Pierwotna wersja tego eseju zostala napisana w roku 1992 jako zadanie na kursie jezyka i historii Polski na Uniwersytecie Alberty w Edmonton, AB, Canada.   (PMK)




70 lat temu umarl Jozef Pilsudski




SKAZUJE WAS NA WIELKOSC

Legenda Jozefa Pilsudskiego





PIOTR M. KOBOS






Jozef Pilsudski




                                                                                                            Jednak zostanie po mnie ta sila fatalna,
                                                                                                            Co mnie zywemu na nic... tylko czolo zdobi;
                                                                                                            Lecz po smierci was bedzie gniotla niewidzialna,
                                                                                                            Az was, zjadacze chleba – w aniolow przerobi.

                                                                                                                                                                                           Juliusz Slowacki: Testament moj



12 maja 1935 roku umarl Jozef Pilsudski, pierwszy Marszalek Polski.

W szesc dni pozniej, w Krakowie, na Wawelu, Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej Ignacy Moscicki mowil nad trumna Marszalka:

"Cieniom krolewskim przybyl towarzysz wiecznego snu. Skroni jego nie okala korona, a dlon nie dzierzy berla. A krolem byl serc i wladca woli naszej. Polwiekowym trudem swego zycia bral we wladanie serce po sercu, dusze po duszy, az pod purpure krolestwa swego zagarnal niepodzielnie cala Polske.

Smialoscia swej mysli, odwaga zamierzen, potega czynow z niewolnych rak kajdany zrzucil, bezbronnym miecz wykul, granice nim wyrabal, a sztandary naszych pulkow slawa uwienczyl.

Skazonych niewola nauczyl honoru bronic, wiare we wlasne sily wskrzeszac, dumne marzenia z orlich szlakow na ziemie sprowadzac i w twarda rzeczywistosc zamieniac.

Dal Polsce wolnosc, granice, moc i szacunek...

Czynami swymi budzil u wszystkich – po wszystkie krance Polski – iskry tesknot do wielkosci. Miliony tych iskier z milionow serc wracaly rozzarzone miloscia do tego, ktory je wskrzesal, az stal sie On jasnoscia, splywajaca na cala nasza ziemie, i plomieniem wytapiajacym kruszec bezcenny, ktory w skarbcu narodowym naszych wartosci moralnych pozostanie dotad na wieki.

Wielkie dziedzictwo pozostawil po sobie ten potezny wladca serc i dusz polskich." 1)


Wydawac by sie moglo, ze slowa Prezydenta Moscickiego zawieraly wiele patosu, byc moze wlasciwego mowom pogrzebowym, ale w czesci nieprawdziwego. Tymczasem, chociaz wzniosle, slowa te zawieraja prawde. Jozef Pilsudski dokonal rzeczy niezwyklych i niezwykle pozostawil po sobie dziedzictwo. Dziedzictwo to wytrzymalo probe czasu, probe straszliwej wojny i okupacji hitlerowskiej, dlugiego terroru i zniewolenia komunistycznego oraz istotnie przyczynilo sie do odzyskania przez Polske wolnosci w roku 1989. Stworzylo ono legende, ktora stala sie waznym elementem zbiorowej swiadomosci Polakow.



2.   Krotka kronika zycia Jozefa Pilsudskiego

Dziedzictwo, a tymbardziej legenda nie powstaja z niczego. Zanim zastanowimy sie nad nimi, przypomnijmy dzieje zycia i dokonania Jozefa Pilsudskiego.

1867. 5 grudnia urodzil sie Jozef Klemens Pilsudski w Zulowie, niedaleko Wilna.

1874-1885. Pilsudscy mieszkaja w Wilnie. Jozef – "Ziuk" wychowywany jest w atmosferze patriotyzmu polskiego, szacunku dla prob odzyskania wolnosci od zaborcow, w szczegolnosci dla Powstania Styczniowego (1863-1864). Konczy gimnazjum w Wilnie i rozpoczyna studia medyczne na uniwersytecie w Charkowie.

1886. Przypadkowo zamieszany w planowany zamach na cara Rosji Aleksandra III, zostaje uwieziony i zeslany na piec lat na Syberie, do Kirenska, a pozniej do osady Tunka w rejonie Irkucka.

1892. Po powrocie z Syberii do Warszawy, wstepuje do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) i rozpoczyna publikowanie artykulow w londynskim pismie socjalistycznym Przedswit.

1894-1900. Poczatkowo w Wilnie, a potem w Lodzi, pod pseudonimem "Wiktor", rozpoczyna wydawanie podziemnego pisma PPS, Robotnik. Przez szesc lat jest redaktorem, drukarzem i kolporterem tego pisma, ktore potajemnie rozprowadzane jest po calym kraju.

1900. Aresztowany przez policje carska w Lodzi, zostaje uwieziony w warszawskiej cytadeli.




Fragment rosyjskich akt Jozefa Pilsudskiego z Cytadeli Warszawskiej, 1900.


1901. Ucieka brawurowo ze szpitala wieziennego, w ktorym znalazl sie symulujac chorobe umyslowa.

1901-1904. Podrozuje do Szwajcarii i Anglii, gdzie konferuje z socjalistami i przeciwdziala sympatiom prorosyjskim. Przypomina tamtejszej opinii publicznej o sprawie niepodleglosci Polski.

1904. W okresie wojny rosyjsko-japonskiej wyjezdza do Japonii, gdzie bezskutecznie probuje naklonic Japonczykow do udzielenia mu pomocy w planowanym przez niego organizowaniu polskich oddzialow dywersyjnych, majacych walczyc z Rosja na ziemiach polskich.

