SZEKSPIR W ASHLAND, OREGON







LILIANA OSSES ADAMS



Mojemu Mężowi


Tuż na północ od granicy stanów Kalifornia i Oregon, w rejonie zwanym Pacific Northwest, u podnóża pasma górskiego Siskiyou i Cascade, niedaleko wulkanicznej góry Shasta i jej "siostrzanej" góry Shastina usypanej z popiołów wulkanicznych, znajduje się niewielka miejscowość Ashland, o brzmieniu odpowiednim do geografii i geologii rejonu.




Shasta i Shastina w północnej Kalifornii.
(fot.   Daniel Mayer)


Około roku 1850, poszukiwacze złota penetrujący tereny pobliskiego Jacksonville, Oregon, rozgłaszali wieści o urokach tej okolicy i malowniczych kaskadach w górach. Wkrótce Ashland stało się miejscem docelowym wczasowiczów z południowych i północnych Wybrzeży Pacyfiku, którzy "udawali się do źródeł" na ciepłe kąpiele i wody mineralne. W roku 1893, jak głoszą kroniki, kilkunastu entuzjastów postanowiło utworzyć w Ashland Towarzystwo Kulturalne pod nazwą Chautauqua, mające na celu wprowadzenie "kultury i rozrywki" w południowym rejonie stanu Oregon. Zakupili oni osiem akrów (ponad 3 ha) ziemi, na której zbudowali gmach pokryty kopułą. Wkrótce zaczęto w nim organizować programy edukacyjne, połączone z wykładami uczonych i humanistów, uzupełniane wieczorami poetyckimi oraz występami artystów, muzyków i komediantów.

W 1935 roku, miejscowy nauczyciel języka angielskiego, Angus L. Bowmer, któremu spodobała się ta wielka kopuła, będąca pozostałością po zniszczonych murach Chautauqua, zbudował na otwartym terenie "scenę pod kopułą".




Mury Chautautqua z roku 1893, które w 1935 r. odkrył na nowo Angus L. Bowmer.


Scena ta stała się zaczątkiem Festiwalu Szekspirowskiego, zwanego Oregon Shakespeare Festival, inspirowanego przez i wzorowanego na londyńskim teatrze The Globe, zbudowanym w 1598 r., w którym działał i tworzył William Szekspir (1564-1616).

W dniu 4 lipca 1935 r. na scenie Chautauqua przedstawiono premiery dwóch sztuk teatralnych Szekspira: Wieczór Trzech Króli i Kupiec Wenecki, które obejrzało ponad 1500 widzów. Taki siedemdziesiąt lat temu był początek...




Angus L. Bowmer, założyciel Festiwalu Szekspirowskiego w Ashland, OR.
Fotografia z lat 1970.


W roku 1959, na fundamentach starego muru Chautauqua, którego fragment widoczny jest do dzisiaj, zbudowano teatr pod otwartym niebem, nazwany Elizabethan Stagehouse (Scena Elżbietańska) według projektu Ryszarda L. Hay'a, wzorowanego na londyńskim Fortune Theatre z 1599 r.




Współczesny szkic przedstawiający wnętrze londyńskiego Fortune Theatre z lat 1599-1560.


Elizabethan Stagehouse rozbudowano i ukończono w roku 1992 jako Allen Pavillion of the Elizabethan Theatre, z widownią na 1200 miejsc.




Scena Elizabethan Theatre / Allen Pavilion.
(fot.   Liliana Osses Adams, 1992)


W kompleksie scenicznym na potrzeby Festiwalu w Ashland znajdują się ponadto dwa mniejsze teatry: Angus Bowmer Theatre (600 miejsc), oraz Black Swan Theatre (138 miejsc), otwarty w roku 1977 przez długoletniego dyrektora Festiwalu, Jerry'ego Turner'a, który ostatnio zamieniono na salę repetycyjną. Zastąpiony został nowym, amfiteatralnym The New Theatre (350 miejsc), otwartym w roku 2002. Ceny biletów do trzech teatrów wahają się w dostępnych granicach od $14 do $56. W centrum miasta znajdują się niezliczone kwatery prywatne dla festiwalowych gości, a także przystępne w cenie hotele i restauracje serwujące urozmaicone menu.

