Nalezy sie, sadze, Czytelnikom wyjasnienie, skad w biezacych Zwojach tak "bezokazyjnie" trzy teksty o Gdansku. Otoz, na poczatku maja 2005 bylem dwa dni w Gdansku, przede wszystkim dla obejrzenia znakomitej wystawy "Dantiscum Emporium Totius Europæ Celeberrimum" prezentujacej kilkaset dawnych map i sztychow zwiazanych z Gdanskiem ze zbiorow Tomasza Niewodniczanskiego.

Nie bylem w Gdansku przez dwanascie lat. Mimo deszczowej pogody bylem teraz gdanska Starowka zupelnie oczarowany. Chodzilem po uliczkach z pieknie odbudowanymi renesansowo-hanseatyckimi domami dawnych patrycjuszy, obejrzalem starannie wystawe, Muzeum Historyczne Miasta Gdanska, Muzeum Narodowe (z "Sadem Ostatecznym" Hansa Memlinga i niezla kolekcja malarstwa polskiego Modernizmu), Dwor Artusa, ogromny kosciol Marii Panny. Pod wplywem wspanialych wrazen (te dawne juz sie byly pozacieraly) wyszukalem i uzupelnilem kilka dawnych tekstow o Gdansku oraz nowe ilustracje i postanowilem zamiescic je w Zwojach.

Pragne tutaj podziekowac mojemu Przyjacielowi Dr. Tomaszowi Niewodniczanskiemu i Pani Ewie Sztykiel, kustoszowi Muzeum Historycznego Miasta Gdanska, za Ich posrednia i bezposrednia goscinnosc w Gdansku.

Andrzej Kobos



NAJKROTSZA DLUGA HISTORIA GDANSKA






ANDRZEJ KOBOS



Tomaszowi Niewodniczanskiemu



Gdansk wczesno- i pozno-sredniowieczny

Pierwszy raz wystepuje Gdansk w pisanych zrodlach historycznych w roku 999 (w dziele Canapariusa, opata rzymskich Benedyktynow) jako "urbs Gyddanyzc", miejsce dzialalnosci misyjnej Sw. Wojciecha w roku 997.

Badania archeologiczne, ktore zreszta trwaja do dzisiaj, wykazaly, ze osada gdanska skladala sie z dwoch czesci: podgrodzia nad brzegiem Motlawy, u jej skretu do Wisly, oraz osiedla rybacko-rzemieslniczego w poblizu pozniejszych kosciolow Sw. Katarzyny i Sw. Mikolaja.

Gdansk byl posiadloscia ksiazat pomorskich, pozostajacych w zaleznosci od Polski od czasow Boleslawa Chrobrego. Juz w 1148 r. istnial tam zorganizowany port o duzym ruchu statkow. Pod koniec XII wieku skupila sie w Gdansku liczna ludnosc niemiecka: od 1238 r. istniala faktoria kupcow z Lübecki, glownego portu niemieckiego zwiazku miast Hansa. Szczegolne zaslugi dla miasta polozyl w XIII wieku pomorski ksiaze Swietopelek, ktory w roku 1238 nadal Gdanskowi prawa miejskie na prawie miasta Lübeck (Lubeki), zalozyl nowe koscioly, zniosl odstraszajace "prawo brzegowe", ustanowil taryfe celna i nadal przywileje obcym kupcom. Ostatni ksiaze pomorski Mszczuj II przekazal Gdansk, wraz z calym swoim ksiestwem, wielkopolskiemu ksieciu Przemyslawowi II, pozniejszemu krolowi Polski.

Pretensje polityczne do Gdanska roscili margrabiowie branderburscy. Nastaly dziesieciolecia zatargow i walk o Pomorze Gdanskie. Wladyslaw Lokietek, nie mogac uporac sie z Branderburczykami, wezwal na pomoc Krzyzakow. Ci w 1308 roku podstepem opanowali miasto podczas wielkiego jarmarku na Sw. Dominika i urzadzili straszliwa rzez, ktorej ofiara padlo okolo 10 000 ludzi. W 1343 r. lubeckie prawa miejskie zastapiono prawem miasta Kulm wywodzacym sie z prawa miejskiego magdeburskiego.