1904-1906. Rozlam w PPS. Pilsudski, uwazajac, ze najwazniejszym zadaniem jest walka o odzyskanie niepodleglosci, tworzy "Organizacje Bojowa". Organizuje szkolenie bojowe, wraz z innymi przeprowadza liczne zamachy na urzedy i carskich urzednikow oraz na policje carska.




Jozef Pilsudski w okresie Organizacji Bojowej, 1904.


1908. 26 wrzesnia akcja na pociag pod Bezdanami. Grupa bojowa pod dowodztwem Pilsudskiego napada na rosyjski pociag przewozacy pieniadze z Polski do Petersburga. Zdobyte w ten sposob powazne fundusze umozliwiaja rozwoj organizacji i szkolenie ochotnikow, co stanowi zawiazki polskiej sily zbrojnej. Pilsudski porzuca PPS. Jak mowi, "wysiada z czerwonego tramwaju na przystanku niepodleglosc". Wbrew ogolnej apatii spoleczenstwa polskiego, Pilsudski i Kazimierz Sosnkowski zakladaja we Lwowie Zwiazek Walki Czynnej.

1910-1914. Pilsudski liczy na wojne pomiedzy mocarstwami zaborczymi Polski. Z inicjatywy Pilsudskiego, na terenie zaboru austriackiego, w szczegolnosci we Lwowie i w Krakowie, powstaja organizacje paramilitarne: Zwiazek Strzelecki i Towarzystwo Strzeleckie, ktore przyciagaja mlodziez i szkola ja wojskowo.




Jozef Pilsudski, 1913.
(rys. ? Kaminski)


1914. Wybucha Pierwsza Wojna Swiatowa. Organizacje Strzeleckie licza 11,000 ochotnikow. 6 sierpnia wyrusza z Oleandrow w Krakowie I Kompania Kadrowa, skladajaca 164 mlodych ludzi i przekracza granice zaboru rosyjskiego, tzw. Krolestwa. Pilsudski rozpoczyna otwarta walke zbrojna z Rosja o niepodleglosc Polski. We wrzesniu, na bazie "Kadrowki", powstaja Legiony Polskie, ktore u boku Austrii, zachowujac pewna samodzielnosc, biora udzial w wojnie z Rosja.




Jozef Pilsudski ze swym sztabem w Kielcach, sierpien 1914.
Na lewo od Pilsudskiego Kazimierz Sosnkowski (wyzszy), szef sztabu.


1914-1917. Dowodzone przez Pilsudskiego Legiony Polskie staczaja szereg zwycieskich walk z wojskami rosyjskimi, rozbudzajac tym entuzjazm spoleczenstwa dla sprawy niepodleglosci Polski. Pomimo powaznych strat, liczebnosc Legionow rosnie, dajac poczatek kadrom przyszlej armii polskiej.




W drodze z Limanowej do Kamienicy na Podhalu, 10 grudnia 1914.
Od lewej: Boerner, Pilsudski, Sosnkowski, szef sztabu.




Komendant Jozef Pilsudski w okopach pod Rudka Mirynska, 1916.




Komendant Jozef Pilsudski z oficerami na Wolyniu, 1916.


W 1914 r. Pilsudski tworzy tajna Polska Organizacje Wojskowa (POW), ktorej glownym zadaniem jest dywersja na tylach wojsk rosyjskich i szkolenie bojowe.

1917 Na rozkaz Pilsudskiego, Legionisci odmawiaja zlozenia przysiegi na wiernosc cesarzowi niemieckiemu. Pilsudski, przewidujac kleske Niemiec, pragnie zachowac Legiony jako niezalezne wojsko polskie. Legiony zostaja rozwiazane a ich zolnierze internowani, m. in. w Szczypiornie pod Warszawa. Pilsudski zostaje aresztowany przez Niemcow w Warszawie a nastepnie internowany w twierdzy w Magdeburgu. W Rosji wybucha rewolucja pazdziernikowa. Wladze obejmuja bolszewicy, z Leninem na czele, wprowadzajac bezprecedensowy terror wewnetrzny.

1918, Listopad. Kleska Niemiec. Zwolniony przez Niemcow, Pilsudski wraca 10 listopada do Warszawy i obejmuje wladze w tworzacym sie panstwie polskim, przyjmujac tytul Naczelnika Panstwa.

11 listopada, w dzien zawieszenia broni na Zachodzie pomiedzy Aliantami a Niemcami, wysyla depesze do mocarstw zachodnich, z oficjalnym zawiadomieniem o powstaniu niepodleglego panstwa polskiego. Zolnierze niemieccy i austriaccy zostaja rozbrojeni przez POW i odeslani do domu.

Pilsudski, Naczelnik Panstwa, tworzy pierwszy demokratyczny rzad polski pod kierunkiem Jedrzeja Moraczewskiego. Ma poparcie nieomal calego spoleczenstwa.




Jozef Pilsudski w otoczeniu pierwszego rzadu Polski Jedrzeja Moraczewskiego, Warszawa, 21 listopada 1918.
Premier Jedrzej Moraczewski siedzi drugi od prawej.


1919-1920. Wojna polsko-bolszewicka o utrzymanie niepodleglosci. Zdobycie Wilna od bolszewikow. Kampania wojskowa na Litwie i Lotwie przeciwko bolszewikom. Pilsudski probuje organizowac federacje Polski z niepodleglymi panstwami baltyckimi i Ukraina celem stworzenia przeciwwagi Rosji. Wiosna 1920 r., po zawarciu przymierza z niepodlegla Ukraina, wojska polskie wkraczaja na Ukraine, wypedzaja z niej bolszewikow i wyzwalaja Kijow.

Kontrofensywa bolszewikow zmusza Polakow do szybkiego wycofania sie na calej linii frontu. Polska staje w obliczu smiertelnej kleski, gdy wojska bolszewickie podchodza pod Warszawe.

