polsce pod nazwa Secesji, wniosl wielki, choc moze niedoceniony, wklad w
sztuke ogolnoludzka. Na jego temat mozna znalezc szereg publikacji
ksiazkowych i internetowych.
Alfons Mucha w swojej pracowni w Paryzu, pozne lata 1890.
W tle plakat Muchy Gismonda.
Fotografia.
(Muzeum Alfonsa Muchy w Pradze)
Subtelna, obrazowa i ornamentacyjna, nieomal arabeskowa, wrecz zawila, acz niezwykle delikatna grafika Muchy, i w ogolnosci Art Nouveau, czesto uzytkowa i reklamowa, nie byla jednak kontynuowana i rozwijana. Byl to stosunkowo krotki i waski, zamkniety juz od dawna okres artystyczny w sztuce, sztuce uzytkowej i w architekturze. Podobnie rychle zamkniecie bylo zreszta udzialem innego, dosc wspolczesnego Secesji, malarskiego pradu tzw. Prerafaelitow, glownie w Anglii. Zwyciezyl abstrakcjonizm wszelkiego rodzaju, kubizm, awangarda itp.
Zastanawialem sie kilkakrotnie, szczegolnie teraz, pod wplywem
krakowskiej wystawy plakatow Muchy, dlaczego tak sie stalo. Mysle, ze
rozszerzajacy sie postep techniczny i podziw dla rozmaitych maszynerii mial
wplyw na popularnosc swego rodzaju prostych figur geometrycznych i
konstrukcji z nich (konstrukcjonizmu), rowniez i w sztuce. Zaistnial pewien kult (technicznej)
inwencji i surowosci ksztaltow. Surowosci zreszta na miejscu po
okropnosciach Wielkiej Wojny i w warunkach emancypacji zaniedbywanych dotad grup
spolecznych, postepujacego prawie przewrotu spolecznego, a przy tym,
szerzacego sie (szczegolnie w kulturowo wplywowych Niemczech i Wloszech)
kultu brutalnej sily. To wszystko bylo zupelnie przeciwstawne subtelnosci
Secesji. Stad moze zaniklo zapotrzebowanie na grafike secesyjna.
Alfons Mucha: Vient de paraitre. Documents decoratifs par A.M. Mucha.
Paryz 1901.
Plakat reklamujacy album 72 plansz ornamentow Muchy Documents decoratifs.
Litografia barwna, papier, 73 x 43.5 cm
Muzeum Etnografii i Rzemiosla Artystycznego we Lwowie.
Druga rzecz, ktora zaintrygowala mnie na wystawie Muchy, to fakt, ze jego ogromne rozmiarami secesyjne plakaty zachowaly sie wlasnie we Lwowie. Kolekcjonowalo je tam od 1897 r. dawne Miejskie Muzeum Przemyslowe. Ktos we Lwowie najwyrazniej docenil ich piekno i artystyczna wartosc. Nadto chwala i dziekczynienie obecnemu ukrainskiemu Muzeum Etnografii i Rzemiosla Artystycznego we Lwowie, ze zdolalo zachowac te kolekcje, szczegolnie w latach stalinowskiego i brezniewowskiego realizmu socjalistycznego – jedynie slusznego kultu czerstwych "robotniczo-chlopskich" wizerunkow w sztuce.
Dowiedzialem sie na wystawie, ze tak bogatej kolekcji plakatow Muchy nie ma nawet w Pradze, miescie Secesji, miescie w ktorym Alfons Mucha tworzyl u schylku zycia i zmarl, gdzie teraz jest jego specjalne muzeum. Podobno milosnicy Secesji specjalnie przyjezdzali z Pragi obejrzec te wystawe.
Wystawa secesyjnych plakatow Alfonsa Muchy, byla jeszcze jednym przykladem niezwyklej aktywnosci Muzeum Narodowego w Krakowie w urzadzaniu zupelnie fascynujacych wystaw dziel sztuki, czesto mniej powszechnie znanych, i dostarczania publicznosci glebokiego przezycia prawdziwej sztuki. Pani Zofii Golubiew, Dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie, nalezy sie nasza szczera wdziecznosc.
A ja serdecznie dziekuje Pani Zofii Golubiew za Jej zgode na zamieszczenie Zwojach krotkich fragmentow z katalogu Alfonsa Muchy.
Andrzej M. Kobos
GRAFIKA ALFONSA MUCHY W KRAKOWIE
O obrazowych wizjach Augusta Strindberga
MAGDALENA CZUBINSKA
- Poczatki artystycznego plakatu francuskiego
Plakat jest produktem wielkiego miasta. To w Paryzu i Londynie pojawil sie najwczesniej.
