SZEKSPIR W ASHLAND, OREGON







LILIANA OSSES ADAMS



Mojemu Mezowi


Tuz na polnoc od granicy stanow Kalifornia i Oregon, w rejonie zwanym Pacific Northwest, u podnoza pasma gorskiego Siskiyou i Cascade, niedaleko wulkanicznej gory Shasta i jej "siostrzanej" gory Shastina usypanej z popiolow wulkanicznych, znajduje sie niewielka miejscowosc Ashland, o brzmieniu odpowiednim do geografii i geologii rejonu.




Shasta i Shastina w polnocnej Kalifornii.
(fot.   Daniel Mayer)


Okolo roku 1850, poszukiwacze zlota penetrujacy tereny pobliskiego Jacksonville, Oregon, rozglaszali wiesci o urokach tej okolicy i malowniczych kaskadach w gorach. Wkrotce Ashland stalo sie miejscem docelowym wczasowiczow z poludniowych i polnocnych Wybrzezy Pacyfiku, ktorzy "udawali sie do zrodel" na cieple kapiele i wody mineralne. W roku 1893, jak glosza kroniki, kilkunastu entuzjastow postanowilo utworzyc w Ashland Towarzystwo Kulturalne pod nazwa Chautauqua, majace na celu wprowadzenie "kultury i rozrywki" w poludniowym rejonie stanu Oregon. Zakupili oni osiem akrow (ponad 3 ha) ziemi, na ktorej zbudowali gmach pokryty kopula. Wkrotce zaczeto w nim organizowac programy edukacyjne, polaczone z wykladami uczonych i humanistow, uzupelniane wieczorami poetyckimi oraz wystepami artystow, muzykow i komediantow.

W 1935 roku, miejscowy nauczyciel jezyka angielskiego, Angus L. Bowmer, ktoremu spodobala sie ta wielka kopula, bedaca pozostaloscia po zniszczonych murach Chautauqua, zbudowal na otwartym terenie "scene pod kopula".




Mury Chautautqua z roku 1893, ktore w 1935 r. odkryl na nowo Angus L. Bowmer.


Scena ta stala sie zaczatkiem Festiwalu Szekspirowskiego, zwanego Oregon Shakespeare Festival, inspirowanego przez i wzorowanego na londynskim teatrze The Globe, zbudowanym w 1598 r., w ktorym dzialal i tworzyl William Szekspir (1564-1616).

W dniu 4 lipca 1935 r. na scenie Chautauqua przedstawiono premiery dwoch sztuk teatralnych Szekspira: Wieczor Trzech Kroli i Kupiec Wenecki, ktore obejrzalo ponad 1500 widzow. Taki siedemdziesiat lat temu byl poczatek...




Angus L. Bowmer, zalozyciel Festiwalu Szekspirowskiego w Ashland, OR.
Fotografia z lat 1970.


W roku 1959, na fundamentach starego muru Chautauqua, ktorego fragment widoczny jest do dzisiaj, zbudowano teatr pod otwartym niebem, nazwany Elizabethan Stagehouse (Scena Elzbietanska) wedlug projektu Ryszarda L. Hay'a, wzorowanego na londynskim Fortune Theatre z 1599 r.




Wspolczesny szkic przedstawiajacy wnetrze londynskiego Fortune Theatre z lat 1599-1560.


Elizabethan Stagehouse rozbudowano i ukonczono w roku 1992 jako Allen Pavilion of the Elizabethan Theatre, z widownia na 1200 miejsc.




Scena Elizabethan Theatre / Allen Pavilion.
(fot.   Liliana Osses Adams, 1992)


W kompleksie scenicznym na potrzeby Festiwalu w Ashland znajduja sie ponadto dwa mniejsze teatry: Angus Bowmer Theatre (600 miejsc), oraz Black Swan Theatre (138 miejsc), otwarty w roku 1977 przez dlugoletniego dyrektora Festiwalu, Jerry'ego Turner'a, ktory ostatnio zamieniono na sale repetycyjna. Zastapiony zostal nowym, amfiteatralnym The New Theatre (350 miejsc), otwartym w roku 2002. Ceny biletow do trzech teatrow wahaja sie w dostepnych granicach od $14 do $56. W centrum miasta znajduja sie niezliczone kwatery prywatne dla festiwalowych gosci, a takze przystepne w cenie hotele i restauracje serwujace urozmaicone menu.

