Należy się, sądzę, Czytelnikom wyjaśnienie, skąd w bieżących Zwojach tak "bezokazyjnie" trzy teksty o Gdańsku. Otóż, na początku maja 2005 byłem dwa dni w Gdańsku, przede wszystkim dla obejrzenia znakomitej wystawy "Dantiscum Emporium Totius Europæ Celeberrimum" prezentującej kilkaset dawnych map i sztychów związanych z Gdańskiem ze zbiorów Tomasza Niewodniczańskiego.

Nie byłem w Gdańsku przez dwanaście lat. Mimo deszczowej pogody byłem teraz gdańską Starówką zupełnie oczarowany. Chodziłem po uliczkach z pięknie odbudowanymi renesansowo-hanseatyckimi domami dawnych patrycjuszy, obejrzałem starannie wystawę, Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, Muzeum Narodowe (z "Sądem Ostatecznym" Hansa Memlinga i niezłą kolekcją malarstwa polskiego Modernizmu), Dwór Artusa, ogromny kościół Marii Panny. Pod wpływem wspaniałych wrażeń (te dawne już się były pozacierały) wyszukałem i uzupełniłem kilka dawnych tekstów o Gdańsku oraz nowe ilustracje i postanowiłem zamieścić je w Zwojach.

Pragnę tutaj podziękować mojemu Przyjacielowi Dr. Tomaszowi Niewodniczańskiemu i Pani Ewie Sztykiel, kustoszowi Muzeum Historycznego Miasta Gdańska, za Ich pośrednią i bezpośrednią gościnność w Gdańsku.

Andrzej Kobos



NAJKRÓTSZA DŁUGA HISTORIA GDAŃSKA






ANDRZEJ KOBOS



Tomaszowi Niewodniczańskiemu



Gdańsk wczesno- i późno-średniowieczny

Pierwszy raz występuje Gdańsk w pisanych źródłach historycznych w roku 999 (w dziele Canapariusa, opata rzymskich Benedyktynów) jako "urbs Gyddanyzc", miejsce działalności misyjnej Św. Wojciecha w roku 997.

Badania archeologiczne, które zresztą trwają do dzisiaj, wykazały, że osada gdańska składała się z dwóch części: podgrodzia nad brzegiem Motławy, u jej skrętu do Wisły, oraz osiedla rybacko-rzemieślniczego w pobliżu późniejszych kościołów Św. Katarzyny i Św. Mikołaja.

Gdańsk był posiadłością książąt pomorskich, pozostających w zależności od Polski od czasów Bolesława Chrobrego. Już w 1148 r. istniał tam zorganizowany port o dużym ruchu statków. Pod koniec XII wieku skupiła się w Gdańsku liczna ludność niemiecka: od 1238 r. istniała faktoria kupców z Lübecki, głównego portu niemieckiego związku miast Hansa. Szczególne zasługi dla miasta położył w XIII wieku pomorski książę Świętopełek, który w roku 1238 nadał Gdańskowi prawa miejskie na prawie miasta Lübeck (Lubeki), założył nowe kościoły, zniósł odstraszające "prawo brzegowe", ustanowił taryfę celną i nadał przywileje obcym kupcom. Ostatni książę pomorski Mszczuj II przekazał Gdańsk, wraz z całym swoim księstwem, wielkopolskiemu księciu Przemysławowi II, późniejszemu królowi Polski.

Pretensje polityczne do Gdańska rościli margrabiowie brandenburscy. Nastały dziesięciolecia zatargów i walk o Pomorze Gdańskie. Władysław Łokietek, nie mogąc uporać się z Branderburczykami, wezwał na pomoc Krzyżaków. Ci w 1308 roku podstępem opanowali miasto podczas wielkiego jarmarku na Św. Dominika i urządzili straszliwą rzeź, której ofiarą padło około 10 000 ludzi. W 1343 r. lubeckie prawa miejskie zastąpiono prawem miasta Kulm wywodzącym się z prawa miejskiego magdeburskiego.

