Pierwotna, znacznie krótsza wersja tego tekstu, autorstwa Izabelli Wróblewskiej i Andrzeja Kobosa, została opublikowana w Panoramie Polskiej 45/1997 w Edmonton, AB, Canada.   (AMK)

---

KILKORO SŁAWNYCH GDAŃSZCZAN

ANDRZEJ KOBOS

Gdyby zapytać przeciętnego Polaka o najsławniejszego Gdańszczanina, odpowie prawdopodobnie: Lech Wałęsa (ur. 1943), były Przewodniczący NSZZ "Solidarność" i były Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.

W ciągu wieków jednak, z Gdańskiem związanych było wielu znanych ludzi. Oto kilkoro z nich.

• Jan Canaparius, opat rzymskiego klasztoru Benedyktynów, w 999 roku w swoim Żywocie Św. Wojciecha po raz pierwszy wymienił nazwę "urbs Gyddanyzc" w odniesieniu do roku 997. Stąd w 1997 roku obchodzono 1000-lecie miasta Gdańska.
  
  
  
• Jan Dantyszek (1485-1548), duchowny (biskup warmiński), podróżnik po Europie i Palestynie, dyplomata, poseł króla Zygmunta I Starego do cesarza Karola V, ambasador Zygmunta I przy dworze cesarza Maksymiliana, humanista.

  Przede wszystkim poeta łaciński, autor najpierw poezji swawolnych i erotycznych a później poważnych, głośnych w owym czasie, rozumnych i refleksyjnych elegii historyczno-politycznych i religijnych. Uwieńczony przez cesarza Maksymiliana laurem poetyckim i szlachectwem.

  W druku pojawiły się m. in. Epitalamium na ślub Zygmunta I z Barbarą Zapolyą (1512), wiersz o bitwie pod Orszą (1514), poemat o kongresie trzech królów w Wiedniu (1515), obszerny wiersz o klęskach naszych czasów (1530; nawołujący do zgody między europejskimi panami i do podjęcia wspólnej krucjaty przeciwko Turkom – jeden z pierwszych utworów antytureckiej literatury XVI w.), okolicznościowe wiersze, epigramy i epitafia nagrobkowe.
  
  
  

  Epigram na książkę Kopernika

  Ras artes tenerts annts, studtosa iuventus... Kształć ty się, żądna wiedzy młodzi, w tych naukach, Które pomiarów uczą i tajemnic nieb, Wielką bowiem nagrodę ten trud ci przyniesie: Drogę do nieba wskażą ci karty tych ksiąg. Jeśli ogarnąć myślą pragniesz te przestwory , Gdzie w przestrzenie bezmierne rozciąga się świat, I jakimi szlakami nieba gwiazdy krążą, Jakie są ich przemiany, jaki wieczny bieg, Czemu księżyc pogrąża w mroku swego brata, Aten odmawia światła księżycowi znów, Jaki los przeznaczony jest przyszłym wypadkom, Jakie klęski narodom wrogie gwiazdy ślą To wszystko gdy chcesz wiedzieć, wpierw posiąść naukę Musisz, w którą wprowadzą cię działania liczb, A choć myśl ludzka, która z nieba się wywodzi, Zbłąka się zbyt daleko od ojczyzny swej, To nauka ta zwolni ją od brzemion ziemskich I znowu ją w niebiański doprowadzi gród. Jan Dantyszek Z łaciny przełożył Edwin Jędrkiewicz Epigram ten powstał przed końcem czerwca 1541 r. i zamieszczony został na początku książki Mikołaja Kopernika De laterribus et angulis triangulorum.

  
  
  Celnym dziełem Dantyszka jest poemat do Konstantego Alliopaga (1539; Alliopag to zlatynizowane nazwisko Knobelsdorfa), którego treścią są moralne i życiowe nauki i przestrogi, przeznaczone dla młodzieńca, którym Dantyszek się opiekował.

  Zamiast podpisywać się tak jak jego ojciec i dziadek: Flachsbinde (piwowarzy) – poeta wolał być znany jako Joannes Dantiscus, co oznacza "Gdańszczanin".
  
