BADLANDS
Alberta, Canada
ANDRZEJ M. KOBOS
(English version)
Badlands sa obszarem polozonym w srodkowej Albercie, w zachodniej Kanadzie. W rzeczywistosci, tzw. badlands rociagaja sie wzdluz doliny rzeki Red River, na poludniowy wschod od miasta Red Deer, przez miasteczko Drumheller, az po granice z prowincja Saskatchewan na wschodzie.
Centrum Badlands lezy w Dolinie Drumheller, doslownie w
miescie Drumheller i najblizszej okolicy, 130 km na polnocny-wschod od
miasta Calgary. Dolina Drumheller, w poblizu plaskich terenow rolniczych,
znana jest z pieknej, urozmaiconej i jakby ksiezycowej topografii. Surowa,
poszarpana dolina sklada sie z formacji erozyjnych, takich jak niemal
izolowane wzgorza o stromych zboczach, glebokie i pokrecone kaniony, wawozy
i zleby. Surowe sciany wawozow sa wielokolorowe, o odcieniach
zmieniajacych sie z oswietleniem slonecznym. Tworza je zerodowane warstwy
osadowego piaskowca lub skamienialego blota i wegla, poprzeplatane warstwami
lupkow ilastych. Stoki usiane sa naturalnymi, "zadaszonymi" filarami i
tzw. hoodoo. Hoodoo sa to naturalne lecz nietrwale, pionowe struktury z
miekkiego piaskowca, nakryte ciemniejszymi, twardszymi "czapami"
kamiennymi. Roznia sie wysokoscia i szczegolami ksztaltow. Uformowane
przez erozje, powoli pojawiaja sie i znikaja w czasie. Wspolne dzialanie
wody, deszczu i wiatru ciagle "rzezbi" owe hoodoo i filary, zmienia ich
ksztalty a w koncu niszczy poszczegolne z tych niezwyklych struktur.
Hoodoo
(fot. Andrzej Kobos)
Nazwa "Badlands" jest dokladnym angielskim tlumaczeniem francuskiego terminu "les mauvaises terres" (bad lands, zle ziemie), przy pomocy ktorego francuscy podroznicy Francois and Louis Joseph de la Verendrye w roku 1743 opisali ten teren, gdy podczas swojej podrozy przez prerie dzisiejszej Kanady po raz pierwszy napotkali taki krajobraz skladajacy sie z kanionow, mes, wawozow i stromych wzgorz. Pierwsi francuscy osadnicy na okolicznych terenach stwierdzili, ze ta wysuszona ziemia nie nadaje sie pod uprawe i dlatego zachowali, jako wlasciwy, termin "les mauvaises terres" lub "bad lands", czy "zle ziemie". Szybko jednakze odkryli, ze teren ten obfitowal w wegiel i skamienialosci.
W rzeczywistosci to pierwotni mieszkancy tych ziem, Indianie,
pierwsi odkryli tutaj skamienialosci zwierzece, ktore uwazali za szczatki
olbrzymich przodkow bizonow. Wierzyli takze, ze badlands byly jednym
ogromnym cmentarzem tych zwierzat a niezwykle, pionowe formacje piaskowca z
czapami, ktore nazywali Hoodoo, byly straznikami duchow bizonow i
prastarych zwierzat.