Przez półtora wieku miasto pozostawało pod rządami Zakonu Krzyżackiego. Krzyżacy założyli konkurencyjne Nowe Miasto, obok Głównego (Starego) Miasta. Od drugiej połowy XIV wieku Gdańsk był pełnoprawnym członkiem związku miast Hansa, sięgającego od Atlantyku po Inflanty. Stąd Gdańsk uchodził niekiedy w Polsce za "lwa hanseatyckiego". Był to okres rozbudowy wewnętrznej miasta (wzniesienie ratusza Nowego Miasta, kościoła Marii Panny – największego murowanego kościoła w Europie), rozwoju życia gospodarczego i ustanowienia samorządu miejskiego. Stosunki polityczne Polski z zakonem krzyżackim rychło popsuły się, a bardzo twarde rządy krzyżackie wywoływały powszechne niezadowolenie. Na tym tle w XV w. wystąpiło coraz silniejsze ciążenie miasta ku Polsce.


Przyłączenie Gdańska do Polski

W roku 1454 Gdańsk wypędził załogę krzyżacką i poddał się królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi. 6 marca 1454 r. na mocy przywileju inkorporacyjnego, wydanego przez Kazimierza Jagiellończyka w Krakowie, Gdańsk prawnie powrócił do Polski. Wziął zaraz na siebie główny ciężar, przede wszystkim finansowy, wojny trzynastoletniej Polski z Krzyżakami. Pokój z Krzyżakami, zawarty w Toruniu 19 października 1466, zatwierdził ostateczny powrót Gdańska do Polski.

Stosunek Gdańska do Polski unormowany został tzw. "Wielkim Przywilejem" z 15 maja 1457 r. Gdańsk został niezawisłą republiką kupiecką pod zwierzchnością króla polskiego, otrzymał całkowity samorząd, prawo prowadzenia polityki zagranicznej i bicia monety oraz wielkie korzyści gospodarcze.




Georg Braun, Frans Hogenberg:   Widok Gdańska (ze wzgórza Grodzisko).
1575 (wyd. niemieckie 1576), Kolonia. Miedzioryt kolorowany, 33 x 49 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)


W połowie XVII w. ludność Gdańska liczyła 77 000 ludzi. Polskie próby ograniczenia niezależności miasta w duchu wzmocnienia suwerenności Rzeczypospolitej (statuty Karnkowskiego w 1570 r.) nie powiodły się. Gdańsk zazdrośnie strzegł swoich praw i odrębności, nie wahał się występować zbrojnie w ich obronie (np. politycznie wygrana wojna z królem Stefanem Batorym). Dwukrotnie (za Zygmunta Augusta i Władysława IV) udaremnił budowę większej floty polskiej, która wzmocniłaby pozycję Polski na Bałtyku.



Sąd Ostateczny Memlinga




Hans Memling:   Sąd Ostateczny.
Brugge, 1467-1471.
Olej i tempera na deskach dębowych, 242 x 181 cm; skrzydła: 242 x 90 cm.
Muzeum Narodowe w Gdańsku.


W kościele Marii Panny w Gdańsku przez ponad 450 lat znajdował się słynny, acz przejmujący obraz (tryptyk) Sąd Ostateczny Hansa Memlinga, namalowany latach 1467-1471. Memling (1435-1494) pochodzący z Nadrenii, osiadły w flamandzkim mieście Brugge (Brugia), był jednym z największych malarzy religijnych i portrecistów w okresie świetności malarstwa flamandzkiego.




Hans Memling:   Sąd Ostateczny.
Fragment: Archanioł Michał.


Obraz, wzorowany, choć z istotnymi różnicami, na podobnym obrazie Rogiera van der Weyden, uchodzi za ilustrację średniowiecznego mistycznego i symbolicznego traktatu teologicznego (opartego na teologii św. Augustyna). Ikonograficznie traktuje o stworzeniu człowieka, zwiastowaniu, wierze, hierarchii Kościoła i pozagrobowym dobrym i złym losie dobrych i złych ludzkich dusz. W centrum obrazu, Archanioł Michał z pastorałem waży dusze na trzymanej w lewej ręce wadze. Cięższe (zasługami) zostają przyjęte do nieba, lżejsze strącone do piekieł. Nad Archaniołem siedzi na tęczy Chrystus w chwale (łuki i kręgi świetlne i tęczowe oraz kwiaty symbolizują niebo i św. Trójcę).

