BADLANDS
Alberta, Canada
ANDRZEJ M. KOBOS
(English version)
Badlands są obszarem położonym w środkowej Albercie, w zachodniej Kanadzie. W rzeczywistości, tzw. badlands rozciągają się wzdłuż doliny rzeki Red River, na południowy wschód od miasta Red Deer, przez miasteczko Drumheller, aż po granicę z prowincją Saskatchewan na wschodzie.
Centrum Badlands leży w Dolinie Drumheller, dosłownie w
mieście Drumheller i najbliższej okolicy, 130 km na północny-wschód od
miasta Calgary. Dolina Drumheller, w pobliżu płaskich terenów rolniczych,
znana jest z pięknej, urozmaiconej i jakby księżycowej topografii. Surowa,
poszarpana dolina składa się z formacji erozyjnych, takich jak niemal
izolowane wzgórza o stromych zboczach, głębokie i pokręcone kaniony, wąwozy
i żleby. Surowe ściany wąwozów są wielokolorowe, o odcieniach
zmieniających się z oświetleniem słonecznym. Tworzą je zerodowane warstwy
osadowego piaskowca lub skamieniałego błota i węgla, poprzeplatane warstwami
łupków ilastych. Stoki usiane są naturalnymi, "zadaszonymi" filarami i
tzw. hoodoo. Hoodoo są to naturalne lecz nietrwałe, pionowe struktury z
miękkiego piaskowca, nakryte ciemniejszymi, twardszymi "czapami"
kamiennymi. Różnią się wysokością i szczegółami kształtów. Uformowane
przez erozję, powoli pojawiają się i znikają w czasie. Wspólne działanie
wody, deszczu i wiatru ciągle "rzeźbi" owe hoodoo i filary, zmienia ich
kształty a w końcu niszczy poszczególne z tych niezwykłych struktur.
Hoodoo
(fot. Andrzej Kobos)
Nazwa "Badlands" jest dokładnym angielskim tłumaczeniem francuskiego terminu "les mauvaises terres" (bad lands, złe ziemie), przy pomocy którego francuscy podróżnicy François and Louis Joseph de la Verendrye w roku 1743 opisali ten teren, gdy podczas swojej podróży przez prerie dzisiejszej Kanady po raz pierwszy napotkali taki krajobraz składający się z kanionów, mes, wąwozów i stromych wzgórz. Pierwsi francuscy osadnicy na okolicznych terenach stwierdzili, że ta wysuszona ziemia nie nadaje się pod uprawę i dlatego zachowali, jako właściwy, termin "les mauvaises terres" lub "bad lands", czy "złe ziemie". Szybko jednakże odkryli, że teren ten obfitował w węgiel i skamieniałości.
W rzeczywistości to pierwotni mieszkańcy tych ziem, Indianie,
pierwsi odkryli tutaj skamieniałości zwierzęce, które uważali za szczątki
olbrzymich przodków bizonów. Wierzyli także, że badlands były jednym
ogromnym cmentarzem tych zwierząt a niezwykłe, pionowe formacje piaskowca z
czapami, które nazywali Hoodoo, były strażnikami duchów bizonów i
prastarych zwierząt.