Pilsudski opracowuje plan strategiczny i dowodzi kontruderzeniem polskim 16 sierpnia, od poludnia znad rzeki Wieprz, wzdluz Wisly. W wielkim polskim zwyciestwie, armia bolszewicka zostaje odrzucona spod Warszawy i cofa sie w poplochu.




Wodz Naczelny Jozef Pilsudski w samochodzie, z ktorego dowodzil podczas ofensywy znad Wieprza, sierpen 1920.
Z lewej stoi gen. Edward Rydz-Smigly, obok w glebi siedzi adiutant pplk Boleslaw Wieniawa-Dlugoszowski.


Pozniej, po ciezkich walkach na wschodzie o Bialystok, w rejonie Kowla i Minska, bolszewicy ponosza zupelna kleske.

W 1920 r. Jozef Pilsudski zostaje mianowany przez Sejm Rzeczypospolitej Pierwszym Marszalkiem Polski.




Marszalek Jozef Pilsudski dekoruje Krzyzem Virtuti Militari lotnika mjr. Cedrica E. Fauntleroy'a,
dowodce amerykanskiej Eskadry Kosciuszkowskiej walczacej na froncie bolszewickim, 1920.


1921. Traktat pokojowy z Rosja Sowiecka, podpisany w Rydze, ustala granice Polski na wschodzie. Po trzech powstaniach slaskich, Slask zostaje przylaczony do Polski, z wyjatkiem Zaolzia, ktore Czesi zajmuja sila w okresie wojny polsko-bolszewickiej.

1922. Pilsudski przekazuje wladze wybranemu przez Sejm pierwszemu Prezydentowi Polski, Gabrielowi Narutowiczowi, ktory w kilka dni po wyborze ginie w zamachu, zabity przez prawicowego fanatyka.




Naczelnik Panstwa Jozef Pilsudski z nowowybranym, pierwszym Prezydentem Rzeczpospolitej Polskiej Gabrielem Narutowiczem,
Warszawa, Belweder, 10 grudnia 1922.
.


Prezydenture Polski obejmuje Stanistaw Wojciechowski, dawniejszy towarzysz walki Pilsudskiego, lecz pozniej jego przeciwnik.

1923-1926. Parlamentarne rzady w Polsce staja sie bardzo niestabilne. Zycie polityczne kraju tonie w bezsensownych walkach partii politycznych. Pilsudski wycofuje sie z zycia publicznego i zamieszkuje w Sulejowku pod Warszawa. Poswieca sie pracy pisarskiej, wyglasza odczyty, uwaznie i krytycznie obserwuje pogarszajaca sie sytuacje polityczna i spoleczna w kraju.




Marszalek Polski Jozef Pilsudski w Sulejowku przy pracy, 1924.


1926. 16 maja, Pilsudski, reagujac na polityczne zlo, dokonuje zamachu stanu przy pomocy wiernych sobie oddzialow wojskowych. Po dwudniowych walkach opanowuje Warszawe i powraca do wladzy. Liczba zabitych w Warszawie przekracza 400 osob. Pilsudski ma jednak poparcie wiekszosci spoleczenstwa.




Marszalek Polski Jozef Pilsudski w otoczeniu oficerow udaje sie
na ostatnia przed zamachem stanu rozmowe z Prezydentem Wojciechowskim.
Most Poniatowskiego w Warszawie, 12 maja 1926.


Pilsudski formalnie przekazuje wladze nowowybranemu Prezydentowi, Ignacemu Moscickiemu, rzadowi i Sejmowi, a sam obejmuje tylko kierownictwo wojska.

1926-1935. Pilsudski wywiera decydujacy wplyw na zycie polityczne w Polsce. W rzeczywistosci kieruje on panstwem, w szczegolnosci polityka obronna i zagraniczna. W miare ekonomicznych mozliwosci rozbudowuje wojsko polskie. Umacnia miedzynarodowa pozycje Polski. "Kupujac czas" doprowadza do podpisania ukladow o nieagresji z Niemcami hitlerowskimi i Zwiazkiem Sowieckim (ktore tamci brutalnie zlamia w 1939 r.).




Marszalek Jozef Pilsudski
na trybunie przed defilada wojskowa ulanow, Warszawa, 2 sierpnia 1929.


Pilsudski wprowadza szereg reform spolecznych i rozpoczyna szybki rozwoj gospodarki panstwa. Z drugiej jednak strony wprowadza w Polsce elementy dyktatury, znacznie umniejsza role parlamentu i duzym stopniu antagonizuje zycie polityczne.




Marszalek Jozef Pilsudski po powrocie z Wilna z pogrzebu siostry Zofii Kadecanowej.
Warszawa, marzec 1935.
Jest to byc moze ostatnie zdjecie Jozefa Pilsudskiego.


1935. Przedwczesnie postarzaly i schorowany, Pilsudski umiera w Warszawie 12 maja. Zostaje pochowany w nekropolii w podziemiach Katedry Wawelskiej w Krakowie, posrod grobow krolow Polski.



3.   Glowne podstawy legendy Jozefa Pilsudskiego

Z bogatego zycia Marszalka Jozefa Pilsudskiego trzy grupy wydarzen daly podstawe do Jego legendy, Jego "sily fatalnej":

  1. Legiony,
  2. Jego decydujacy udzial w wskrzeszeniu niepodleglej Polski w 1918 r.,
  3. Jego autorstwo zwyciestwa w wojnie polsko-bolszewickiej w latach 1919-1920.

Omowimy te wydarzenia bardziej szczegolowo, wlaczajac cytaty z Pism Marszalka.