Przez poltora wieku miasto pozostawalo pod rzadami Zakonu Krzyzackiego. Krzyzacy zalozyli konkurencyjne Nowe Miasto, obok Glownego (Starego) Miasta. Od drugiej polowy XIV wieku Gdansk byl pelnoprawnym czlonkiem zwiazku miast Hansa, siegajacego od Atlantyku po Inflanty. Stad Gdansk uchodzil niekiedy w Polsce za "lwa hanseatyckiego". Byl to okres rozbudowy wewnetrznej miasta (wzniesienie ratusza Nowego Miasta, kosciola Marii Panny – najwiekszego murowanego kosciola w Europie), rozwoju zycia gospodarczego i ustanowienia samorzadu miejskiego. Stosunki polityczne Polski z zakonem krzyzackim rychlo popsuly sie, a bardzo twarde rzady krzyzackie wywolywaly powszechne niezadowolenie. Na tym tle w XV w. wystapilo coraz silniejsze ciazenie miasta ku Polsce.


Przylaczenie Gdanska do Polski

W roku 1454 Gdansk wypedzil zaloge krzyzacka i poddal sie krolowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellonczykowi. 6 marca 1454 r. na mocy przywileju inkorporacyjnego, wydanego przez Kazimierza Jagiellonczyka w Krakowie, Gdansk prawnie powrocil do Polski. Wzial zaraz na siebie glowny ciezar, przede wszystkim finansowy, wojny trzynastoletniej Polski z Krzyzakami. Pokoj z Krzyzakami, zawarty w Toruniu 19 pazdziernika 1466, zatwierdzil ostateczny powrot Gdanska do Polski.

Stosunek Gdanska do Polski unormowany zostal tzw. "Wielkim Przywilejem" z 15 maja 1457 r. Gdansk zostal niezawisla republika kupiecka pod zwierzchnoscia krola polskiego, otrzymal calkowity samorzad, prawo prowadzenia polityki zagranicznej i bicia monety oraz wielkie korzysci gospodarcze.




Georg Braun, Frans Hogenberg:   Widok Gdanska (ze wzgorza Grodzisko).
1575 (wyd. niemieckie 1576), Kolonia. Miedzioryt kolorowany, 33 x 49 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczanskiego, Bitburg)


W polowie XVII w. ludnosc Gdanska liczyla 77 000 ludzi. Polskie proby ograniczenia niezaleznosci miasta w duchu wzmocnienia suwerennosci Rzeczypospolitej (statuty Karnkowskiego w 1570 r.) nie powiodly sie. Gdansk zazdrosnie strzegl swoich praw i odrebnosci, nie wahal sie wystepowac zbrojnie w ich obronie (np. politycznie wygrana wojna z krolem Stefanem Batorym). Dwukrotnie (za Zygmunta Augusta i Wladyslawa IV) udaremnil budowe wiekszej floty polskiej, ktora wzmocnilaby pozycje Polski na Baltyku.



Sad Ostateczny Memlinga




Hans Memling:   Sad Ostateczny.
Brugge, 1467-1471.
Olej i tempera na deskach debowych, 242 x 181 cm; skrzydla: 242 x 90 cm.
Muzeum Narodowe w Gdansku.


W kosciele Marii Panny w Gdansku przez ponad 450 lat znajdowal sie slynny, acz przejmujacy obraz (tryptyk) Sad Ostateczny Hansa Memlinga, namalowany latach 1467-1471. Memling (1435-1494) pochodzacy z Nadrenii, osiadly w flamadzkim miescie Brugge (Brugia), byl jednym z najwiekszych malarzy religijnych i portrecistow w okresie swietnosci malarstwa flamandzkiego.




Hans Memling:   Sad Ostateczny.
Fragment: Archaniol Michal.


Obraz, wzorowany, choc z istotnymi roznicami, na podobnym obrazie Rogiera van der Weyden, uchodzi za ilustracje sredniowiecznego mistycznego i symbolicznego traktatu teologicznego (opartego na teologii sw. Augustyna). Ikonograficznie traktuje o stworzeniu czlowieka, zwiastowaniu, wierze, hierarchii Kosciola i pozagrobowym dobrym i zlym losie dobrych i zlych ludzkich dusz. W centrum obrazu, Archaniol Michal z pastoralem wazy dusze na trzymanej w lewej rece wadze. Ciezsze (zaslugami) zostaja przyjete do nieba, lzejsze stracone do piekiel. Nad Archaniolem siedzi na teczy Chrystus w chwale (luki i kregi swietlne i teczowe oraz kwiaty symbolizuja niebo i sw. Trojce).