* * *

Repertuar Festiwalu w Ashland obejmuje caloksztalt tworczosci dramatycznej Wiliama Szekspira, przedstawianej w coraz to bogatszej i uwspolczesnionej konwencji, a takze sztuki wspolczesnych autorow amerykanskich oraz sztuki teatralne i adaptacje z klasyki europejskiej. Festiwal, trwajacy od polowy lutego az do konca pazdziernika, oferuje jedenascie premier teatralnych i 784 przedstawien. Corocznie uczestniczy w nim ponad 120 000 widzow z wielu stanow Ameryki.

W ubieglym sezonie 2004 mozna bylo obejrzec piec "Szekspirow": Krol Lear, Henryk VI (Czesc I), Henryk VI (Czesc II i III), Komedia omylek i Wiele halasu o nic. Zaprezentowane zostaly takze premiery sztuk innych autorow: Friedricha Dürrenmatta The Visit (adaptacja "Wizyty starszej pani"); adaptacja Franka Galati Oedipus Complex ("Kompleks Edypa") oparta na tragedii Sofoklesa o krolu Edypie oraz dzielach Sigmunda Freuda; komedie amerykanska George'a S. Kaufman'a i Edny Ferber The Royal Family ("Krolewska rodzina"); klasyczna sztuke afrykansko-amerykanska Lorraine Hansberry A Raisin in the Sun ("Narodziny w sloncu"); sztuke mlodej amerykanskiej dramatopisarki Suzan-Lori Parks Top Dog-Under Dog; sztuke angielskiej pisarki Charlotte Jones Humble Boy ("Pokorny chlopiec"), napisana w klimacie magicznego realizmu sztuk teatralnych Oscara Wilde ze skomplikowana akcja w stylu dramatow Szekspira.

W biezacym sezonie teatralnym 2005 zaprezentowane zostaly trzy sztuki Szekspira: Ryszard III, Stracone Zachody Milosci oraz Wieczor Trzech Kroli. Ze swiatowej klasyki mozna bylo obejrzec nastepujace premiery: George Bernarda Shawa The Philanderer ("Maz przeznaczenia"), swietna komedie zaliczana przez samego autora do "sztuki nieprzyjemnej" z wydanego w roku 1898 cyklu Sztuki Przyjemne i Nieprzyjemne; slawna epike teatralna Christopher Marlowe The Tragical History of Doctor Faustus ("Tragiczna historia Doktora Faustusa"); klasyczna sztuke The Belle's Stratagem z roku 1780 angielskiej poetki i dramatopisarki Hannah Cowley, piszacej pod pseudonimem Anna Matilda; sztuke wloskiego aktora i dramatopisarza Eduardo De Filippo Napoli Milionaria! ("Neapol Milionerow!"), bedaca patetycznym opisem zycia w powojennym Neapolu; komedie Room Service John'a Murray i Allen Boretz, przeniesiona z Broadway'u; sztuke Ma Rainey's Black Bottom amerykanskiego pisarza Augusta Wilsona (wlasciwie Frederick August Kittel), ktorej premiera odbyla sie w 1984 r. na Broadway'u; napisana na specjalne zamowienie Festiwalu w Ashland sztuke Gibraltar meksykanskiego pisarza Octavio Solis, zamieszkalego w San Francisco; sztuke amerykanskiego aktora i dramaturga Roberta Schenkkan'a By the Waters of Babylon ("Nad wodami Babilonu"), ktorej tytul jest parafraza wersetu z Psalmu 137,1-2:

Nad rzekami Babilonu – tam siedzielismy i plakali,
kiedy wspominalismy Syjon.
Na wierzbach tamtej krainy
zawiesilismy nasze harfy.

Jako uzupelnienie Festiwalu organizowane sa liczne spotkania z aktorami, dramatopisarzami i rezyserami, grupowe zwiedzanie scen i kulisow teatralnych, sesje i programy edukacyjne podczas ktorych omawiane sa biezace przestawienia oraz tzw. Green Show, na ktorym prezentowane sa oryginalne tance i muzyka instrumentalna epoki Renesansu.




"Green Show" na Festiwalu w Ashland.