  
  

  
  
  Jan Dantyszek
  Rysunek Aleksandra Lessera według dawnego drzeworytu.
  (Muzeum Narodowe w Warszawie)
  
  
  
• Jan Rybiński (1560-1621), syn husyty polskiego Jan Ryby z Barcina nad Notecią. W latach 1589-1592 pierwszy lektor języka polskiego w protestanckim Gimnazjum Akademickim w Gdańsku. Znany liryczny poeta renesansowy, posiadał tytuł "Poeta Regius Laureatus". W 1593 roku wydał Gęśli różnorymnych księga I, zbiór pieśni wzorowanych na Kochanowskim i Horacym. Jedna z nich opisuje ból głowy, inne zawierają piękne opisy Wisły, wiosny i zimy. Znamienna dla niektórych pieśni Rybińskiego "melancolia" nadaje dużo uroku temu zbiorkowi, który należy do wybitniejszych pozycji liryki renesansowej w Polsce.
  
  

  Gęśl trzynasta

  Turpe guidem dictu, sed si modo vera fatemur Vulgus amicitias utilitate probat. Sromota, kto odbieży w zły raz przyjaciela, Gdyby mu miał być w ten czas za ucieszyciela. Sromota się wstecz cofać i krok zopakować, Sromota w dno zawisłej nawy nie ratować. Sromota w przyjacielstwie przestawać z fortuną. W szczęściu trwać, a zaprzeć się, gdy się szkody suną. Lecz już, acz wstyd powiedzieć (jednak prawdę rzekszy), Kto dziś z więtszym pożytkiem, ten przyjaciel lepszy. Pierwsza piecza o zysku niż o poczciwości, A wiara z płochym szczęściem równej stateczności; Ledwo byś dziś w tysiącu napadł na jednego, Co by cnotę za myto kładł uczynku swego. Sama cnoty ozdoba, gdzie nie natkasz ręki, Nic nie jest. a darmo być dobrym już przezdzięki. Ten dziś brat, z kim grosz idzie, nie groź, jedno dary, Gdy kogo ocz poprosisz, pójdziesz wzad, dmąc w spary. Jan Rybiński Tekst wg: Jan Rybiński, Gęśli różnorymnych księga I. Toruń 1969.   Edycja jubileuszowa z fotokopią wydania z r. 1593.

  
  
  
  
• Jan Bernard (Giovanni Bernardo) Bonifacio, markiz Orii, włoski humanista, założył w 1596 roku Bibliotekę Gdańską. Ponoć tylko raz, i to z miłości do poezji Horacego, wypił wino. Jedyną jego słabością było kupowanie i gromadzenie książek.
  
  
  
• Ambroży (Ambrosius) Vermoellen, pierwszy producent likieru "Goldwasser". Vermollen, wygnany z Holandii pod koniec XVI wieku, przywiózł do Gdańska przepis na słodki likier z pływającymi w nim płatkami złota. Otrzymał od gdańskich rajców zezwolenie na produkcję tej wódki, która błyskawicznie zyskała sobie licznych amatorów. Powstała nawet legenda o "złotej wodzie" z fontanny Neptuna na Długim Targu w Gdańsku.

  W 1598 roku Vermoellen otrzymał obywatelstwo gdańskie a jego firma zaczęła rozwijać się znakomicie. Po śmierci ojca, likierniczy interes przejęli synowie – Pieter i Ahrend. Wnuk Ambrożego – Salomon – był ostatnim potomkiem rodu. Wówczas tajemnica produkcji likieru przeszła w ręce rodziny Wed-Lingów, która zajmowała się produkcją złotej gdańskiej wódki aż do 1945 roku.
  
  
  

• Wilhelm (Willem) Hondius (1597-1652), rytownik niderlandzki, od roku 1636 do śmierci mieszkający w Gdańsku. Nadworny rytownik królów Władysława IV i Jana Kazimierza. W latach 1636-1652 rytował w Gdańsku portrety polskich królów, hetmanów, duchownych, magnatów, szlachty (nawet Bohdana Chmielnickiego) i burmistrzów Gdańska. Wyrytował słynną mapę Ukrainy Le Vasseur de Beauplana (Delineatio Generalis Camporum Desertorum vulgo Ukraina,1648), małą mapę ziem Rzeczpospolitej Beauplana (1652), bardzo rzadką mapę bagien Polesia Zwickera (1650), plany oblężenia Smoleńska (1636), widok kolejki linowej na Biskupią Górę w Gdańsku (1644) oraz widoki i sceny z kopalni soli w Wieliczce (1645) i duży widok kolumny króla Zygmunta III w Warszawie (1646).
  