3.1.   Okres przed wybuchem I Wojny Swiatowej

Jozef Pilsudski, wychowany w tradycjach niepodleglosciowych i kulcie dla bohaterstwa i cierpien powstancow styczniowych roku 1863, doswiadczywszy na sobie piecioletniego zeslania na Syberie, widzial jak w 1904 r. Rosjanie, bez zadnego oporu, popedzili na wschod dziesiatki tysiecy polskich rezerwistow, by ci przelewali w Azji krew za cara w wojnie z Japonia. O niepodleglosci Polski myslalo wowczas niewielu, wrecz przeciwnie, sympatie prorosyjskie byly dosyc rozpowszechnione na terenie zaboru rosyjskiego.

Pilsudski zapisal wowczas przygnebiajace pytanie:

"Czyz nie wykrzesze sie w narodzie ducha – mestwa? Czyz nie wydobedzie sie hartu i niezlomnosci?" 2)

Nastepne 15 lat zycia poswiecil temu wlasnie celowi. Rozpoczal od stworzenia w latach 1904-1910 pierwszej od czasow Powstania Styczniowego, malej, wrecz symbolicznej, ale polskiej sily zbrojnej, ktora prowadzila prawdziwa, czynna walke z carska Rosja.

W 1909 r., po aneksji Bosni-Herzegowiny przez Austro-Wegry zaczal narastac konflikt austriacko-rosyjski. Zaistniala mozliwosc wybuchu wojny pomiedzy tymi dwoma owczesnymi mocarstwami europejskimi, ktore byly rownoczesnie dwoma z trzech (obok Prus) zaborcow Polski. Przewidujac kleske Rosji, Pilsudski dostrzegl w tej przyszlej wojnie szanse odzyskania niepodleglosci przez Polske. Postanowil przygotowac Polakow do tej wojny, ktora miala toczyc sie na ziemiach polskich.

Na terytorium polskim bedacym pod zaborem Austrii, przy poparciu wladz austriackich, Pilsudski rozpoczal tworzenie wyszkolonej kadry wojska polskiego. Z jego inicjatywy, w latach 1910-1914 powstaly Zwiazek Strzelecki we Lwowie i Towarzystwo Strzeleckie w Krakowie, potocznie zwane "Strzelcem". W 1913 r., szare, jak wowczas mowiono "siwe", mundury strzeleckie i czapki "maciejowki" byly juz codziennym widokiem na ulicach Lwowa i Krakowa. Ukazywaly ludziom, ze powstaje wojsko polskie, ze Polacy zaczynaja upominac sie o swoja niepodleglosc i przygotowywac sie do niej. Pilsudski wpoil tysiacom mlodych ludzi entuzjazm i wiare, iz niepodleglosci Polakom nikt im nie podaruje, ale musza ja wywalczyc z bronia w reku. Mimo tego, wielu jeszcze Polakow pozostawalo wobec tego obojetnych.


3.2.   Legiony

Na rozkaz Komendanta Jozefa Pilsudskiego, kilka dni po wybuchu wojny austriacko-rosyjskiej, a wlasciwie I wojny swiatowej, 6 sierpnia 1914 r. z krakowskiego parku w Oleandrach wyruszylo na wojne z Rosja 164 "Strzelcow", teraz zolnierzy I Kompanii Kadrowej. Przewrocili slupy graniczne miedzy dwoma zaborami.

Mlodzi ludzie szli z entuzjazmem. Wsrod wielu wspomnien, istnieje wspomnienie o jednym z nich: 19-letnim Emilu Fieldorfie, pozniejszym generale "Nilu", bohaterze konspiracji antyhitlerowskiej, bestialsko straconym w komunistycznej Polsce:

"Polska – milosc ta przewyzszala wszystkie inne uczucia. W imie tej milosci, ruszyl 6 sierpnia, szczesliwy, ze bedzie sluzyl tej, ktora tak kochal, ktora potrzebowala takich jak on zapalencow. Drugie miejsce w jego sercu zajal Komendant. On, Wodz, prowadzil ich droga, ktora na pewno byla sluszna, choc nieraz ciezka. To nic, wszystko mozna bylo zniesc, bo wizja Niepodleglej Ojczyzny, ktora im ukazywal Komendant, byla tak oszalamiajaco piekna, i tak mimo wszystko realna, ze warto bylo walczyc, cierpiec, glodowac. Wyruszyl ze swoim oddzialem w kierunku... – w jakim ? – nie wiedzial, ale wszystko jedno. Dowiedzial sie, ze pojda na Moskala." 3)
Do takich chlopcow mowil trzy dni wczesniej Pilsudski:
"Zolnierze! Spotkal Was ten zaszczyt niezmierny, ze pierwsi pojdziecie do Krolestwa i przestapicie granice rosyjskiego zaboru, jako czolowa kolumna wojska polskiego, idacego walczyc za oswobodzenie ojczyzny. Wszyscy jestescie rowni wobec ofiar jakie poniesc macie." 4)
Wyruszyli o godzinie 3:30 rano, 6 sierpnia 1914, rozpoczynajac swoja legende i legende Jozefa Pilsudskiego. Spiewali potem:
My pierwsza brygada,
Strzelecka gromada,
Na stos – rzucilismy
Swoj zycia los –
Na stos – na stos. 5)
W kilka dni pozniej Pilsudski wydal odezwe do Polakow: "Wybila godzina rozstrzygajaca! Polska przestala byc niewolnica i sama chce stanowic o swoim losie, sama chce budowac swa przyszlosc, rzucajac na szale wypadkow wlasna sile orezna". Ta sila orezna byla jednak tak smiesznie mala, ze 12 sierpnia w Kielcach "powitaly" Pilsudskiego i jego juz 350 zolnierzy doniczki zrzucane im na glowy przez ludzi, przerazonych tym co moga na nich sprowadzic. Ot, jeszcze jeden szkodliwy szaleniec!