W roku 2005 minela 70. rocznica Festiwalu Szekspirowskiego w Ashland, ktory zaliczany jest do jednego z najlepszych festiwali w stylu elzbietanskim. Obecny sezon artystyczny zadedykowany zostal - In Memoriam - Jerry'emu Turnerowi (1927-2004), "ktorego serce bylo tak duze, jak The Globe". Podczas dwudziestu lat jego dyrektorowania 1971-1991, ktora objal po Angus Bowmer, Festiwal Szekspirowski w Ashland wyrozniony zostal w 1983 r. slynnym Antoinette Perry ("Tony") Award. Obecnie Festiwal znajduje sie pod artystyczna dyrekcja Libby Appel i Paula Nicholson'a, ktora przejeli w roku 1996, po odejsciu Henryka Woronicza.

* * *

Sa i polskie akcenty festiwalu. Do nich zaliczyc nalezy przede wszystkim Henryka Woronicza, ktory spedzil jedenascie sezonow w Ashland, najpierw, od roku 1984, jako aktor i rezyser. Nastepnie, w latach 1991-1995 pelnil funkcje Naczelnego Dyrektora Artystycznego Festiwalu, ktora, jako trzeci dyrektor Festiwalu, przejal po Jerrym Turner'ze.




Henryk Woronicz, 1988.


Podczas spotkania z Henrykiem Woroniczem dowiedzialam sie, ze urodzil sie on w Bostonie, w stanie Massachusetts, jest piatym dzieckim w rodzinie, i mowi troche po polsku. Jego ojciec jest Polakiem, a matka Irlandka 1). Po ukonczeniu college'u, rozpoczal on prace jako aktor w The Commonwealth Shakespeare Company w Bostonie. Charakteryzujac swoja sztuke, Henryk Woronicz podkreslal, ze jest on wielkim wyznawca naturalistycznych zasad aktorstwa wedlug metody Stanislawskiego, siegajacej do psychologicznych korzeni i sondowaniu wlasnych emocji 2). Jako aktor, Woronicz pozostaje w pamieci publicznosci w Ashland (w tym i mojej) w sztuce The Cure at Troy ("Kuracja w Troi") w roli Filoktetesa z dramatu Sofoklesa Philoctetes, w tlumaczeniu i adaptacji przez irlandzkiego poete Seamus'a Heaney'a (Laureata Literackiej Nagrody Nobla w roku 1995).




Henryk Woronicz jako Filoktetes w sztuce Seamsusa Heaney'a Kuracja w Troi, Ashland 1995.
(fot.   Gregory Leiber)


Warto takze odnotowac wspaniale przedstawienie sztuki francuskiego dramaturga Jean Anouilh'a The Rehearsal ("Proba Generalna") w inscenizacji Henryka Woronicza, z wyjatkowym artyzmem i wdziekiem zagrane przez Johna Rensenhouse'a w glownej roli Hrabiego "Tygrysa".




John Rensenhouse w roli Hrabiego Tygrysa i Fontaine Syer jako Hrabianka Eliane
w sztuce Jean Anouilh'a Proba Generalna, Ashland 1994.
(fot.   Michael Romanos)


Drugim milym polskim akcentem bylo spotkanie podczas jednej z sesji teatralnych z Mariuszem Orskim, rezyserem i aktorem zamieszkalym w Warszawie, ktory przez kilka lat pracowal w teatrze w Indiach, a takze wspolpracowal w teatrach w Rosji, Szwecji, Holandii i Wielkiej Brytanii. Kilkakrotny przyjazd Mariusza Orskiego do Ashland zwiazany byl, miedzy innymi, z jego propozycja zapoznania sie z nowa sztuka teatralna Janusza GlowackiegoThe Fourth Sister ("Czwarta Siostra"), napisana w 2000 r., bedaca ironiczna aluzja do Trzech Siostr Antoniego Czechowa o siostrach Prozorow. (Trzy Siostry Czechowa wystawiono w Ashland w 2001 r.). Natomiast wspolny projekt Nancy Benjamin, z kanadyjskiego Szekspirowskiego Festiwalu w Stratford, Ontario, i Mariusza Orskiego wystawienia Trzech Siostr w miedzynarodowej obsadzie nie zostal zrealizowany w teatrach Festiwalu, tylko w Centrum Sztuki, Carpenter Hall, jesienia 1996.

Wczesniejsza sztuka Glowackiego Hunting Cockroaches ("Polowanie na karaluchy"), napisana w 1986 r., zostala wystawiona w Ashland w 1989 r. w Black Swan Theatre. Jest to tragikomiczna opowiesc o parze polskich emigrantow, bylych artystow, ktorzy, zmuszeni do emigracji po wybuchu stanu wojennego w Polsce, przegaduja bezsenne noce w jednej z biedniejszych dzielnic Manhattanu, Lower East Side.