Do polowy XIX wieku nie istnialy afisze reklamujace dobra konsumpcyjne: zywnosc, alkohole czy wyroby przemyslowe. Przyjmuje sie, ze narodziny plakatu artystycznego mialy miejsce po roku 1860. Z pewnoscia bylo to mozliwe dzieki wynalazkowi techniki litografii, ktora Alois Senefelder opracowal w 1798 roku. Afisze sprzed epoki litografii byly monochromatycznymi drzeworytami lub miedziorytami. Litografia natomiast pozwolila na wprowadzenie koloru i zwiazanie ilustracji z tekstem. Umozliwila takze uzyskiwanie duzej liczby odbitek. Rozwoj przemyslu i pojawienie sie w drugiej polowie XIX wieku spoleczenstwa industrialnego spowodowalo zapotrzebowanie na drukowane w duzych nakladach plakaty, ktore informowaly nie tylko o wydarzeniach kulturalnych, ale rowniez o najrozmaitszych towarach i uslugach. Zachowane afisze i plakaty sa wiec najlepszym zrodlem zywej wiedzy o gustach i cechach tego spoleczenstwa.
Rozpowszechnienie sie plakatu jako nosnika informacji wiazalo sie tez z faktem, ze Paryz przezywal w tych latach rewolucje urbanistyczna. Wytyczano wielkie "avenues", a place budowy otoczone byly kilometrami drewnianych plotow. To na nich zawisly plakaty. Musialy miec mocne formy i kolory, aby byly dobrze widoczne z daleka. Dostepnosc tych ogrodzen pozwalala tez na ciagle powiekszanie formatu.
W jezyku francuskim istnieja dwa rownolegle terminy odnoszace sie do okresu, ktory zamykaja daty 1890-1905: la belle epoque i L'Art Nouveau. Pierwszy termin kojarzony byl ze sztuka bezposrednio zwiazana ze spoleczenstwem burzuazyjnym. Pelne fantazji przedstawienia odzwierciedlaly przywiazanie tej klasy do luksusu i przyjemnosci zycia codziennego – co wyrazalo sie nadawaniem im estetyzujacej, artystycznej oprawy – a jednoczesnie podkreslaly wolnosc jednostki i jej prawo do wyboru. Zaspokojenie owych estetycznych upodoban w przypadku plakatow sprowadzalo sie do czestego wykorzystywania wizerunku pelnych slodyczy kobiet. Artysci tego nurtu to Jules Cheret, Leonetto Cappiello i Theophile Alexandre Steinlen.
Drugie okreslenie zaczerpniete zostalo z nazwy paryskiej galerii L’Art Nouveau – la Maison Bing. Przedstawiciele tego nurtu szukali inspiracji w naturze, stosujac liczne motywy floralne, przetwarzane i poddawane stylizacji zmierzajacej w strone form abstrakcyjnych. Ich paleta kolorow byla bogata i wyrafinowana, co podnosilo artystyczna wartosc dziel. Za tworcow nalezacych do tego kregu uwaza sie przede wszystkim Eugene'a Grasseta, Alfonsa Muche i Claude-Louisa Berthona.
[…]
Czwartym z najwiekszych byl Alfons Mucha (1860-1939), ktory z koncem 1894 roku zaprojektowal dla Sary Bernhardt plakat do sztuki Victora Sardou – Gismonda. Dzielo to stalo sie wydarzeniem sezonu, wzbudzajac sensacje w Paryzu.
Popularnosc plakatu w latach osiemdziesiatych i dziewiecdziesiatych XIX wieku zyskala wrecz miano "afiszomanii". Plakaty, jako "tworczosc ulicy", podnosily zainteresowanie sztuka wsrod szerokich mas widzow. Krytycy pisali o nich felietony w gazetach, oceniajac je czesto wedlug tych samych kryteriow, co grafike warsztatowa. W latach [18]dziewiecdziesiatych plakaty zawisly nie tylko na ulicach, ale zaczely takze pojawiac sie w domach. Staly sie obiektem kolekcjonerskich staran i zabiegow. Zaczeto urzadzac liczne wystawy plakatow. W Paryzu pokazywaly je galerie Sagot, Arnould, Pierrefort i La Plume. Podobne pokazy organizowane byly takze na ziemiach polskich; pierwszy mial miejsce we Lwowie w 1897 roku, nastepny odbyl sie rok pozniej w Krakowie.
[…]
Katalog niniejszej [krakowskiej] wystawy prezentuje trzydziesci
cztery prace Alfonsa Muchy, poczawszy od najslawniejszego plakatu Gismonda.