Jozef Pilsudski, 1914.


A oni uparci szli pod bialo-czerwonym sztandarem z Orlem Bialym Polski Niepodleglej:
Starych Ojcow naszych szlakiem
Przez krew idziem ku wolnosci!
..............................
By z krwi naszej zycie wziela
Ta – co jeszcze nie zginela!
(Jozef Maczka) 6)

16 sierpnia 1914 r. powstal w Krakowie Naczelny Komitet Narodowy, ktory formalnie utworzyl Legiony Polskie pod dowodztwem Komendanta Jozefa Pilsudskiego. Nieprzerwanie przybywalo do wojska wielu ochotnikow. Pierwsza Kompania Kadrowa stala sie Pierwsza Brygada Legionow. Niedlugo potem powstaly dwie nastepne Brygady Legionow.

Pierwsze boje z wojskami rosyjskimi Legionisci stoczyli w okolicy Kielc: w Opatowcu, Nowym Korczynie, dalsze pod Laskami, Anielinem, Krzywoplotami, dalej na polnoc, skad Pilsudski wycofal Legiony z powrotem do Krakowa, do ktorego przyprowadzil 2000 zolnierzy. Nastepnie ruszyl na poludnie. Po walkach pod Marcinkowicami i Limanowa, doszlo do wiekszej bitwy pod Lowczowkiem, kolo Tarnowa, gdzie Polacy z nieustraszona odwaga rozbili doborowa dywizje rosyjska, zdobywajac tym slawe. Wiosna 1915 r. Pilsudski z Legionistami wkroczyl z powrotem do Krolestwa. Nad rzeka Nida stoczono zwycieskie bitwy pod Konarami, Jastkowem i Tarlowem.




Komendant Jozef Pilsudski w okopach nad Nida, 1915.


W pierwsza rocznice wymarszu z Oleandrow mogl Pilsudski z duma powiedziec do zolnierzy:
"Poszliscie, by stanac w obronie, jesli nie szczescia Ojczyzny, to przynajmniej Jej honoru. Jestesmy awangarda wojenna Polski, a takze Jej awangarda moralna." 7)
Legiony przeszly nastepnie na wschod, w Lubelskie i dalej na Wolyn i Podole. Brygady Legionow walczyly na roznych frontach. W latach 1915 i 1916 stoczono wiele krwawych ale zwycieskich walk z wojskami rosyjskimi na Wolyniu, z ktorych najbardziej znane sa bitwy w rejonie rzeki Stochod: pod Komorowem, Kolodia i Kostiuchowka.

II Brygada Legionow walczyla na Bukowinie pod Rarancza i dokonala brawurowej lecz krwawej szarzy ulanskiej na okopy rosyjskie pod Rokitna.

Legionisci, nazywani czule "legunami", gineli bohatersko na polu chwaly, wierzac, ze gina dla Sprawy, dla nowej Polski. W ciagu tych dwoch lat, Legiony, liczace okolo 50,000 zolnierzy, wniosly znaczny wklad w wyparcie wojsk rosyjskich z wiekszosci terytorium polskiego.

Stalo sie jednak oczywiste, ze Austriacy i Niemcy wykorzystywali Legiony, wysylajac je na najbardziej niebezpieczne pozycje. Pilsudski nie ufal obietnicom zaborcow. Zdawal sobie sprawe z tego, ze dalszy wzrost liczebnosci Legionow powodowal tylko daremne przelewanie krwi polskiej dla obcej sprawy. Walczyl o usamodzielnienie Legionow, a gdy mu sie to nie udalo, zglosil rezygnacje. W pazdzierniku 1916 r., Austriacy przyjeli jego dymisje jako dowodcy Legionow, a Legiony zostaly rozwiazane.




Komendant Jozef Pilsudski, 1916.


W tym tez czasie, na calym terenie dawnej Polski, w trzech zaborach, z inicjatywy Pilsudskiego zorganizowana zostala Polska Organizacja Wojskowa (POW), jako niezalezna polska sila zbrojna. Pilsudski przeniosl sie do Warszawy, zajetej od 1915 r. przez Niemcow, i stanal na czele POW. Wszedl rowniez do utworzonej przez Niemcow polskiej Rady Stanu. Rownoczesnie odtworzono Legiony Polskie. Odrzucil jednak propozycje wspolpracy z Niemcami, mowiac: "stracilbym caly narod". W lipcu 1917 r., Pilsudski i Legiony odmowili zlozenia przysiegi na wiernosc cesarzowi niemieckiemu. Pilsudski zostal aresztowany przez Niemcow i uwieziony w Magdeburgu, Legiony powtornie rozwiazane, a zolnierze internowani w obozach w Bieniaminowie i Szczypiornie. Sytuacja taka trwala do konca wojny, tj. do kleski Niemiec w listopadzie 1918 r.


3.3.   Odzyskanie niepodleglosci i odbudowa panstwa polskiego

Podczas gdy przez cztery lata Wielkiej Wojny tysiace Polakow ginelo w trzech walczacych z soba armiach mocarstw zaborczych, to wlasnie walka zbrojna Legionow nie pozwolila usunac "sprawy polskiej" ze sceny militarnej i politycznej swiata w calym okresie tej wojny, ktora dobiegala konca w jesieni 1918 r.

W momencie kleski Niemiec wladze w Warszawie sprawowala polska Rada Regencyjna a w Polsce znajdowalo sie kilkaset tysiecy zdemoralizowanych zolnierzy niemieckich. Sytuacja stala sie krytyczna.