Hans Memling:   Sąd Ostateczny.
Fragment: Zabranie do nieba. 		Hans Memling:   Sąd Ostateczny.
Fragment: Strącenie do piekła.

Obraz Memlinga, namalowany w Brugii na zlecenie Angelo Tani, bankiera florenckich Medyceuszów, został w 1473 r. podczas przewozu do Italii złupiony na morzu przez gdańskiego kapra Paula Benecke (Hansa była wówczas w stanie wojny z Anglią i okręt Benecke brał udział w hanseatyckiej blokadzie terytorialnych wód angielskich.) Benecke ofiarował Sąd Ostateczny do ołtarza Bractwa Św. Jerzego w kościele Marii Panny w Gdańsku. Nie pomogła nawet bulla papieża Sykstusa IV nakazująca zwrot obrazu do Florencji. W końcu w 1499 r. miasto Brugia zapłaciło Florentyńczykom 12,000 florenów odszkodowania i "ofiarowało" obraz Gdańskowi, aby tylko nie utracić lukratywnego handlu z tym portem i innymi miastami Hansy. Chociażby tylko to korsarskie zdarzenie świadczy o ówczesnej potędze i świetności Gdańska.

Patrycjusze gdańscy oparli się lukratywnym ofertom kupienia obrazu przez cesarza Rudolfa II w XVI w. oraz próbom wyłudzenia go przez cara Piotra I w r. 1717, jako kontrybucji po Wojnie Północnej. W latach 1807-1816 obraz był we Francji, wywieziony na rozkaz zwycięskiego Napoleona I. Powrócił do Gdańska po Kongresie Wiedeńskim. W 1945 r. obraz został wywieziony przez armię sowiecką z Turyngii w Niemczech do Ermitażu w Leningradzie w Związku Sowieckim. W 1956 r. Sąd Ostateczny powrócił do Polski. Obecnie, jako specjalna ekspozycja, znajduje się w Muzeum Narodowym w Gdańsku, zaś w kaplicy kościoła Marii Panny wisi tylko jego kopia.


"Wrota Rzeczpospolitej".
Epoka świetności Gdańska

Przyłączenie do Polski sprowadziło na Gdańsk pod względem gospodarczym epokę świetności. Gdańsk stał się głównym emporium handlu bałtyckiego, zaopatrywał Europę Zachodnią w polskie zboże (np. w 1618 r. wywieziono przez Gdańsk 250,000 ton zboża w ponad 1000 rejsów statków), w polskie masło, drewno budulcowe, produkty leśne. W drugą stronę, Gdańsk pośredniczył (z zyskiem) w dostarczaniu Polsce wyrobów przemysłowych, jak sukna angielskie i flandryjskie, wina, owoce południowe i przyprawy korzenne. Miał związki z wielką holenderską Kompanią Indii Wschodnich (VOC). Utrzymywał morsko-handlowe kontakty dosłownie z całym ówczesnym światem. Miasto stało się też największym w Polsce zaawansowanym ośrodkiem rzemieślniczym, obejmującym tkactwo, budowę statków, przeróbkę szwedzkiej surówki żelaznej i obróbkę bursztynu.




Johann Baptist Homann (Spadkobiercy Homanna):   Mapa okolic i widok Gdańska.
ok. 1720, Norymberga. Miedzioryt kolorowany, 34.5 x 57 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)




Johann Baptist Homann :   Handel polskim zbożem i port w Gdańsku.
Prawy dolny fragment mapy okolic i widoku Gdańska.
Ok. 1720, Norymberga.
(American Geographical Society Collection, Milwaukee, WI;
courtesy Professor Michael J. Mikoś. Dzięki Janku!)


Materialna świetność kupiectwa gdańskiego stała się głośna w Europie. Życie miejskie nabrało niebywałego blasku: uderzający był rozkwit budownictwa. W XVI i XVII wieku powstały najwspanialsze świeckie budowle publiczne miasta: zbrojownie, ratusze, kamienice patrycjatu, reprezentacyjny renesansowy Dwór Artusa ze wspaniałymi wnętrzami, pełnymi masywnych dębowych gdańskich mebli, inkrustowanych boazerii, fresków i z niezwykłym, kilkupiętrowym ozdobnym piecem kaflowym.