Hans Memling:   Sad Ostateczny.
Fragment: Zabranie do nieba. 		Hans Memling:   Sad Ostateczny.
Fragment: Stracenie do piekla.

Obraz Memlinga, namalowany w Brugii na zlecenie Angelo Tani, bankiera florenckich Medyceuszow, zostal w 1473 r. podczas przewozu do Italii zlupiony na morzu przez gdanskiego kapra Paula Benecke (Hansa byla wowczas w stanie wojny z Anglia i okret Benecke bral udzial w hanseatyckiej blokadzie terytorialnych wod angielskich.) Benecke ofiarowal Sad Ostateczny do oltarza Bractwa Sw. Jerzego w kosciele Marii Panny w Gdansku. Nie pomogla nawet bulla papieza Sykstusa IV nakazujaca zwrot obrazu do Florencji. W koncu w 1499 r. miasto Brugia zaplacilo Florentynczykom 12,000 florenow odszkodowania i "ofiarowalo" obraz Gdanskowi, aby tylko nie utracic lukratywnego handlu z tym portem i innymi miastami Hansy. Chociazby tylko to korsarskie zdarzenie swiadczy o owczesnej potedze i swietnosci Gdanska.

Patrycjusze gdanscy oparli sie lukratywnym ofertom kupienia obrazu przez cesarza Rudolfa II w XVI w. oraz probom wyludzenia go przez cara Piotra I w r. 1717, jako kontrybucji po Wojnie Polnocnej. W latach 1807-1816 obraz byl we Francji, wywieziony na rozkaz zwycieskiego Napoleona I. Powrocil do Gdanska po Kongresie Wiedenskim. W 1945 r. obraz zostal wywieziony przez armie sowiecka z Turyngii w Niemczech do Ermitazu w Leningradzie w Zwiazku Sowieckim. W 1956 r. Sad Ostateczny powrocil do Polski. Obecnie, jako specjalna ekspozycja, znajduje sie w Muzeum Narodowym w Gdansku, zas w kaplicy kosciola Marii Panny wisi tylko jego kopia.


"Wrota Rzeczpospolitej".
Epoka swietnosci Gdanska

Przylaczenie do Polski sprowadzilo na Gdansk pod wzgledem gospodarczym epoke swietnosci. Gdansk stal sie glownym emporium handlu baltyckiego, zaopatrywal Europe Zachodnia w polskie zboze (np. w 1618 r. wywieziono przez Gdansk 250,000 ton zboza w ponad 1000 rejsow statkow), w polskie maslo, drewno budulcowe, produkty lesne. W druga strone, Gdansk posredniczyl (z zyskiem) w dostarczaniu Polsce wyrobow przemyslowych, jak sukna angielskie i flandryjskie, wina, owoce poludniowe i przyprawy korzenne. Mial zwiazki z wielka holenderska Kompania Indii Wschodnich (VOC). Utrzymywal morsko-handlowe kontakty doslownie z calym owczesnym swiatem. Miasto stalo sie tez najwiekszym w Polsce zaawansowanym osrodkiem rzemieslniczym, obejmujacym tkactwo, budowe statkow, przerobke szwedzkiej surowki zelaznej i obrobke bursztynu.




Johann Baptist Homann (Spadkobiercy Homanna):   Mapa okolic i widok Gdanska.
ok. 1720, Norymberga. Miedzioryt kolorowany, 34.5 x 57 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczanskiego, Bitburg)




Johann Baptist Homann :   Handel polskim zbozem i port w Gdansku.
Prawy dolny fragment mapy okolic i widoku Gdanska.
Ok. 1720, Norymberga.
(American Geographical Society Collection, Milwaukee, WI;
courtesy Professor Michael J. Mikos. Dzieki Janku!)


Materialna swietnosc kupiectwa gdanskiego stala sie glosna w Europie. Zycie miejskie nabralo niebywalego blasku: uderzajacy byl rozkwit budownictwa. W XVI i XVII wieku powstaly najwspanialsze swieckie budowle publiczne miasta: zbrojownie, ratusze, kamienice patrycjatu, reprezentacyjny renesansowy Dwor Artusa ze wspanialymi wnetrzami, pelnymi masywnych debowych gdanskich mebli, inkrustowanych boazerii, freskow i z niezwyklym, kilkupietrowym ozdobnym piecem kaflowym.