* * *
Wielkie rzeki przepływały przez te tereny ponad 70 milionów lat temu. Poniżej cytujemy (w przekładzie na polski) krótki geologiczny i paleontologiczny opis Badlands:
Krajobraz Badlands jest zawile zerodowany, o stromych stokach, w większości pozbawiony wegetacji. Charakteryzuje się wąskimi kanałami o wielu zakrętach i żlebami. [...] Chociaż Badlands koło Drumheller wyglądają jak dziwny, obcy albo prastary świat, nie jest to ten rodzaj świata, który zamieszkiwały dinozaury. Gdy dinozaury panowały 230 do 65 milionów lat temu, rejon ten był pokryty deltami rzek i zalewowymi równinami rozciągającymi się na wschód, aż do ciepłego i płytkiego śródlądowego morza. Obszary badlands zostały wyrzeźbione tylko 10 000 do 15 000 lat temu przez gwałtowne strugi wody powstałe w następstwie cofania się lodowców. Dowody wskazują, że zatapianie tego terenu było wynikiem gwałtownych powodzi a nie działania rzek, które rzeźbią doliny stopniowo przez długie okresy czasu.Erozja wytworzyła wiele niezwykłych cech tego krajobrazu, takich jak hoodoo – przejściowe filary kamienne z ochronnymi czapami z twardszego kamienia; polodowcowe kamienie narzutowe, wolnostojące głazy; "draperie" z utwardzonego błota, wyglądające jak lukier spływający z ciastka; ulotne potoki, małe strumyki, które pojawiają się i znikają z deszczem, leje odpływowe, niespodziane otwory pieczar. Jedną z najbardziej uderzających cech Badlands w okolicy Drumheller są wielokolorowe, ułożone na płask warstwy odkrytej skały na otaczających zboczach. Z wyjątkiem widocznej wierzchniej, miękkiej warstwy gruntu, wszystkie warstwy skalne datują się z Późnej Epoki Kredowej, przedziału czasu geologicznego tuż przed wymarciem dinozaurów. Warstwy z późniejszych okresów czasu zostały zdarte przez naturalne procesy. Większość południowej Alberty leży na naprzemiennych warstwach osadowych – piaskowca i skamieniałego błota, a warstwy węgla leżą na przemian z warstwami łupków ilastych. Ciągi tych łupków wskazują, że okresami jakieś śródlądowe morze rozciągało się od wschodu na terytorium dzisiejszej Alberty. Warstwy osadowe zostały naniesione przez działania dawnych rzek, bagien i powodzi. Po upływie długiego okresu czasu od odłożenia, złoża te zamieniły się w osadowe skały Późnej Epoki Kredowej, 75 do 65 milionów lat temu. Potem warstwy te zostały zagrzebane pod nowymi warstwami z kolejnie następujących okresów. W Badlands koło Drumheller te bardziej niedawne warstwy nie występują. Erozja została przyśpieszona podczas Epoki Lodowcowej poprzez cztery posuwania się i cofania lodowców. Ale lodowce pozostawiły swoją własną, znamienną warstwę nieskonsolidowanych osadów. Uformowana w Epoce Pleistocenu, najbardziej powierzchniowa warstwa ścian doliny ma grubość zmieniającą się od mniej niż metra do stu metrów. Pomiędzy warstwami pleistoceńskimi i późno-kredowymi występuje przerwa czasowa co najmniej 64 milionów lat. Odsłonięte warstwy skały osadowej wzdłuż doliny rzeki Red River w pobliżu Drumheller określane są jako Formacja Horseshoe Canyon. Czarne warstwy są pokładami węgla. Warstwy ciemnoszare są skamieniałym błotem. Jasnoszare warstwy są piaskowcem. Jako, że warstwy te nadal podlegają ciągłej erozji, odsłaniane zostają fragmenty kości dinozaurów, skamieniałego drewna oraz inne skamieniałości. [...]
Tłumaczenie tekstu z:
http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/calgary/badlands.html
(Z angielskiego tłumaczył Andrzej Kobos.)
* * *
Badlands w okolicy Drumheller są jednym z nielicznych na świecie miejsc, gdzie warstwy osadowe z wcześniejszych okresów geologicznych zostały zdarte przez naturalne procesy, odsłaniając bogate złoża skamienielin zwierzęcych i roślinnych a nawet kompletne szkielety dinozaurów. Nic więc dziwnego, że kaniony Badlands koło Drumheller okazały się być rozległym terenem gdzie odkryto wiele takich skamieniałości.
Jeśli chodzi o zachowane paleontologiczne znaleziska dokonane przez Europejczyków, pierwsze szczątki dinozaura, znanego dzisiaj pod nazwą Albertasaur, zostały odkryte w tej okolicy w kwietniu 1884 r., na brzegu jednego z potoków, przez Josepha Burr Tyrrell’a, podróżnika, kartografa, geologa i mineraloga. Od roku 1884, wśród innych skamieniałości, odkryto w tych badlands kości około 25 gatunków dinozaurów. W mieście Drumheller utworzono duże Royal Tyrrell Museum of Palaeontology, które stało się znanym na cały świat ośrodkiem badań nad dinozaurami.