Fragment wnętrza Dworu Artusa z piecem.
Gdańsk, 2005.


Leżąc na skrzyżowaniu wielkich szlaków handlowych, Gdańsk przyswajał sobie elementy kultury Zachodu, Północy i Południa. Był miastem kosmopolitycznym, w którym rozbrzmiewały języki niemiecki, polski, kaszubski, angielski, holenderski, duński, szwedzki i inflanckie narzecza. W XVI wieku Gdańsk przyjął reformację (głównie luteranizm) i choć nie obyło się to bez tumultów religijnych, stał się ogniskiem bujnego życia umysłowego. Zasobne rodziny kupieckie gromadziły liczne dzieła sztuki i bogate księgozbiory. W 1558 r. powstała łacińska protestancka szkoła średnia, zwana partykularzem, a w roku 1568 Gimnazjum Akademickie, słynące z poziomu nauczania. W ciągu 230 lat, 22 lektorów prowadziło w nim naukę języka polskiego. W XVII w. Gdańsk stał się silnym ośrodkiem wydawniczym i rytowniczym. W połowie tego wieku słynni byli tam rytownik map Willem Hondius i rytownik portretów Jeremias Falck oraz wydawca książek i sztychów Georg Förster. Druki gdańskich oficyn prawie nie ustępowały sławnym holenderskim "elzewirom". Wydrukowano w Gdańsku m. in. 99 podręczników do nauki języka polskiego; w 1705 roku drukarnia Golza wydrukowała "grażdanką" pierwszą rosyjską gramatykę Kopijewicza. Tak wspaniale rozwijające się w siedemnastowiecznym Gdańsku nauka, kultura i sztuka miały rozliczne związki z życiem umysłowym całej Europy Zachodniej i Rzeczpospolitej.

Od połowy XVI wieku Gdańsk był areną ożywionych kontaktów handlowych, kulturalnych i wojskowych z Holandią. Architektura starych gdańskich budynków, domów i kościołów przypomina architekturę holenderską, szczególnie Amsterdamu. Wiele rodzin holenderskich osiedliło się w mieście. Wymienić należy rodzinę van den Blocków: Wilhelma – architekta i budowniczego słynnej Bramy Wyżynnej; Izaaka – malarza gdańskiego, którego 30 obrazów znajduje się w ratuszu miejskim (np. Alegoria handlu gdańskiego); Abrahama – architekta i rzeźbiarza, budowniczego Zbrojowni, Złotej i Zielonej Bramy, fontanny Neptuna i fasady Dworu Artusa. Architekt Antoni van Obbergen wybudował fortyfikacje gdańskie, Ratusz Starego Miasta i Arsenał. Adrian Olbrants i Wilhelm Benning skonstruowali w latach 1619-1621 działającą do dzisiaj wielką śluzę do regulowania dopływu wody z Motławy do fos miejskich.




Balthasar Friedrich Leizel:   Widok na Zieloną Bramę i Długi Targ w Gdańsku.
ok. 1780, Augsburg. Miedzioryt kolorowany, 24.5 x 37 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)




Balthasar Friedrich Leizel:   Widok Motławy od Targu Rybiego w kierunku południowym.
ok. 1780, Augsburg. Miedzioryt kolorowany, 24.5 x 37.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)


Będąc "wrotami Rzeczypospolitej" i rozumiejąc korzyści polityczne i handlowe, wynikające ze związków z Rzeczpospolitą, Gdańsk stał na ich straży. W czasie wojen szwedzkich z Gustawem Adolfem i Karolem Gustawem Gdańsk bronił się dzielnie. W 1656 r., podczas oblężenia miasta przez Szwedów, flota holenderska przerwała blokadę, a Holendrzy udzielili radzie miejskiej Gdańska pożyczki 500 000 guldenów i oddali do dyspozycji 1 300 żołnierzy. Sejm Rzeczpospolitej dziękował Gdańskowi w 1658 roku słowami:

"Cnota, wiara i stateczność naszego miasta Gdańska... w tej okazji wojny szwedzkiej oświadczona, godna jest być wizerunkiem..."