Fragment wnetrza Dworu Artusa z piecem.
Gdansk, 2005.


Lezac na skrzyzowaniu wielkich szlakow handlowych, Gdansk przyswajal sobie elementy kultury Zachodu, Polnocy i Poludnia. Byl miastem kosmopolitycznym, w ktorym rozbrzmiewaly jezyki niemiecki, polski, kaszubski, angielski, holenderski, dunski, szwedzki i inflanckie narzecza. W XVI wieku Gdansk przyjal reformacje (glownie luteranizm) i choc nie obylo sie to bez tumultow religijnych, stal sie ogniskiem bujnego zycia umyslowego. Zasobne rodziny kupieckie gromadzily liczne dziela sztuki i bogate ksiegozbiory. W 1558 r. powstala lacinska protestancka szkola srednia, zwana partykularzem, a w roku 1568 Gimnazjum Akademicke, slynace z poziomu nauczania. W ciagu 230 lat, 22 lektorow prowadzilo w nim nauke jezyka polskiego. W XVII w. Gdansk stal sie silnym osrodkiem wydawniczym i rytowniczym. W polowie tego wieku slynni byli tam rytownik map Willem Hondius i rytownik portretow Jeremias Falck oraz wydawca ksiazek i sztychow Georg Förster. Druki gdanskich oficyn prawie nie ustepowaly slawnym holenderskim "elzewirom". Wydrukowano w Gdansku m. in. 99 podrecznikow do nauki jezyka polskiego; w 1705 roku drukarnia Golza wydrukowala "grazdanka" pierwsza rosyjska gramatyke Kopijewicza. Tak wspaniale rozwijajace sie w siedemnastowiecznym Gdansku nauka, kultura i sztuka mialy rozliczne zwiazki z zyciem umyslowym calej Europy Zachodniej i Rzeczpospolitej.

Od polowy XVI wieku Gdansk byl arena ozywionych kontaktow handlowych, kulturalnych i wojskowych z Holandia. Architektura starych gdanskich budynkow, domow i kosciolow przypomina architekture holenderska, szczegolnie Amsterdamu. Wiele rodzin holenderskich osiedlilo sie w miescie. Wymienic nalezy rodzine van den Blockow: Wilhelma – architekta i budowniczego slynnej Bramy Wyzynnej; Izaaka – malarza gdanskiego, ktorego 30 obrazow znajduje sie w ratuszu miejskim (np. Alegoria handlu gdanskiego); Abrahama – architekta i rzezbiarza, budowniczego Zbrojowni, Zlotej i Zielonej Bramy, fontanny Neptuna i fasady Dworu Artusa. Architekt Antoni van Obbergen wybudowal fortyfikacje gdanskie, Ratusz Starego Miasta i Arsenal. Adrian Olbrants i Wilhelm Benning skonstruowali w latach 1619-1621 dzialajaca do dzisiaj wielka sluze do regulowania doplywu wody z Motlawy do fos miejskich.




Balthasar Friedrich Leizel:   Widok na Zielona Brame i Dlugi Targ w Gdansku.
ok. 1780, Augsburg. Miedzioryt kolorowany, 24.5 x 37 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczanskiego, Bitburg)




Balthasar Friedrich Leizel:   Widok Motlawy od Targu Rybiego w kierunku poludniowym.
ok. 1780, Augsburg. Miedzioryt kolorowany, 24.5 x 37.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczanskiego, Bitburg)


Bedac "wrotami Rzeczypospolitej" i rozumiejac korzysci polityczne i handlowe, wynikajace ze zwiazkow z Rzeczpospolita, Gdansk stal na ich strazy. W czasie wojen szwedzkich z Gustawem Adolfem i Karolem Gustawem Gadnsk bronil sie dzielnie. W 1656 r., podczas oblezenia miasta przez Szwedow, flota holenderska przerwala blokade, a Holendrzy udzielili radzie miejskiej Gdanska pozyczki 500 000 guldenow i oddali do dyspozycji 1 300 zolnierzy. Sejm Rzeczpospolitej dziekowal Gdanskowi w 1658 roku slowami:

"Cnota, wiara i statecznosc naszego miasta Gdanska... w tej okazji wojny szwedzkiej oswiadczona, godna jest byc wizerunkiem..."