Towarzysza mu inne, wykonane na zamowienie Sary Bernhardt, wszystkie w ksztalcie
mocno wydluzonego w pionie prostokata, czyli w formacie przejetym przez
postimpresjonistow ze sztuki japonskiej. Liczna grupa to plakaty handlowe,
reklamujace alkohole, czekolade, linie kolejowe czy rowery. Sa trzy plakaty
czeskie, poza tym - okladki czasopism, dwie kompozycje do serii wydawniczej „L’Estampe
Moderne" : Salome i Salammbo oraz trzy panneau – dekoracyjne –
specjalnosc artysty – z serii "Kwiaty": Lilia, Roza i Gozdzik
(bez litografii Irys). Ilustracjom towarzysza obszerne glosy. Dwadziescia
siedem prezentowanych litografii sprowadzono z Muzeum Etnografii i Rzemiosla
Artystycznego we Lwowie, pozostale siedem prac stanowi wlasnosc Muzeum
Narodowego w Krakowie. Krakowskie eksponaty pochodza z dwoch zrodel:
pierwsza grupa to plakaty z nieistniejacego Muzeum
Techniczno-Przemyslowego w Krakowie, druga – fragment
wspanialego daru Feliksa "Mangghi" Jasienskiego.
Alfons Mucha: Job
Plakat reklamowujacy bibulki do papierosow "Job".
Litografia barwna, papier, 66.5 x 46.5 cm
Muzeum Etnografii i Rzemiosla Artystycznego we Lwowie.
Kolekcja plakatow i grafik Alfonsa Muchy w Muzeum Etnografii i
Rzemiosla Artystycznego we Lwowie zostala zgromadzona przeszlo 100 lat temu.
W 1897 roku na wystawie plakatu zorganizowanej przez tamtejsze Miejskie Muzeum
Przemyslowe znalazly sie miedzy innymi afisze Alfonsa Muchy. W 1900 roku we
Lwowie odbyla sie wystawa plakatow w Towarzystwie Sztuk Pieknych. Takze na
niej pokazano prace artysty. Od tego czasu rozpoczelo sie kolekcjonowanie
plakatow Muchy w Dziale Grafiki Miejskiego Muzeum Przemyslowego
– obecnie Muzeum Etnografii i Rzemiosla Artystycznego. Czesc lwowskiej
kolekcji plakatow Alfonsa Muchy zostala sprowadzona do Polski przez Muzeum
Zamoyskich w Kozlowce, ktore umozliwilo zaprezentowanie prac Muchy w innych
miastach naszego kraju. Dzieki uprzejmosci Dyrekcji tego Muzeum mozna je
takze ogladac w Muzeum Narodowym w Krakowie.
* * *
- Gismonda
 Alfons Mucha: Gismonda Plakat teatralny, Paryz 1894/1895. Litografia barwna, papier, 219 x 76 cm. Muzeum Etnografii i Rzemiosla Artystycznego we Lwowie. |
Znakiem rozpoznawczym Alfonsa Muchy, jednego z najbardziej znanych przedstawicieli Art Nouveau, sa podobizny kobiet w stylu belle epoque – wyidealizowanych postaci rysowanych plynna, wyrafinowana, idealizowana i dekoracyjna linia, o dlugich, wijacych sie w splotach wlosach, otoczonych nareczem kwiatow i lisci, symbolami i arabeskami. Po przerwaniu nauki spiewu w 1877 roku i nieudanych probach podjecia studiow w praskiej Akademii artysta wybral sie do Wiednia i zajal malowaniem kulis teatralnych. Od 1883 roku pracowal dla hrabiego Khuen-Belassiego, ktory umozliwil mu rozpoczecie studiow w Akademii Sztuk Pieknych w Monachium. W roku 1888 byl juz w Paryzu, gdzie studiowal. W 1891 roku poznal Paula Gauguina, ktory wprowadzil go w artystyczny swiat, gdzie ciagle jeszcze swiecil triumfy impresjonizm, ale jednoczesnie rozpoczynal sie barwny okres symbolizmu i dekadentyzmu. Pierwszy plakat Mucha zaprojektowal w 1894 roku dla aktorki Sary Bernhardt do przedstawienia Gismonda. Zamowienie, zlozone przez aktorke w wielkim pospiechu w Swieta Bozego Narodzenia, mialo byc gotowe na dzien 1 stycznia 1895 roku. W przeciwienstwie do plakatow Jules'a Chereta, ktory stosowal mocne, skontrastowane kolory, praca Muchy utrzymana byla w pastelowych zlamanych barwach. Artysta uzyskal elektryzujacy efekt wydluzonej postaci "zamarznietej" w hieratycznej pozie. Idea kompozycji byla zapozyczona z plakatu Eugene'a Grasseta do sztuki Jeanne d'Arc. Wokol rozwieszonych na ulicach plakatow gromadzily sie grupki zaciekawionych ludzi. W czerwcu 1895 roku Bernhardt zamowila dalsze cztery tysiace