  
  
  
  Guillaume Le Vasseur de Beauplan:   Mapa generalna Ukrainy.
  Mapa sztychowana przez rytownika Wilhelma Hondiusa w Gdańsku.
  1648 (stan trzeci), Gdańsk. Miedzioryt kolorowany, 41 x 53 cm.
  (Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
  
  
  
• Jeremiasz (Jeremias) Falck (ur. 1609 w Gdańsku – zm. 1677), znakomity, najważniejszy rytownik polski XVII wieku. Zidentyfikowano około 500 jego sztychów. Podpisywał się "Jeremias Falck Polonus" (choć wiele sztychów zostawił niepodpisanych). Uczeń najpierw Wilhelma Hondiusa w Gdańsku, a potem Bloemarta i Bosse’a w Paryżu. W latach 1646-1649 w Gdańsku wykonał serię portretów patrycjuszy gdańskich. W latach 1650-1655 w Stockholmie wyrytował portrety szwedzkiej królowej Krystyny, króla Karola Gustawa i polskich magnatów oraz strony tytułowe licznych książek. Stworzył swój typ rytowanego portretu z półprofilu, w owalu. Od r. 1655 rytował (m. in. sztychy rodzajowe i według religijnych obrazów wielkich mistrzów flamandzkich i włoskich) w Amsterdamie pośród słynnych rytowników holenderskich. (Amsterdam by wówczas głównym centrum rytownictwa i kartografii.) W latach 1658-1663 mieszkał w Hamburgu, pod koniec życia znowu w Gdańsku.
  
  
  
  
  Jeremias Falck:   Portret Jerzego Ossolińskiego
  w/g obrazu Bratłomieja Strobla.
  poł. XVII w., Gdańsk. Wydawca Jerzy Förster.
  Miedzioryt, 30.8 x 20.5 cm.
  (Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
  
  
  
• Jerzy (Georg) Förster, wydawca książek w Gdańsku (a także Warszawie) w latach 1640-1660. Wydał m. in. (po łacinie): "Roczniki Stanisława Orzechowskiego z Żywotem Piotra Kmity" (Gdańsk, 1643), z alegorycznym sztychem muzy Klio na stronie tytułowej; Jana Dymitra Solikowskiego "Komentarze o śmierci Zygmunta Augusta" (Gdańsk, 1647), z portretami Henryka Walezego, Stefana Batorego i Zygmunta III sztychowanymi przez Jeremiasza Falcka na okładce; "Mowy" Jerzego Ossolińskiego (Gdańsk, 1647); "Polonia" Szymona Starowolskiego (Gdańsk, 1652), z alegorycznym sztychem kobiety-Polski Falcka, Andrzeja Maksymiliana Fredry "Sprawy polskie za Henryka Walezego" (Gdańsk, 1652, 1660), z widokiem obrad Sejmu Falcka; "Historię Męki Pańskiej" Stanisława Albrychta Radziwiłła (Warszawa, 1655). W latach 1652-1654 wydał w Gdańsku obszerny cykl miedziorytniczych portretów magnatów polskich wyrytowanych przez Jeremiasza Falcka.
  
  

  Stanisław Orzechowski: Annales Stanislai Orichovii Okszi... Jerzy Förster, Gdańsk 1643.	Andrzej Maksymilian Fredro: Scriptorum seu Togae & Belli Notationum... Jerzy Förster, Gdańsk 1660.
  (Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)

  
  
  
• Daniel Schwabe, gdański lekarz, dokonał w 1635 roku pierwszej w historii medycyny udanej operacji żołądka. Schwabe zoperował wtedy jednego z przyjaciół króla Władysława IV, który, popisując się przed kompanionami swoimi magicznymi zdolnościami, połknął niechcący nóż.
  