Przywilej Krola Jana III Sobieskiego w 1678 r., biorac w obrone rzemieslnikow, nieco zdemokratyzowal wladze miejskie.

W 1734 r. oblezony Gdansk przez okolo pol roku walczyl najwytrwalej za prawowitym krolem Stanislawem Leszczynskim przeciwko wojskom rosyjskim i saskim. Z Gdanska Stanislaw Leszczynski salwowal sie ucieczka lodzia.




Spadkobiercy Homanna :   Oblezenie Gdanska, 1734 (fragment).
Ok. 1735, Norymberga.
(American Geographical Society Collection, Milwaukee, WI;
courtesy Professor Michael J. Mikos)



Gdansk pod panowaniem pruskim

W 1793 r., w drugim rozbiorze Polski, przeszedl Gdansk pod panowanie Prus. W 1807 r., na mocy Traktatu w Tylzy miedzy cesarzem Napoleonem I i carem Aleksandrem I, Gdansk zostal wolnym miastem pod opieka Francji. W 1814 r. powrocil pod wladze Prus, co, wbrew woli ludnosci miasta, zatwierdzil Kongres Wiedenski w 1815 r. Po rzadami nadprezydenta Schoena (1816-1842) dokonala sie germanizacja miasta i zniknely dawne sympatie polskie. Polityka rzadu berlinskiego sprawila, ze Gdansk, niegdys swietna placowka handlu baltyckiego, przezywal zastoj i zszedl do roli drugorzednego portu niemieckiego. W 1853 r. zbudowano wodociagi, w 1869 kanalizacje, w 1897 elektrownie. W 1890 r. powstala stocznia Schichaua, najwiekszy zaklad przemyslowy Gdanska.

Po pierwszej wojnie swiatowej, w 1920 r. na mocy Traktatu Wersalskiego utworzono z Gdanska wolne miasto pod formalnym protektoratem owczesnej Ligii Narodow. Pod wzgledem celnym miasto wchodzilo w obszar panstwa polskiego, ktore formalnie reprezentowalo Gdansk w polityce zagranicznej. Zwiazki gospodarcze Gdanska z II Rzeczpospolita spowodowaly nowy lecz krotkotrwaly rozkwit handlu Gdanska. Jednakze, od samego poczatku stosunki polityczne Wolnego Miasta Gdanska z Polska byly pelne tarc, wywolywanych przez biurokracje pruska rzadzaca miastem. Odrodzona Polska znacznym wysilkiem szybko wybudowala na swym terytorium port w Gdyni, pobliskiej wiosce rybackiej. Po wprowadzeniu hitleryzmu w Niemczech w 1933 r., stosunki Polski z Wolnym Miastem Gdanskiem ulegly powaznemu zaostrzeniu. Gdansk rychlo zostal opanowany przez silny ruch nazistowski.


Gdansk podczas II wojny swiatowej

1 wrzesnia 1939 o godzinie 4:45 rano w Gdansku padly pierwsze strzaly rozpoczynajace II wojne swiatowa. Niemiecki pancernik "Schleswig Holstein" rozpoczal ostrzeliwanie polwyspu Westerplatte, gdzie w polskiej Przeladunkowej Skladnicy Amunicyjnej stacjonowala polska zaloga wojskowa. Niemcy zaatakowali rowniez cywilna polska poczte w Gdansku, ktora bronila sie przez 16 godzin. Zaloga Westerplatte, 180 zolnierzy pod dowodztwem mjr. Henryka Sucharskiego, bohatersko bronila sie przez siedem dni.

30 marca 1945 r. Gdansk zostal zdobyty przez Armie Sowiecka. Tuz przed tym, niemiecka ludnosc cywilna probowala ewakuowac sie przez morze, w wiekszosci z tragicznym skutkiem. Znacznie zniszczone miasto Rosjanie spalili doszczetnie (szczegolnie zabytkowe Nowe Miasto) w ciagu trzech dni, juz w tydzien po zakonczeniu dzialan wojskowych. Niezbyt wiele ocalalo z pieknych i bogatych gdanskich wnetrz – tyle co Niemcy wyewakuowali (np. z Dworu Artusa do klasztoru w kaszubskich Kartuzach). Polichromie i freski bezpowrotnie przepadly. W Muzeum Historycznym Miasta Gdanska obejrzec mozna duze fotografie wypalonego i zburzonego Gdanska oraz kilka spalonych, zweglonych zabytkowych drzwi dawnych gdanskich kamienic, Ratusza i Dworu Artusa.