W okresie wielu milionów lat, cykl życia na tych terenach
przeszedł od kwitnącej przyrody, dinozaury włączając, poprzez ziemię
pokrytą lodowcem, później zmytą pędzącą wodą z topnienia pokrywy lodowej
i zamienioną w wysuszone, martwe koryta rzek, do pojawienia się nowego,
pustynnego życia. W obecnych czasach, sporo gatunków roślin przystosowało
się do surowego, niemal pustynnego środowiska Badlands. Można tu znaleźć
kilka gatunków kaktusów, preryjne krokusy, szałwię i krzaki jagód
saskatoon. Fauna obejmuje niebieskie drozdy, chipmunki (małe wiewiórki
ziemne), gofry (rodzaj świstaków), węże pończoszniki, mułowate jelenie.
* * *
17 km na zachód od Drumheller, dosłownie poniżej niemal płaskiej prerii, znajduje się wyizolowany rejon Badlands, nazywany Horseshoe Canyon (Kanion Podkowy). Oszałamiający widok góry, jakby z lotu ptaka, tego rozległego, szarozielonego kanionu, jego licznych rozsianych wzgórz, mes i wąwozów zapiera dech. Niektórym Horseshoe Canyon może przypominać Grand Canyon of Colorado w mniejszej skali.
Horseshoe Canyon jest rejonem o bogatej historii geologicznej, przyrodniczej i kulturowej. Geologiczne warstwy w tym kanionie zostały osadzone w Okresie Kredowym około 70 milionów lat temu, gdy dinozaury przemierzały tutaj bujne lasy i bagna. Te warstwy osadowe są teraz widoczne na odsłoniętych ścianach kanionu.
Horseshoe Canyon mieści trzy ekosystemy: prerię, zadrzewione zbocza wąwozów oraz badlands. Na obrzeżach wąwozów, na mesach i na dnie doliny rośnie dzika trawa preryjna – niegdyś pożywienie stad bizonów. Północne stoki wąwozów są zacienione od wypalającego nasłonecznienia. W przeciwieństwie do stoków południowych, mają one bujną roślinność, taką jak białe świerki, dzikie róże (symbol Alberty) i krzaki jagód saskatoon.
Po stronie kulturowej, teren Horseshoe Canyon stanowił niegdyś
część koczowniczego terytorium plemienia Indian Blackfoot (Czarne Stopy).
Bizony były dla nich podstawowym źródłem pożywienia a także dostarczały
im materiału na odzież, schronienia, narzędzia i rytualne ozdoby, jak również
paliwa. Nie dziwi więc, że uważali oni hoodoo za duchowych obrońców i strażników
martwych bizonów i olbrzymich przodków bizonów.
* * *
Dalej na południowy-zachód szosa schodzi do rzeki Red River, po prawej stronie wzdłuż wzgórz o stromych, zerodowanych zboczach ze skamieniałego błota. Znajdują się na nich powoli formujące się filary i "draperie", niewielkie pieczary i obłe, na wpół skamieniałe grudy, a wyżej wystają niewielkie skały z piaskowca. Prom na tej niewielkiej rzece przewozi ludzi i samochody na południowy brzeg. Podczas powodzi rzeka ta może stać się bardzo groźna i niszczycielska. Miało to rzeczywiście tam miejsce na początku czerwca 2005 r.
Natomiast w przeciwnym kierunku na wschód, niedaleko od
Drumheller znajduje się rejon pełen niezwykłych, dość wysokich hoodoo o
wielkich czapach z twardszego, brunatnego piaskowca.
* * *
10 lipca 2005 r. byłem w Badlands z moim przyjacielem Dr. Henrykiem Dąbrowskim z Edmonton, AB. Po raz pierwszy byłem tam przy słonecznej pogodzie. Plonem naszej długiej wycieczki samochodem, oczywiście tylko po części Badlands w okolicy Drumheller, jest kilkadziesiąt moich zdjęć, do obejrzenia których na moich stronach o Badlands zapraszam.
Andrzej M. Kobos