  
  
• Jan Heweliusz (1611-1687), po Mikołaju Koperniku najsłynniejszy astronom dawnej Rzeczypospolitej.

  Przed rozpoczęciem kariery astronoma dał się poznać jako niezrównany piwowar, warząc w odziedziczonym po ojcu browarze piwo zwane jopejskim. Dziś jeszcze w Gdańsku produkowane jest piwo o nazwie "Heweliusz", niskogazowane, o cierpkim i wyrazistym smaku
  
  
  

  
  
  Daniel Schultz:   Jan Heweliusz.
  Gdańsk, 1677, olej na płótnie, 125 x 103 cm.
  (Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk)
  
  Jan Heweliusz konstruował instrumenty astronomiczne, teleskopy, zegary wahadłowe, śruby mikrometryczne. W 1640 r. stworzył w Gdańsku najlepsze wówczas w Europie obserwatorium astronomiczne, które potem opisał i zilustrował w dziele Machinae coelestis pars prior, Gdańsk 1673 i Machinae coelestis pars posterior, Gdańsk 1679. Obserwatorium Heweliusza wraz z trzema jego domami, doszczętnie spłonęło w 1679 roku, przy czym Heweliusz uległ poparzeniom.
  
  
  
  
  Mapa powierzchni Księżyca.
  Jan Heweliusz (Johannes Hevelius):   Selenographia, sive Lunae Descriptio, Gdańsk, 1647.
  Miedzioryt, 46 x 56 cm.
  
  Heweliusz prowadził pomiary deklinacji ziemskiej i jej zmian. Największe i najważniejsze dzieło zadedykował swojemu miastu. Był to pierwszy w kartografii naukowej topograficzny atlas Księżyca Selenographia z 1647 r. Heweliusz stworzył nowoczesną selenografię; wyniki jego obserwacji powierzchni księżyca aktualne były przez następne 200 lat. Nazwy, które nadał kilku kraterom i łańcuchom górskim na Księżycu używane są do dzisiaj. Atlas Księżyca Heweliusza nie tylko obalił dawne poglądy o budowie Księżyca, ale w znacznym stopniu utorował drogę późniejszym badaniom astronomicznym. Przy pomocy swoich teleskopów, z których największy miał 4 m długości i 50-krotne powiększenie, Heweliusz obserwował również gwiazdy stałe i komety. Odkrył liczne komety i siedem gwiazdozbiorów, z których jeden, złożony z siedmiu gwiazd, pomiędzy konstelacjami Orła, Strzelca, Antoniusza i Wężownika, nazwał w r. 1683 po odsieczy wiedeńskiej "Scutum Sobiescianum" – "Tarcza Sobieskiego". Prowadził rozległą korespondencję z niemal wszystkimi europejskimi astronomami.
  
  
  
  
  "Scutum Sobiescianum".
  Johannes Hevelius:   Firnamentum Sobiescianum sive Uranografia, Gdańsk, 1690.
  Miedzioryt, 10 x 15 cm.
  
  Badania Heweliusza wspierał król Jan Kazimierz i nadał mu przywilej na drukarnię. W roku 1677 król Jan Sobieski przyznał mu pensję w wysokości 1000 florenów rocznie, w roku 1678 zwolnił od płacenia podatków z browarów, a po pożarze w r. 1679 sfinansował mu powtórne urządzenie obserwatorium. Dwie inne książki z wynikami obserwacji Heweliusza wydała, z pomocą króla Jana III, wdowa po astronomie, Elżbieta Koopmann.
  
  
  
• Elżbieta Koopmann, druga żona Jana Heweliusza, towarzyszyła mu w obserwacjach astronomicznych i zyskała miano "pierwszej damy badającej ciała niebieskie." Po śmierci Heweliusza wydała w Gdańsku w 1690 roku jego katalog gwiazd Prodomus Astronomiae ("Wprowadzenie do Astronomii"), który wyliczał 1 564 gwiazd, ułożonych alfabetycznie według nazw konstelacji i wielkości gwiazdowych. Na frontyspisie książki przedstawieni są: Heweliusz, Ptolemeusz i Tycho de Brahe – siedzący wokół stołu z Uranią – muzą Astronomii – w środku. Drugą książką Heweliusza wydaną przez nią także w roku 1690 była Firnamentum Sobiescianum sive Uranografia.
  