kopii plakatu, lecz Lemercier doreczyl niespelna trzy i pol tysiaca. Odbyl sie proces, z powodztwa Sary Bernhardt, o odszkodowanie. Po tym incydencie skonczyla sie wspolpraca aktorki z wydawnictwem Lemerciera, ktore zostalo zastapione przez oficyne E Champenois. Projekt plakatu okazal sie wielkim sukcesem i przyniosl artyscie natychmiastowa slawe 1). Sarah Bernhardt podpisala z Mucha kontrakt na szesc lat. Artysta, oprocz plakatow, projektowal dla niej niektore kostiumy, dekoracje wnetrz. Poza dzialalnoscia dla teatru projektowal bizuterie, stroje i witraze. Zajmowal sie rowniez rzezba. Sarah Bernhardt (1844-1923) byla jedna z pierwszych wielkich gwiazd teatru i filmu. Nazywano ja "Boska Sarah" (La Divine Sarah). Przez ponad pol wieku grala na scenach Europy i Ameryki. Byla wielka osobowoscia i prowadzila ekscentryczny tryb zycia otoczona menazeria egzotycznych zwierzat. Naprawde nazywala sie Henriette-Rosine Bernard. Urodzila sie w Paryzu, jej matka byla pochodzenia dunsko-zydowskiego, ojca nie znala. Wychowywala sie w klasztorze i w mlodosci zamierzala w nim pozostac, zdecydowala sie jednak na nauke w paryskim konserwatorium. W 1866 roku zaczela wystepowac w teatrze Odeon. Jej atutem byla umiejetnosc tchniecia emocji w postaci melodramatycznych heroin, ktore obdarzala szlachetnoscia ducha oraz glebia psychologiczna. Sare Bernhardt i Alfonsa Muche laczyla przyjazn oraz wspolne zainteresowania. Mieli upodobanie do makabry i zdarzen nadnaturalnych. Urzadzali w pracowni seanse z udzialem mediow. Mucha lubil malowac sceny smierci. Sarah zamowila specjalna trumne, w ktorej sfotografowala sie w pracowni Muchy, z zamknietymi oczami, otoczona kwiatami. Ta fotografia stala sie popularna i przyczynila sie do legendy gloszacej, ze aktorka sypia w trumnie. Pogloski te byly w czesci prawdziwe, poniewaz trumna jezdzila razem z nia po calym swiecie i byla wstawiana do jej apartamentow hotelowych w Europie i Ameryce, gdziekolwiek odbywaly sie wystepy. Sarah Bernhardt sama pisala sztuki, malowala i rzezbila. Zajmowala sie rowniez dzialalnoscia charytatywna. W czasie wojny francusko-pruskiej, w 1870 roku, zalozyla szpital w nieczynnym teatrze Odeon. Sztuka Gismonda zostala napisana przez dramatopisarza Victoriena Sardou i wystawiona w Theatre de la Renaissance. Sardou byl tworca 70 sztuk teatralnych (tragedii i komedii), miedzy innymi slynnych dramatow pisanych specjalnie dla Sary Bernhardt: Théodora (1884), Cléopâtre (1890), Tosca (1887) i Fédora (1882). Plakat ukazuje aktorke z palmowa galezia w rece, w kostiumie Gismondy z ostatniego aktu dramatu. Magdalena Czubinska |
Grafika Alfonsa Muchy
ze zbiorow
Muzeum Etnografii i Rzemiosla
Artystycznego we Lwowie
oraz Muzeum Narodowego w Krakowie.
Katalog wystawy.
Muzeum Narodowe w Krakowie, 2006. 64s.
- Przypis:
- Nathaniel Harris w ksiazce Art Nouveau pisze o
plakacie Muchy do sztuki Gismonda:
"Plakat Muchy zawdzieczal swoj sukces faktowi, ze byl nie tylko piekny i uderzajacy, ale takze niezwykly. Waski i dlugi (ponad dwa metry wysokosci); zawile dekoracyjny (w 'bizantynskim' stylu, wlasciwym tematowi sztuki); a przede wszystkim zarzacy sie przytlumionymi odcieniami rozowosci, brazu, zielonosci i zlocistosci – calkiem niepodobnymi do mocnych kolorow normalnie uzywanych na plakatach. Mozna latwo zrozumiec, dlaczego 'boska Sarah' zgodzila sie z publicznoscia i krytykami: Mucha byl pierwszym artysta plakatu, ktory zasugerowal jej specjalna 'jakosc gwiazdy'; w Gismondzie i dalszych afiszach, jej szczupla sylwetka, pochlebnie wydluzona, zyskiwala wladczosci z lukowatego obramowania nad jej glowa, nieco przypominajacego nisze swietego albo aureole."
[Nathaniel Harris, Art Nouveau. Exeter Books, New York 1987, p.56; – przeklad AMK] (AMK). (powrot)