Przywilej Króla Jana III Sobieskiego w 1678 r., biorąc w obronę rzemieślników, nieco zdemokratyzował władze miejskie.

W 1734 r. oblężony Gdańsk przez około pół roku walczył najwytrwalej za prawowitym królem Stanisławem Leszczyńskim przeciwko wojskom rosyjskim i saskim. Z Gdańska Stanisław Leszczyński salwował się ucieczką łodzią.




Spadkobiercy Homanna :   Oblężenie Gdańska, 1734 (fragment).
Ok. 1735, Norymberga.
(American Geographical Society Collection, Milwaukee, WI;
courtesy Professor Michael J. Mikoś)



Gdańsk pod panowaniem pruskim

W 1793 r., w drugim rozbiorze Polski, przeszedł Gdańsk pod panowanie Prus. W 1807 r., na mocy Traktatu w Tylży między cesarzem Napoleonem I i carem Aleksandrem I, Gdańsk został wolnym miastem pod opieką Francji. W 1814 r. powrócił pod władzę Prus, co, wbrew woli ludności miasta, zatwierdził Kongres Wiedeński w 1815 r. Po rządami nadprezydenta Schoena (1816-1842) dokonała się germanizacja miasta i zniknęły dawne sympatie polskie. Polityka rządu berlińskiego sprawiła, że Gdańsk, niegdyś świetna placówka handlu bałtyckiego, przeżywał zastój i zszedł do roli drugorzędnego portu niemieckiego. W 1853 r. zbudowano wodociągi, w 1869 kanalizację, w 1897 elektrownię. W 1890 r. powstała stocznia Schichaua, największy zakład przemysłowy Gdańska.

Po pierwszej wojnie światowej, w 1920 r. na mocy Traktatu Wersalskiego utworzono z Gdańska wolne miasto pod formalnym protektoratem ówczesnej Ligii Narodów. Pod względem celnym miasto wchodziło w obszar państwa polskiego, które formalnie reprezentowało Gdańsk w polityce zagranicznej. Związki gospodarcze Gdańska z II Rzeczpospolitą spowodowały nowy lecz krótkotrwały rozkwit handlu Gdańska. Jednakże, od samego początku stosunki polityczne Wolnego Miasta Gdańska z Polską były pełne tarć, wywoływanych przez biurokrację pruską rządzącą miastem. Odrodzona Polska znacznym wysiłkiem szybko wybudowała na swym terytorium port w Gdyni, pobliskiej wiosce rybackiej. Po wprowadzeniu hitleryzmu w Niemczech w 1933 r., stosunki Polski z Wolnym Miastem Gdańskiem uległy poważnemu zaostrzeniu. Gdańsk rychło został opanowany przez silny ruch nazistowski.


Gdańsk podczas II wojny światowej

1 września 1939 o godzinie 4:45 rano w Gdańsku padły pierwsze strzały rozpoczynające II wojnę światową. Niemiecki pancernik "Schleswig Holstein" rozpoczął ostrzeliwanie półwyspu Westerplatte, gdzie w polskiej Przeładunkowej Składnicy Amunicyjnej stacjonowała polska załoga wojskowa. Niemcy zaatakowali również cywilną polską pocztę w Gdańsku, która broniła się przez 16 godzin. Załoga Westerplatte, 180 żołnierzy pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego i kpt. Franciszka Dąbrowskiego, bohatersko broniła się przez siedem dni.

30 marca 1945 r. Gdańsk został zdobyty przez Armię Sowiecką. Tuż przed tym, niemiecka ludność cywilna próbowała ewakuować się przez morze, w większości z tragicznym skutkiem. Znacznie zniszczone miasto Rosjanie spalili doszczętnie (szczególnie zabytkowe Nowe Miasto) w ciągu trzech dni, już w tydzień po zakończeniu działań wojskowych. Niezbyt wiele ocalało z pięknych i bogatych gdańskich wnętrz – tyle co Niemcy wyewakuowali (np. z Dworu Artusa do klasztoru w kaszubskich Kartuzach). Polichromie i freski bezpowrotnie przepadły. W Muzeum Historycznym Miasta Gdańska obejrzeć można duże fotografie wypalonego i zburzonego Gdańska oraz kilka spalonych, zwęglonych zabytkowych drzwi dawnych gdańskich kamienic, Ratusza i Dworu Artusa.