* * *
Wielkie rzeki przeplywaly przez te tereny ponad 70 milionow lat temu. Ponizej cytujemy (w przekladzie na polski) krotki geologiczny i palentologiczny opis Badlands:
Krajobraz Badlands jest zawile zerodowany, o stromych stokach, w wiekszosci pozbawiony wegetacji. Charakteryzuje sie waskimi kanalami o wielu zakretach i zlebami. [...] Chociaz Badlands kolo Drumheller wygladaja jak dziwny, obcy albo prastary swiat, nie jest to ten rodzaj swiata, ktory zamieszkiwaly dinozaury. Gdy dinozaury panowaly 230 do 65 milionow lat temu, rejon ten byl pokryty deltami rzek i zalewowymi rowninami rozciagajacymi sie na wschod, az do cieplego i plytkiego srodladowego morza. Obszary badlands zostaly wyrzezbione tylko 10 000 do 15 000 lat temu przez gwaltowne strugi wody powstale w nastepstwie cofania sie lodowcow. Dowody wskazuja, ze zatapianie tego terenu bylo wynikiem gwaltownych powodzi a nie dzialania rzek, ktore rzezbia doliny stopniowo przez dlugie okresy czasu.Erozja wytworzyla wiele niezwyklych cech tego krajobrazu, takich jak hoodoo – przejsciowe filary kamienne z ochronnymi czapami z twardszego kamienia; polodowcowe kamienie narzutowe, wolnostojace glazy; "draperie" z utwardzonego blota, wygladajace jak lukier splywajacy z ciastka; ulotne potoki, male strumyki, ktore pojawiaja sie i znikaja z deszczem, leje odplywowe, niespodziane otwory pieczar. Jedna z najbardziej uderzajacych cech Badlands w okolicy Drumheller sa wielokolorowe, ulozone na plask warstwy odkrytej skaly na otaczajacych zboczach. Z wyjatkiem widocznej wierzchniej, miekkiej warstwy gruntu, wszystkie warstwy skalne datuja sie z Poznej Epoki Kredowej, przedzialu czasu geologicznego tuz przed wymarciem dinozaurow. Warstwy z pozniejszych okresow czasu zostaly zdarte przez naturalne procesy. Wiekszosc poludniowej Alberty lezy na naprzemiennych warstwach osadowych – piaskowca i skamienialego blota, a warstwy wegla leza na przemian z wartwami lupkow ilastych. Ciagi tych lupkow wskazuja, ze okresami jakies srodladowe morze rozciagalo sie od wschodu na terytorium dzisiejszej Alberty. Warstwy osadowe zostaly naniesione przez dzialania dawnych rzek, bagien i powodzi. Po uplywie dlugiego okresu czasu od odlozenia, zloza te zamienily sie w osadowe skaly Poznej Epoki Kredowej, 75 do 65 milionow lat temu. Potem warstwy te zostaly zagrzebane pod nowymi warstwami z kolejnie nastepujacych okresow. W Badlands kolo Drumheller te bardziej niedawne warstwy nie wystepuja. Erozja zostala przyspieszona podczas Epoki Lodowcowej poprzez cztery posuwania sie i cofania lodowcow. Ale lodowce pozostawily swoja wlasna, znamienna warstwe nieskonsolidowanych osadow. Uformowana w Epoce Pleistocenu, najbardziej powierzchniowa warstwa scian doliny ma grubosc zmieniajaca sie od mniej niz metra do stu metrow. Pomiedzy warstwami pleistocenskimi i pozno-kredowymi wystepuje przerwa czasowa co najmniej 64 milionow lat. Odsloniete warstwy skaly osadowej wzdluz doliny rzeki Red River w poblizu Drumheller okreslane sa jako Formacja Horseshoe Canyon. Czarne warstwy sa pokladami wegla. Warstwy ciemnoszare sa skamienialym blotem. Jasnoszare warstwy sa piaskowcem. Jako, ze warstwy te nadal podlegaja ciaglej erozji, odslaniane zostaja fragmenty kosci dinozaurow, skamienialego drewna oraz inne skamienialosci. [...]
Tlumaczenie tekstu z:
http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/calgary/badlands.html
(Z angielskiego tlumaczyl Andrzej Kobos.)
* * *
Badlands w okolicy Drumheller sa jednym z nielicznych na swiecie miejsc, gdzie warstwy osadowe z wczesniejszych okresow geologicznych zostaly zdarte przez naturalne procesy, odslaniajac bogate zloza skamienielin zwierzecych i roslinnych a nawet kompletne szkielety dinozaurow. Nic wiec dziwnego, ze kaniony Badlands kolo Drumheller okazaly sie byc rozleglym terenem gdzie odkryto wiele takich skamienialosci.
Jesli chodzi o zachowane paleontologiczne znaleziska dokonane przez Europejczykow, pierwsze szczatki dinozaura, znanego dzisiaj pod nazwa Albertasaur, zostaly odkryte w tej okolicy w kwietniu 1884 r., na brzegu jednego z potokow, przez Josepha Burr Tyrrell’a, podroznika, kartografa, geologa i mineraloga. Od roku 1884, wsrod innych skamienialosci, odkryto w tych badlands kosci okolo 25 gatunkow dinozaurow. W miescie Drumheller utworzono duze Royal Tyrrell Museum of Palaeontology, ktore stalo sie znanym na caly swiat osrodkiem badan nad dinozaurami.