* * *

Repertuar Festiwalu w Ashland obejmuje całokształt twórczości dramatycznej Wiliama Szekspira, przedstawianej w coraz to bogatszej i uwspółcześnionej konwencji, a także sztuki współczesnych autorów amerykańskich oraz sztuki teatralne i adaptacje z klasyki europejskiej. Festiwal, trwający od połowy lutego aż do końca października, oferuje jedenaście premier teatralnych i 784 przedstawień. Corocznie uczestniczy w nim ponad 120 000 widzów z wielu stanów Ameryki.

W ubiegłym sezonie 2004 można było obejrzeć pięć "Szekspirów": Król Lear, Henryk VI (Część I), Henryk VI (Część II i III), Komedia omyłek i Wiele hałasu o nic. Zaprezentowane zostały także premiery sztuk innych autorów: Friedricha Dürrenmatta The Visit (adaptacja "Wizyty starszej pani"); adaptacja Franka Galati Oedipus Complex ("Kompleks Edypa") oparta na tragedii Sofoklesa o królu Edypie oraz dziełach Sigmunda Freuda; komedię amerykańską George'a S. Kaufman'a i Edny Ferber The Royal Family ("Królewska rodzina"); klasyczną sztukę afrykańsko-amerykańską Lorraine Hansberry A Raisin in the Sun ("Narodziny w słońcu"); sztukę młodej amerykańskiej dramatopisarki Suzan-Lori Parks Top Dog-Under Dog; sztukę angielskiej pisarki Charlotte Jones Humble Boy ("Pokorny chłopiec"), napisaną w klimacie magicznego realizmu sztuk teatralnych Oscara Wilde ze skomplikowaną akcją w stylu dramatów Szekspira.

W bieżącym sezonie teatralnym 2005 zaprezentowane zostały trzy sztuki Szekspira: Ryszard III, Stracone Zachody Miłości oraz Wieczór Trzech Króli. Ze światowej klasyki można było obejrzeć następujące premiery: George Bernarda Shawa The Philanderer ("Mąż przeznaczenia"), świetną komedię zaliczaną przez samego autora do "sztuki nieprzyjemnej" z wydanego w roku 1898 cyklu Sztuki Przyjemne i Nieprzyjemne; sławną epikę teatralną Christopher Marlowe The Tragical History of Doctor Faustus ("Tragiczna historia Doktora Faustusa"); klasyczną sztukę The Belle's Stratagem z roku 1780 angielskiej poetki i dramatopisarki Hannah Cowley, piszącej pod pseudonimem Anna Matilda; sztukę włoskiego aktora i dramatopisarza Eduardo De Filippo Napoli Milionaria! ("Neapol Milionerów!"), będąca patetycznym opisem życia w powojennym Neapolu; komedię Room Service John'a Murray i Allen Boretz, przeniesioną z Broadway'u; sztukę Ma Rainey's Black Bottom amerykańskiego pisarza Augusta Wilsona (właściwie Frederick August Kittel), której premiera odbyła się w 1984 r. na Broadway'u; napisaną na specjalne zamówienie Festiwalu w Ashland sztukę Gibraltar meksykańskiego pisarza Octavio Solis, zamieszkałego w San Francisco; sztukę amerykańskiego aktora i dramaturga Roberta Schenkkan'a By the Waters of Babylon ("Nad wodami Babilonu"), której tytuł jest parafrazą wersetu z Psalmu 137,1-2:

Nad rzekami Babilonu – tam siedzieliśmy i płakali,
kiedy wspominaliśmy Syjon.
Na wierzbach tamtej krainy
zawiesiliśmy nasze harfy.

Jako uzupełnienie Festiwalu organizowane są liczne spotkania z aktorami, dramatopisarzami i reżyserami, grupowe zwiedzanie scen i kulisów teatralnych, sesje i programy edukacyjne podczas których omawiane są bieżące przestawienia oraz tzw. Green Show, na którym prezentowane są oryginalne tańce i muzyka instrumentalna epoki Renesansu.




"Green Show" na Festiwalu w Ashland.