10 listopada 1918 r. Pilsudski, zwolniony przez Niemcow z internowania, wrocil pociagiem do Warszawy. Witaly go owacyjnie rozradowane tlumy. Byl jedynym czlowiekiem o autorytecie zdolnym do opanowania sytuacji i zapobiezenia anarchii. 11 listopada Rada Regencyjna oddala wladze "brygadierowi Pilsudskiemu" – brygadierowi Nadziei 8).




Naczelnik Panstwa Jozef Pilsudski, 1918.


Pierwszym aktem Pilsudskiego bylo tego samego dnia proklamowanie niepodleglej Polski.

Pilsudski wyslal natychmiast depesze do rzadow zwycieskich mocarstw zachodnich: Anglii, Francji i Stanow Zjednoczonych, zawiadamiajac je o powstaniu niepodleglego panstwa polskiego.

W przeciagu kilku dni zolnierze niemieccy zostali rozbrojeni przez POW i cywilow. W krotkim okresie czasu zostali oni odeslani do Niemiec.

Naczelnik Panstwa utworzyl natychmiast pierwszy demokratyczny rzad Polski. W listopadzie 1918 r. wezwal do siebie inzyniera saperow Jedrzeja Moraczewskiego i zakomunikowal mu: "Panie kapitanie, ma pan zostac prezesem ministrow... wypracuje pan w ciagu jednego tygodnia ustawe wyborcza i to tak, jak gdyby pan mial budowac okopy." 9) Moraczewski poprosil o trzy dni zwloki i po dziesieciu dniach prawo wyborcze byto gotowe.

Byto to demokratyczne, powszechne prawo wyborcze. Wprowadzono rowniez podstawowe zabezpieczenia socjalne, osmiogodzinny dzien pracy i zasilki dla bezrobotnych. W lutym 1919 r. odbyly sie wybory do Sejmu. Otwierajac Sejm, Pilsudski mowil do poslow:

"Narod polski przez poltora wieku zmuszany byl stosowac sie do praw narzuconych mu przez obca przemoc. Nie mogac normowac swego zycia wedlug wlasnej woli, zatracil przez ten dlugi okres poczucie prawa i wiare we wlasne sily. Obdarzeni dzis zaufaniem narodu, dac mu macie podstawy dla jego niepodleglego zycia." 10)
Granice panstwa polskiego wowczas wlasciwie nie istnialy. Tereny wschodnie byly ciagle jeszcze we wladaniu rosyjskim, a zachodnie w niemieckim. Glowna troska Pilsudskiego stalo sie smiertelne zagrozenie niepodleglosci panstwa od wschodu. W Rosji, po rewolucji pazdziernikowej, rzadzili przy pomocy krwawego terroru bolszewicy Lenina. Lenin i Trocki otwarcie glosili zamiar "przeniesienia rewolucji po trupie Polski na zachod Europy" i stworzenia jednej wielkiej, bolszewickiej Europy. Najwazniejszym zadaniem stalo sie stworzenie armii polskiej. Wykorzystujac dawnych oficerow i zolnierzy legionowych oraz czlonkow POW, jako kadre dowodcza, Pilsudski zaczal blyskawicznie tworzyc wojsko polskie. Wierzac w patriotyzm Polakow, oparl armie polska na zaciagu ochotniczym. Za uzbrojenie posluzyla bron pozostawiona przez wojska niemieckie i austriackie oraz skape dostawy broni z Zachodu. W ciagu miesiaca armia polska liczyla juz 100,000 zolnierzy, zas w sierpniu 1920 r. 700,000 zolnierzy.

Pierwszy Zolnierz Odrodzonej Polski mowil do swych zolnierzy:

"Zolnierze! Krew Waszych przodkow pisala w dziejach smutne "nie zginela". Wy szczesliwsi, krwia swa piszecie "zyje". I zginac nie moze." 11)
Juz w listopadzie 1918 r. Polacy bohatersko bronili Lwowa przed Ukraincami. Obronila Lwow glownie ludnosc cywilna, przede wszystkim mlodziez – "Orleta Lwowskie".




Dekoracja herbu Lwowa Krzyzem Srebrnym Virtuti Militari, 22 listopada 1920.


(Po Orletach zostal we Lwowie piekny cmentarz, ktory pozniej zrujnowali Sowieci. Od czasu niepodlegosci Ukrainy stal sie ten cmentarz jedna z kosci niezgody polsko-ukrainskiej. W czerwcu 2005 r. prezydenci Polski i Ukrainy w koncu otwarli we Lwowie odbudowany Cmentarz Orlat Lwowskich, po wczesniej podpisanej kompromisowej ugodzie co do napisow i nieodbudowania rzezb lwow. Oficjalnie apelowano o pojednanie polsko-ukrainskie.)

Rok 1919 wspominal potem Pilsudski:

"W calej swej nedzy, w fachmanach zebraczych, musiala Polska od pierwszego dnia isc do krwawej walki nie tylko o swe granice, lecz o swe istnienie." 12)
Taka byla polska rzeczywistosc roku 1919.


3.4.   Wojna polsko-bolszewicka

Pilsudski odmowil interwencji w wojnie domowej w Rosji pomiedzy bolszewikami a "bialymi". Nie ufal Rosji i nie chcial wiazac sie z nia. Wojna domowa w Rosji, pomimo pewnej pomocy "bialym" ze strony panstw zachodnich, zakonczyla sie zwyciestwem bolszewikow. Juz w lutym 1919 r., wojska bolszewickie rozpoczely marsz na zachod i zajely Wilno.