Po wojnie Gdansk wszedl integralnie w sklad terytorium panstwa polskiego. W 1945 r. na mocy ukladu w Potsdamie prawie cala ludnosc niemiecka wysiedlono do Niemiec.




Gdanskie kamienice zburzone w 1945 r.
(fot.   Andrzej Kobos, 1968)



Gdansk w Polsce komunistycznej

W ciagu lat powojennych miasto zostalo powoli odbudowane, ale odbudowa trwa wlasciwie do dzisiaj. Rozbudowano przemysl stoczniowy.




Odbudowane gdanskie kamienice, 1968.
(fot.   Andrzej Kobos, 1968)


Z poczatkiem grudnia 1970 r., po wrowadzeniu przez Gomulke znacznej podwyzki cen zywnosci, w Stoczni Gdanskiej wybuchl strajk robotnikow, ktory przeksztalcil sie w protesty uliczne przeciwko komunistycznej wladzy PRL. Milicja i wojsko zgniotly te demonstracje uzywajac broni palnej, czolgow i helikopterow. Na Wybrzezu (w Gdansku, Gdyni, Szczecinie i Elblagu) padlo prawdopodobnie okolo dwustu ofiar smiertelnych.

14 sierpnia 1980 w Stoczni Gdanskiej wybuchnal nastepny strajk okupacyjny. Tym razem doszlo do kompleksowych rozmow miedzy Komitetem Strajkowym a przedstawicielami rzadu komunistycznego, na zakonczenie ktorych 31 sierpnia 1980 podpisano (Lech Walesa i Mieczyslaw Jagielski) tzw. "Porozumienie Gdanskie", uwzgledniajace 21 zadan robotnikow. To byli juz teraz historyczni Robotnicy '80. W wyniku tego porozumienia,  wladze komunistyczne zalegalizowaly w Polsce Niezalezny Samorzadny Zwiazek Zawodowy "Solidarnosc" (jak sie okazalo, tylko na 15 miesiecy, tj. do wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981).

Gdanski Sierpien 1981 byl poczatkiem dlugiego i pelnego ofiar procesu, ktory w czerwcu 1989 r. doprowadzil w Polsce do oddania wladzy przez komunistow.

W pewnym sensie wolna Rzeczpospolita Polska odrodzila sie w Gdansku.




Odbudowana ulica Dlugi Targ w Gdansku.
(fot.   Andrzej Kobos, 1993)





Wybrana bibliografia :
  1. Philippe Dolinger: The German Hansa. Macmillan, London 1970; Stanford University Press, Stanford, CA, 1970.

  2. C.R. Boxer: The Dutch Seaborne Empire 1600-1800. Hutchison of London, 1965. Polski przeklad: C.R. Boxer: Morskie Imperium Holandii 1600-1800. Wydawnictwo Morskie, Gdansk 1980.

  3. Encyklopedja Powszechna Wydawnictwa Gutenberga, t. V. Krakow 1927.

  4. Miasta Polskie w Tysiacleciu. Praca zbiorowa, t. I. Zaklad Narodowy im. Ossolinskich, Wroclaw, 1965.

  5. Beata Sztyber: Sredniowieczny Traktat Teologiczny czyli Sad Ostateczny Hansa Memlinga w Muzeum Narodowym w Gdansku, 1994. Druk Muzeum Narodowego w Gdansku. 8 pp.

  6. Jan Bialostocki i Michal Walicki: Malarstwo europejskie w zbiorach polskich. Auriga, Warszawa 1958.

  7. K. B. McFarlane: Hans Memling. Clarendon Press, Oxford 1971.

  8. Kazimierz Kozica, Janusz Pezda: Dantiscum Emporium Totius Europae Celeberrimum. Gdansk i Baltyk na mapach, widokach oraz dokumentach ze zbiorow Tomasza Niewodniczanskiego (Bitburg, Niemcy). Muzeum Historyczne Miasta Gdanska, Gdansk, 2004.





Teksty o tematyce gdanskiej zamieszczone w Zwojach:



Copyright © 1997-2005 Zwoje