W roku 2005 minęła 70. rocznica Festiwalu Szekspirowskiego w Ashland, który zaliczany jest do jednego z najlepszych festiwali w stylu elżbietańskim. Obecny sezon artystyczny zadedykowany został - In Memoriam - Jerry'emu Turnerowi (1927-2004), "którego serce było tak duże, jak The Globe". Podczas dwudziestu lat jego dyrektorowania 1971-1991, którą objął po Angus Bowmer, Festiwal Szekspirowski w Ashland wyróżniony został w 1983 r. słynnym Antoinette Perry ("Tony") Award. Obecnie Festiwal znajduje się pod artystyczną dyrekcją Libby Appel i Paula Nicholson'a, którą przejęli w roku 1996, po odejściu Henryka Woronicza.

* * *

Są i polskie akcenty festiwalu. Do nich zaliczyć należy przede wszystkim Henryka Woronicza, który spędził jedenaście sezonów w Ashland, najpierw, od roku 1984, jako aktor i reżyser. Następnie, w latach 1991-1995 pełnił funkcję Naczelnego Dyrektora Artystycznego Festiwalu, którą, jako trzeci dyrektor Festiwalu, przejął po Jerrym Turner'ze.




Henryk Woronicz, 1988.


Podczas spotkania z Henrykiem Woroniczem dowiedziałam się, że urodził się on w Bostonie, w stanie Massachusetts, jest piątym dzieckiem w rodzinie, i mówi trochę po polsku. Jego ojciec jest Polakiem, a matka Irlandką 1). Po ukończeniu college'u, rozpoczął on pracę jako aktor w The Commonwealth Shakespeare Company w Bostonie. Charakteryzując swoją sztukę, Henryk Woronicz podkreślał, że jest on wielkim wyznawcą naturalistycznych zasad aktorstwa według metody Stanisławskiego, sięgającej do psychologicznych korzeni i sondowaniu własnych emocji 2). Jako aktor, Woronicz pozostaje w pamięci publiczności w Ashland (w tym i mojej) w sztuce The Cure at Troy ("Kuracja w Troi") w roli Filoktetesa z dramatu Sofoklesa Philoctetes, w tłumaczeniu i adaptacji przez irlandzkiego poetę Seamus'a Heaney'a (Laureata Literackiej Nagrody Nobla w roku 1995).




Henryk Woronicz jako Filoktetes w sztuce Seamsusa Heaney'a Kuracja w Troi, Ashland 1995.
(fot.   Gregory Leiber)


Warto także odnotować wspaniałe przedstawienie sztuki francuskiego dramaturga Jean Anouilh'a The Rehearsal ("Próba Generalna") w inscenizacji Henryka Woronicza, z wyjątkowym artyzmem i wdziękiem zagrane przez Johna Rensenhouse'a w głównej roli Hrabiego "Tygrysa".




John Rensenhouse w roli Hrabiego Tygrysa i Fontaine Syer jako Hrabianka Eliane
w sztuce Jean Anouilh'a Próba Generalna, Ashland 1994.
(fot.   Michael Romanos)


Drugim miłym polskim akcentem było spotkanie podczas jednej z sesji teatralnych z Mariuszem Orskim, reżyserem i aktorem zamieszkałym w Warszawie, który przez kilka lat pracował w teatrze w Indiach, a także współpracował w teatrach w Rosji, Szwecji, Holandii i Wielkiej Brytanii. Kilkakrotny przyjazd Mariusza Orskiego do Ashland związany był, między innymi, z jego propozycją zapoznania się z nowa sztuką teatralną Janusza GłowackiegoThe Fourth Sister ("Czwarta Siostra"), napisaną w 2000 r., będącą ironiczną aluzją do Trzech Sióstr Antoniego Czechowa o siostrach Prozorow. (Trzy Siostry Czechowa wystawiono w Ashland w 2001 r.). Natomiast wspólny projekt Nancy Benjamin, z kanadyjskiego Szekspirowskiego Festiwalu w Stratford, Ontario, i Mariusza Orskiego wystawienia Trzech Sióstr w międzynarodowej obsadzie nie został zrealizowany w teatrach Festiwalu, tylko w Centrum Sztuki, Carpenter Hall, jesienią 1996.

Wcześniejsza sztuka Głowackiego Hunting Cockroaches ("Polowanie na karaluchy"), napisana w 1986 r., została wystawiona w Ashland w 1989 r. w Black Swan Theatre. Jest to tragikomiczna opowieść o parze polskich emigrantów, byłych artystów, którzy, zmuszeni do emigracji po wybuchu stanu wojennego w Polsce, przegadują bezsenne noce w jednej z biedniejszych dzielnic Manhattanu, Lower East Side.