Strategia Pilsudskiego byla w swej istocie prosta:

"natezyc sily, aby obalic wszelkie proby i zakusy narzucenia nam raz jeszcze zycia obcego, zycia nie urzadzonego przez nas samych". 13)
Pilsudski, wykorzystujac dopiero co tworzone wojsko polskie, zorganizowal przeciwuderzenie. Polacy szybko zajeli obszar od Bialegostoku po Wilno. 19 kwietnia 1919 r. Wilno – ukochane miasto Pilsudskiego – zostalo zdobyte od bolszewikow brawurowym atakiem ulanow Beliny-Prazmowskiego. Nastepnie, krwawe walki z bolszewikami przeniosly sie dalej na polnocny-wschod, na terytorium lotewskie.

Nie chodzilo tylko o granice Polski. Pilsudski pragnal doprowadzic do federacji niepodleglych panstw baltyckich i Ukrainy z Polska, jako zabezpieczenia przed Rosja bolszewicka.

W kwietniu 1920 Pilsudski zorganizowal ofensywe polska na poludniu, na Ukrainie. Celem jej bylo wypedzenie bolszewikow z Ukrainy i przekazanie rzadow niepodleglej Ukrainy w rece przywodcy ukrainskiego, atamana Semena Petlury.

Wojska bolszewickie wycofaly sie z duzymi stratami za Dniepr. 8 maja 1920 wojska polskie zajely stolice Ukrainy Kijow i wstrzymaly dalsza ofensywe. Doszlo wowczas do krotkotrwalej federacji polsko-ukrainskiej.

Jednakze, wiedzac, ze wiekszosc sil polskich zostala przesunieta na poludnie, na Ukraine, 14 maja 1920 r. bolszewicy rozpoczeli gwaltowna ofensywe na polnocy, zas na poludniu rzucili kawalerie na tyly wojsk polskich. Zle dowodzony front polnocny zalamal sie, a wojsko polskie musialo wycofac sie z Kijowa. Caly front polski zalamal sie. Polacy cofali sie, a na tylach wybuchla panika. Bolszewicy szybko posuwali sie naprzod, dokonujac nieslychanych okrucienstw na polskiej, ukrainskiej i zydowskiej ludnosci cywilnej i na jencach polskich. Ci ostatni gineli bestialsko mordowani; niekiedy dlonie ich zaciskaly medalik i proklamacje Naczelnika Panstwa.

Propaganda bolszewicka byla krwiozerczo antypolska. Dowodca bolszewicki, gen. Tuchaczewski, wydawal odezwy gloszace np:

"...Czas rozrachunku nadszedl. Armia Czerwonego Sztandaru i armia krwiozerczego Bialego Orla stanely do smiertelnego boju. Na martwym ciele Bialej Polski jasnieje droga do swiatowej pozogi. Na naszych bagnetach przyniesiemy szczescie i pokoj uciemiezonej ludzkosci...". 14)
W zajetym powtornie Bialymstoku, bolszewicy utworzyli Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, de facto komunistyczny "rzad polski", proklamujacy "republike" sowiecka w Polsce, ze zdrajca Julianem Marchlewskim na czele. 30 lipca 1920 w Bialymstoku wydali "Manifest do polskiego ludu roboczego miast i wsi" 15).

Chociaz na poludniu zdolano powstrzymac ofensywe bolszewicka, to na polnocy bolszewicy szybko parli na Warszawe, zmuszajac wojsko polskie do odwrotu. Zdobycie Warszawy mialo byc pierwszym etapem do zrewolucjonizowania calej Europy. Sierpien 1920 r. mial rozstrzygnac o istnieniu Rzeczpospolitej Polskiej. Przed Polska stanela kwestia zycia lub smierci: "zwyciezyc albo zginac".




"Nam twierdza bedzie kazdy prog".
Plakat Kamila Mackiewicza, 70 x 50 cm, 1920.


Wiadomosc o nadciagajacej klesce podzialala mobilizujaco i jednoczaco na caly narod. Powstala Rada Obrony Panstwa z Pilsudskim, jako Naczelnym Wodzem, na czele. 3 lipca 1920 r. wolal On do narodu:
"Ojczyzna w potrzebie! (...) Jak jednolity, niewzruszony mur stanac musimy do oporu. O piers calego narodu rozbic sie ma nawala bolszewizmu." 16).



Odezwa Naczelnego Wodza Jozefa Pilsudskiego do Polakow, 3 lipca 1920.


Do wojska zaczeli masowo zglaszac sie nowi ochotnicy, szczegolnie mlodziez. Brakowalo uzbrojenia na skutek opozniania przez skomunizowanych francuskich i angielskich robotnikow portowych i tak niewielkich dostaw z Zachodu. W poczatkach sierpnia bolszewicy podchodzili pod Warszawe, ktorej bronilo 160,000 zolnierzy. Bolszewicy zapowiadali jej zajecie 15 sierpnia.

Marszalek Pilsudski czul odpowiedzialnosc za losy narodu. Obciazany przez politykow za zblizajaca sie kleske, nie zalamal sie. W nocy 5/6 sierpnia opracowal plan strategiczny bitwy warszawskiej, wykorzystujac bledy strategiczne Tuchaczewskiego, ktore byl dostrzegl. Wbrew radom misji francuskiej gen. Weyganda, wzial na siebie ciezar niezwykle ryzykownej decyzji wycofania jednej trzeciej czesci wojska w srodku bitwy o Warszawe. Pozostawiajac armie generalow Hallera i Zeligowskiego do obrony Warszawy w centrum frontu oraz armie gen. Sikorskiego na polnocy, w ciagu szesciu dni wycofal czesc wojsk polskich na poludnie od Warszawy i wzmocnil je czescia armii cofajacej sie z Ukrainy. Utworzona tak grupa manewrowa mial uderzyc od poludnia na lewe skrzydlo wojsk bolszewickich. 12 sierpnia wyjechal do rejonu koncentracji kolo Pulaw, okolo 100 km na poludnie od Warszawy.