W okresie wielu milionow lat, cykl zycia na tych terenach
przeszedl od kwitnacej przyrody, dinozaury wlaczajac, poprzez ziemie
pokryta lodowcem, pozniej zmyta pedzaca woda z topnienia pokrywy lodowej
i zamieniona w wysuszone, martwe koryta rzek, do pojawienia sie nowego,
pustynnego zycia. W obecnych czasach, sporo gatunkow roslin przystosowalo
sie do surowego, niemal pustynnego srodowiska Badlands. Mozna tu znalezc
kilka gatunkow kaktusow, preryjne krokusy, szalwie i krzaki jagod
saskatoon. Fauna obejmuje niebieskie drozdy, chipmunki (male wiewiorki
ziemne), gofry (rodzaj swistakow), weze ponczoszniki, mulowate jelenie.
* * *
17 km na zachod od Drumheller, doslownie ponizej niemal plaskiej prerii, znajduje sie wyizolowany rejon Badlands, nazywany Horseshoe Canyon (Kanion Podkowy). Oszalamiajacy widok gory, jakby z lotu ptaka, tego rozleglego, szarozielonego kanionu, jego licznych rozsianych wzgorz, mes i wawozow zapiera dech. Niektorym Horseshoe Canyon moze przypominac Grand Canyon of Colorado w mniejszej skali.
Horseshoe Canyon jest rejonem o bogatej historii geologicznej, przyrodniczej i kulturowej. Geologiczne warstwy w tym kanionie zostaly osadzone w Okresie Kredowym okolo 70 milionow lat temu, gdy dinozaury przemierzaly tutaj bujne lasy i bagna. Te warstwy osadowe sa teraz widoczne na odslonietych scianach kanionu.
Horseshoe Canyon miesci trzy ekosystemy: prerie, zadrzewione zbocza wawozow oraz badlands. Na obrzezach wawozow, na mesach i na dnie doliny rosnie dzika trawa preryjna – niegdys pozywienie stad bizonow. Polnocne stoki wawozow sa zacienione od wypalajacego naslonecznienia. W przeciwienstwie do stokow poludniowych, maja one bujna roslinnosc, taka jak biale swierki, dzikie roze (symbol Alberty) i krzaki jagod saskatoon.
Po stronie kulturowej, teren Horseshoe Canyon stanowil niegdys
czesc koczowniczego terytorium plemienia Indian Blackfoot (Czarne Stopy).
Bizony byly dla nich podstawowym zrodlem pozywienia a takze dostarczaly
im materialu na odziez, schronienia, narzedzia i rytualne ozdoby, jak rowniez
paliwa. Nie dziwi wiec, ze uwazali oni hoodoo za duchowych obroncow i straznikow
martwych bizonow i olbrzymich przodkow bizonow.
* * *
Dalej na poludniowy-zachod szosa schodzi do rzeki Red River, po prawej stronie wzdluz wzgorz o stromych, zerodowanych zboczach ze skamienialego blota. Znajduja sie na nich powoli formujace sie filary i "draperie", niewielkie pieczary i oble, na wpol skamieniale grudy, a wyzej wystaja niewielkie skaly z piaskowca. Prom na tej niewielkiej rzece przewozi ludzi i samochody na poludniowy brzeg. Podczas powodzi rzeka ta moze stac sie bardzo grozna i niszczycielska. Mialo to rzeczywiscie tam miejsce na poczatku czerwca 2005 r.
Natomiast w przeciwnym kierunku na wschod, niedaleko od
Drumheller znajduje sie rejon pelen niezwyklych, dosc wysokich hoodoo o
wielkich czapach z twardszego, brunatnego piaskowca.
* * *
10 lipca 2005 r. bylem w Badlands z moim przyjacielem Dr. Henrykiem Dabrowskim z Edmonton, AB. Po raz pierwszy bylem tam przy slonecznej pogodzie. Plonem naszej dlugiej wycieczki samochodem, oczywiscie tylko po czesci Badlands w okolicy Drumheller, jest kilkadziesiat moich zdjec, do obejrzenia ktorych na moich stronach o Badlands zapraszam.
Andrzej M. Kobos