Po wojnie Gdańsk wszedł integralnie w skład terytorium państwa polskiego. W 1945 r. na mocy układu w Potsdamie prawie całą ludność niemiecką wysiedlono do Niemiec.




Gdańskie kamienice zburzone w 1945 r.
(fot.   Andrzej Kobos, 1968)



Gdańsk w Polsce komunistycznej

W ciagu lat powojennych miasto zostało powoli odbudowane, ale odbudowa trwa właściwie do dzisiaj. Rozbudowano przemysł stoczniowy.




Odbudowane gdańskie kamienice, 1968.
(fot.   Andrzej Kobos, 1968)


Z początkiem grudnia 1970 r., po wprowadzeniu przez Gomułkę znacznej podwyżki cen żywności, w Stoczni Gdańskiej wybuchł strajk robotników, który przekształcił się w protesty uliczne przeciwko komunistycznej władzy PRL. Milicja i wojsko zgniotły te demonstracje używając broni palnej, czołgów i helikopterów. Na Wybrzeżu (w Gdańsku, Gdyni, Szczecinie i Elblągu) padło prawdopodobnie około dwustu ofiar śmiertelnych.

14 sierpnia 1980 w Stoczni Gdańskiej wybuchnął następny strajk okupacyjny. Tym razem doszło do kompleksowych rozmów między Komitetem Strajkowym a przedstawicielami rządu komunistycznego, na zakończenie których 31 sierpnia 1980 podpisano (Lech Wałęsa i Mieczysław Jagielski) tzw. "Porozumienie Gdańskie", uwzględniające 21 żądań robotników. To byli już teraz historyczni Robotnicy '80. W wyniku tego porozumienia,  władze komunistyczne zalegalizowały w Polsce Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność" (jak się okazało, tylko na 15 miesięcy, tj. do wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981).

Gdański Sierpień 1981 był początkiem długiego i pełnego ofiar procesu, który w czerwcu 1989 r. doprowadził w Polsce do oddania władzy przez komunistów.

W pewnym sensie wolna Rzeczpospolita Polska odrodziła się w Gdańsku.




Odbudowana ulica Długi Targ w Gdańsku.
(fot.   Andrzej Kobos, 1993)





Wybrana bibliografia :
  1. Philippe Dolinger: The German Hansa. Macmillan, London 1970; Stanford University Press, Stanford, CA, 1970.

  2. C.R. Boxer: The Dutch Seaborne Empire 1600-1800. Hutchison of London, 1965. Polski przekład: C.R. Boxer: Morskie Imperium Holandii 1600-1800. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1980.

  3. Encyklopedja Powszechna Wydawnictwa Gutenberga, t. V. Kraków 1927.

  4. Miasta Polskie w Tysiącleciu. Praca zbiorowa, t. I. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 1965.

  5. Beata Sztyber: Średniowieczny Traktat Teologiczny czyli Sąd Ostateczny Hansa Memlinga w Muzeum Narodowym w Gdańsku, 1994. Druk Muzeum Narodowego w Gdańsku. 8 pp.

  6. Jan Białostocki i Michał Walicki: Malarstwo europejskie w zbiorach polskich. Auriga, Warszawa 1958.

  7. K. B. McFarlane: Hans Memling. Clarendon Press, Oxford 1971.

  8. Kazimierz Kozica, Janusz Pezda: Dantiscum Emporium Totius Europae Celeberrimum. Gdańsk i Bałtyk na mapach, widokach oraz dokumentach ze zbiorów Tomasza Niewodniczańskiego (Bitburg, Niemcy). Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, Gdańsk, 2004.





Teksty o tematyce gdańskiej zamieszczone w Zwojach:



Copyright © 1997-2005 Zwoje