Polowanie na karaluchy Janusza Głowackiego, scena zbiorowa, Ashland 1989.
(fot.   Christopher Briscoe)


* * *

Gdy kilkanaście lat temu odwiedziłam Ashland po raz pierwszy, aby obejrzeć zaledwie trzy premiery Festiwalu, nie przypuszczałam, że będziemy powracać tam co roku, by uczestniczyć w pełnym sezonie artystycznym. Podczas tych lat pozostały w naszej pamięci wielkie przedstawienia Szekspira, jak chociażby Koriolan ...




Derrick Lee Weeden jako Koriolan w scenie zbiorowej z Koriolana Szekspira, Ashland 1996.


... i Otello w rewelacyjnej interpretacji aktora Derrick Lee Weeden'a (występującego także w Berkeley Repertory Theatre w Kalifornii), ...




Derrick Lee Weeden jako Otello i Amy Cornise jako Desdemona w Otello Szekspira, Ashland 1999.
(fot.   David Cooper)




Derrick Lee Weeden jako Otello i Anthony Heald jako Jago w Otello Szekspira, Ashland 1999.
(fot.   David Cooper)


... czy rzadko grywany Titus Andronicus, młodzieńcza sztuka Szekspira krytykowana za wyjątkowe epatowanie okrucieństwem oraz "brakiem dobrego smaku".




Polski plakat do sztuki Williama Szekspira Titus Andronicus wystawianej w Łodzi,
zaprojektowany przez Stasysa Eidrigevicusa.


Na szczególne podkreślenie również zasługuje nadzwyczajne w atmosferze przedstawienie sztuki Blood Wedding ("Krwawe Gody") hiszpańskiego pisarza Federico Garcia Lorca z fenomenalnym Derrick Lee Weeden, ...




Derrick Lee Weeden jako Leonardo i Vilma Silva jako Narzeczona
w sztuce Federico Garcia Lorca Krwawe Gody, Ashland 1995.


... jak również przedstawienie Lorca in a Green Dress ("Lorca w Zielonej Sukience") kubańskiego dramaturga Nilo Cruz (Nagroda Pulitzera, 2003), oparte na konwencji Teatru Dada, będące widowiskiem z pogranicza śmieszności i patosu, połączeniem prawdy z iluzją oraz poszukiwaniem zasad intymnego komunikowania się pomiędzy aktorem a widzem 3).




Lorca w Zielonej Sukience Nilo Cruz, scena zbiorowa, Ashland 2003.
(fot.   Jennifer Reiley)


* * *

W Ashland, w letnie wieczory wsłuchując się w rytmikę słowa rozgrywającego się dramatu na scenie Elizabethan Theatre, spojrzawszy w rozgwieżdżone niebo, można dojrzeć w locie spóźnionego nocnego ptaka...




Titus Andronicus Szekspira, scena zbiorowa w Elizabethan Theatre, Ashland 2002.
(fot.   David Cooper)



*

Pragnę podziękować Pani Amy E. Richard, Media Relations Manager, za udostępnienie mi materiałów z archiwum Festiwalu Szekspirowskiego w Ashland, Oregon.


©   Liliana Osses Adams
Kalifornia, sierpień 2005.



Przypisy:

  1. Trudno dociec, czy rodzina Henryka Woronicza jest spokrewniona z Janem Pawłem Woroniczem (1757-1829), arcybiskupem warszawskim i prymasem Polski.   (powrót)

  2. Warto przypomnieć, że Jerzy Grotowski (1933-1999) oparł swój Teatr Laboratorium (1959) na metodach sztuki aktorskiej Konstantego Stanisławskiego.   (powrót)

  3. Renomowany Teatr Dada von Bzdülöw założony został w Gdańsku, w 1993 r. przez Leszka Bzdyla, tancerza i choreografa, urodzonego w 1964 r. we Wrocławiu, członka Wrocławskiego Teatru Pantomimy Henryka Tomaszewskiego.   (powrót)


Webografia:
Notka o autorce




Artykuły i wiersze Liliany Osses Adams opublikowane w Zwojach





Copyright © 1997-2005 Zwoje