  
  
  
  "Scutum Sobiescianum". Johannes Hevelius, Godfried Kirch:   Gladii Electorales Saxonici, Wenecja, 1740.
  Miedzioryt, 10 x 15 cm.
  
  
  
• Gabriel Daniel Fahrenheit (1686-1736) stracił rodziców w tajemniczych okolicznościach w 1701 r. Osieroconego Gabriela Daniela wysłano do Amsterdamu, by tam kształcił się na kupca; on jednak wolał poświęcić się nauce. Fahrenheit skonstruował m. in. termometr wypełniony rtęcią (w miejsce alkoholu). Jako punkt zerowy skali – nazwanej skalą Fahrenheita – przyjął najniższą temperaturę obserwowaną w Gdańsku w 1709 roku.
  
  
  
• Daniel Gralath jako pierwszy w świecie napisał rozprawę naukową o historii elektryczności oraz założył w 1743 roku pierwszą na ziemiach polskich organizację naukową "Societas Physicae Experimentalis". Jako Gdańskie Towarzystwo Przyrodnicze, otrzymało w 1756 r. od Augusta III zatwierdzenie Statutu i tytuł Królewskiego Towarzystwa Naukowego. Przetrwało do drugiej wojny światowej.
  
  
  
• Jan (Johann) Forster (1729-1798), przyrodnik, wraz z osiemnastoletnim synem Jerzym (Georgiem) (1754-1794), wziął udział w (drugiej) wyprawie dookoła świata Jamesa Cooka w latach 1772-1775. Po ich powrocie, niezwykle znaleziska z podróży stały się ozdobą kolekcji Towarzystwa Przyrodniczego w Gdańsku. Z podróży tej napisali wspólnie książkę z zakresu geografii i botaniki. Jan od 1780 r. był profesorem w Halle w Saksonii.
  
  
  
• Daniel Chodowiecki (1726-1801) sławny malarz, rysownik i rytownik urodzony w Gdańsku. Początkowo praktykował jako kupiec w Gdańsku i Berlinie. Od 1754 roku poświęcił się wyłącznie rysunkowi i malarstwu. Zwrócił na siebie uwagę berlińskiej Akademii Umiejętności, która zleciła mu wykonanie ilustracji do swojego kalendarza. W 1797 roku został mianowany dyrektorem Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie. Chodowiecki zyskał pełne uznanie współczesnych; nie było niemal wówczas artystycznego wydawnictwa, w którym nie zamieszczono by jego rysunków lub sztychów. Liczba jego sztychów wynosi ponad 2000. Dla żywości i humoru z jakimi przedstawiał figury ludzi swego czasu, uchodzi on za twórcę odrębnego kierunku mieszczańskiego malarstwa rodzajowego. Jego sztychy posiadają ogromne znaczenie dla poznania obyczajów w Polsce XVIII wieku, której osobistości i typy ze świata szlacheckiego przedstawił niezwykle trafnie. Wykonał też 108 rysunków piórkiem ilustrujących jego późniejszą podróż do Gdańska.
  
  
  
  
  Daniel Chodowiecki:   Z cyklu grafik z historii Polski.
  1797, Berlin. Miedzioryt, 7 x 5.5 cm.
  (Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
  
  
  
• Gotfryd Ernest Groddeck (1762-1825), gdański filolog, autor pierwszego w Europie syntetycznego podręcznika literatury greckiej (1811) i rozpraw o kulturze antycznej. Był nauczycielem i wychowawcą książąt Czartoryskich w Puławach oraz Adama Mickiewicza na Uniwersytecie Wileńskim, gdzie był profesorem od 1804 r. Był też członkiem warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
  
  
  
• Anna Schopenhauer, matka Arthura (1788-1860), wybitnego filozofa pesymizmu. Zajmowała się pracą literacką. Napisała m. in. autobiograficzną książkę Gdańskie wspomnienia młodości. Po śmierci męża, Anna Schopenhauer z rodziną przeniosła się w 1793 r. z Gdańska do Weimaru, nie mogąc pogodzić się z anektowaniem miasta przez Prusy.
  