Polowanie na karaluchy Janusza Glowackiego, scena zbiorowa, Ashland 1989.
(fot.   Christopher Briscoe)


* * *

Gdy kilkanascie lat temu odwiedzilam Ashland po raz pierwszy, aby obejrzec zaledwie trzy premiery Festiwalu, nie przypuszczalam, ze bedziemy powracac tam co roku, by uczestniczyc w pelnym sezonie artystycznym. Podczas tych lat pozostaly w naszej pamieci wielkie przedstawienia Szekspira, jak chociazby Koriolan ...




Derrick Lee Weeden jako Koriolan w scenie zbiorowej z Koriolana Szekspira, Ashland 1996.


... i Otello w rewelacyjnej interpretacji aktora Derrick Lee Weeden'a (wystepujacego takze w Berkeley Repertory Theatre w Kalifornii), ...




Derrick Lee Weeden jako Otello i Amy Cornise jako Desdemona w Otello Szekspira, Ashland 1999.
(fot.   David Cooper)




Derrick Lee Weeden jako Otello i Anthony Heald jako Jago w Otello Szekspira, Ashland 1999.
(fot.   David Cooper)


... czy rzadko grywany Titus Andronicus, mlodziencza sztuka Szekspira krytykowana za wyjatkowe epatowanie okrucienstwem oraz "brakiem dobrego smaku".




Polski plakat do sztuki Williama Szekspira Titus Andronicus wystawianej w Lodzi,
zaprojektowany przez Stasysa Eidrigevicusa.


Na szczegolne podkreslenie rowniez zasluguje nadzwyczajne w atmosferze przedstawienie sztuki Blood Wedding ("Krwawe Gody") hiszpanskiego pisarza Federico Garcia Lorca z fenomenalnym Derrick Lee Weeden, ...




Derrick Lee Weeden jako Leonardo i Vilma Silva jako Narzeczona
w sztuce Federico Garcia Lorca Krwawe Gody, Ashland 1995.


... jak rowniez przedstawienie Lorca in a Green Dress ("Lorca w Zielonej Sukience") kubanskiego dramaturga Nilo Cruz (Nagroda Pulitzera, 2003), oparte na konwencji Teatru Dada, bedace widowiskiem z pogranicza smiesznosci i patosu, polaczeniem prawdy z iluzja oraz poszukiwaniem zasad intymnego komunikowania sie pomiedzy aktorem a widzem 3).




Lorca w Zielonej Sukience Nilo Cruz, scena zbiorowa, Ashland 2003.
(fot.   Jennifer Reiley)


* * *

W Ashland, w letnie wieczory wsluchujac sie w rytmike slowa rozgrywajacego sie dramatu na scenie Elizabethan Theatre, spojrzawszy w rozgwiezdzone niebo, mozna dojrzec w locie spoznionego nocnego ptaka...




Titus Andronicus Szekspira, scena zbiorowa w Elizabethan Theatre, Ashland 2002.
(fot.   David Cooper)



*

Pragne podziekowac Pani Amy E. Richard, Media Relations Manager, za udostepienie mi materialow z archiwum Festiwalu Szekspirowskiego w Ashland, Oregon.


©   Liliana Osses Adams
Kalifornia, sierpien 2005.



Przypisy:

  1. Trudno dociec, czy rodzina Henryka Woronicza jest spokrewniona z Janem Pawlem Woroniczem (1757-1829), arcybiskupem warszawskim i prymasem Polski.   (powrot)

  2. Warto przypomniec, ze Jerzy Grotowski (1933-1999) oparl swoj Teatr Laboratorium (1959) na metodach sztuki aktorskiej Konstantego Stanislawskiego.   (powrot)

  3. Renomowany Teatr Dada von Bzdülöw zalozony zostal w Gdansku, w 1993 r. przez Leszka Bzdyla, tancerza i choreografa, urodzonego w 1964 r. we Wroclawiu, czlonka Wroclawskiego Teatru Pantomimy Henryka Tomaszewskiego.   (powrot)


Webografia:
Notka o autorce




Artykuly i wiersze Liliany Osses Adams opublikowane w Zwojach





Copyright © 1997-2005 Zwoje