  
  
• Stanisław Przybyszewski (1868-1927), czołowy młodopolski pisarz i dramaturg, nie mogąc wyżyć z literatury, przyjechał w 1920 roku do Gdańska i został urzędnikiem w dyrekcji kolei. Przybyszewski był jednym z założycieli Gimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej w przedwojennym Wolnym Mieście Gdańsku.
  
  
  
• Henryk Sucharski (1898-1946). Major. Syn chłopa spod Tarnowa. Oficer wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku, kawaler Orderu Wojennego Virtuti Militari. Od września 1938 r. dowódca polskiej załogi na Westerplatte. W dniach 1-7 września 1939 dowódca bohaterskiej obrony Westerplatte; jego dzielnym zastępcą był kpt. Franciszek Dąbrowski. Lata wojny mjr Sucharski spędził w niemieckiej niewoli, potem przez krótko był dowódcą 6 Baonu w Dywizji Karpackiej II Korpusu. Zmarł we Włoszech 30 sierpnia 1946. W nekrologu nazwano go "jednym z najlepszych synów Rzeczpospolitej".

  Moment zdawania Westerplatte po honorowej kapitulacji (w/g Melchiora Wańkowicza Westerplatte):

  "Bunkier Nr. 5 – grób całej załogi; tu zginął wierny Klita; major Sucharski salutuje i z oczu jego staczają się łzy."

  
  
• Günter Grass, wybitny współczesny pisarz, poeta i dramaturg niemiecki, laureat literackiej Nagrody Nobla w roku 1999, urodził się w 1927 roku we Gdańsku-Wrzeszczu, w domu przy ul. Lelewela 13 – jak to określił – w "koszmarnej czynszówce." (Dom ten stoi nadal i od tamtych czasów niewiele się zmienił). Grass od lat uchodzi za głos pokolenia Niemców, które wychowało się erze nazistowskiej i przetrwało wojnę; traktuje o problemie ich zbiorowej pamięci (w sposób nie zawsze łatwy do  zaakceptowania).

  W Gdańsku toczy się większość akcji najsłynniejszej powieści Grassa pt. Blaszany bębenek (1959). Powieść, oparta na przeżyciach osobistych, opisuje polsko-niemiecki dualizm w przedwojennym Gdańsku, postępującą nazifikację przeciętnej rodziny, okropności wojny, wkroczenie Rosjan w 1945 roku, a w końcu atmosferę cudu gospodarczego w Niemczech Zachodnich lat 1950.
  
  
  

• Stefan Chwin, ur. 1949, prozaik i eseista. Autor znakomitej powieści Hanemann (1995), w której opowiada o losach Wolnego Miasta Gdańska w latach 1930., podczas wojny i po niej, pod polską komunistyczną administracją. Lecz głównymi motywami są ludzkie zwątpienie egzystencjalne, istota samobójstwa. Nade wszystko jednak świat rzeczy, które giną w pożarach, toną, przechodzą w obce ręce, stają się symbolami pustki i opuszczenia, obcości świata i niepowrotności przeszłości.

  W pierwszej swej powieści Historia pewnego żartu (1991), Chwin, rekonstruując spojrzenie dziecka, przedstawiał swoje dzieciństwo jako proces odkrywania kolejnych warstw czasu, które utworzyły gdański palimpsest różnych kultur i wspomnień o hitleryzmie i stalinizmie.

  Zwątpienie, zagarniające całość istnienia, jest głównym motywem powieści Esther (1999), . W cierpieniu doświadczamy nie tylko wartości życia, lecz także dotknięcia nicości. Powieść tę dominuje nieoczywistość istnienia.

  Złoty Pelikan (2003) jest współczesną powieścią, rodzajem legendy wzorowanej na średniowiecznej opowieści. Jak w innych swych powieściach, Chwin snuje rozważania o samobójstwie i kondycji moralnej współczesnego człowieka.

Copyright © 1997-2005 Zwoje