16 sierpnia 1920 ruszylo wielkie uderzenie polskie znad rzeki Wieprz, dowodzone przez Pilsudskiego. W ciagu dwoch dni wojsko polskie rozbilo kilka zaskoczonych armii bolszewickich.

17 sierpnia bolszewicy, nie stawiajac oporu, rozpoczeli katastrofalny dla nich odwrot. W czasie dziewieciu dni walk, bolszewicy bezladnie wycofali sie za rzeke Niemen, tracac 66,000 jencow, 231 dzial, 1023 karabiny maszynowe, amunicje, tabory. Zwyciestwo bylo tak zupelne, ze Pilsudski napisal pozniej:

"... nie rozumialem gdzie jest sen, a gdzie prawda ...zwyciezony zostaje zwyciezca, zwyciezca zwyciezonym – w jakies pare dni ... teraz ja mialem moj rewanz i swoj triumf ... wscieklego galopa rznela muzyka wojny". 17).

Niektorzy z historykow i publicystow nazywali bitwe warszawska – "cudem nad Wisla", lub – jak dyplomata angielski Lord D' Abernon – "osiemnasta bitwa, decydujaca o historii swiata". Jego dziennik z tego okresu zostal wydany w dziesiec lat pozniej pod tytulem: The Eighteenth Decisive Battle of World History.




Jozef Pilsudski z gen. Leonardem Skierskim, dowodca 4 Armii, podczas przegladu grupy uderzeniowej, 13-16 sierpnia 1920.




Naczelny Wodz Jozef Pilsudski i gen. Edward Rydz Smigly podczas ofensywy znad Wieprza,
za Marszalkiem gen. Kutrzeba, sierpien 1920.




Pociag pancerny "Pierwszy Marszalek" zdobyty przez Wojsko Polskie w 1920 r.


Wojsko polskie ponownie ruszylo na wschod. Po dalszych walkach, opanowalo tereny za rzekami Bug i Niemen, dochodzac do rzeki Zbrucz na poludniu i do miasta Minsk na polnocy. 18 pazdziernika 1920 r. przerwano dzialania wojenne na calym froncie. W dziekczynnym rozkazie do swoich zolnierzy, Pilsudski napisal m. in.:
"Zadanie nasze dobiega konca. Nie bylo ono latwym. Polska, zniszczona przez wojne, nie z jej woli na ziemiach polskich prowadzona, byla biedna. Nieraz, zolnierze, lzy cisnely mi sie do oczu, gdym widzial wsrod szeregow wojsk, prowadzonych przeze mnie, wasze bose, pokaleczone stopy, ktore juz przemierzyly niezmierne przestrzenie, gdym widzial brudne lachmany, pokrywajace wasze cialo, gdym musial obrywac wasze skromne racje zolnierskie i zadac czesto, byscie o glodzie i chlodzie szli do krwawego boju. Praca byla ciezka, a ze byla rzetelna, zaswiadcza o tym tysiace mogil i krzyzy zolnierskich, rozsianych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, od dalekiego Dniepru do rodzimej Wisly. Za prace i wytrwalosc, za ofiare i krew, za odwage i smialosc dziekuje Wam, zolnierze, w imieniu calego Narodu i Ojczyzny naszej." 18).
Wojna z bolszewicka Rosja zakonczyla sie traktatem pokojowym, podpisanym w Rydze 18 marca 1921 r. W tym okresie ponadto, na zachodzie przylaczono do Polski Wielkopolske i spora czesc Gornego Slaska. Nie zdolano odebrac Czechom Slaska Cieszynskiego, ktory oderwali oni sila od Polski, korzystajac z wojny polsko-bolszewickiej.

Granice Polski miedzywojennej, odpowiadajace na wschodzie mniej wiecej granicom Polski po II rozbiorze w 1793 r., zostaly wytyczone nie przy stolach konferencyjnych Europy, ale ciezka walka zbrojna Polakow pod wodza Jozefa Pilsudskiego. Mowil pozniej Pilsudski do zolnierzy:

"Wasz to bagnet, wasza szabla, wasza piers i krew odparly wszedzie zwyciesko nieprzyjaciol, utrwalily granice i pozwolily spokojnie pracowac wewnatrz kraju." 19).


4.   Legenda Marszalka Pilsudskiego

Opisalismy powyzej wielkie czyny Marszalka Jozefa Pilsudskiego. Ludzie, ktorzy dokonali czynow wielkich pozostaja w Historii. Jezeli te ich wielkie czyny byty rowniez niezwykle, pozostaja oni w legendzie swojego narodu. Jozef Pilsudski pozostal na zawsze w legendzie narodu polskiego, gdyz Jego wielkie czyny byly rowniez czynami niezwyklymi. Ponizej sprobujemy wykazac ich niezwyklosc.


4.1.   Legiony

Obdarzony genialna wprost intuicja i zdolnoscia przewidywania wypadkow dziejowych, Pilsudski przewidzial wojne miedzy mocarstwami zaborczymi Polski, zwyciestwo w tej wojnie najpierw Niemiec nad Rosja, a potem aliantow zachodnich nad Niemcami i stworzona w ten sposob szanse odzyskania niepodleglosci przez Polske. (Nie przewidzial tylko rewolucji bolszewickiej 1917 r. w Rosji.)

Wbrew rozpowszechnionemu w rozdartym przez trzech zaborcow spoleczenstwie polskim mniemaniu o beznadziejnosci sytuacji, przygotowal liczna grupe Polakow do wykorzystania tej przyszlej szansy.

6 sierpnia 1914 r., o 3:30 rano, zorganizowani przez Pilsudskiego, 164 zolnierze I Kompanii Kadrowej wyruszyli z entuzjazmem z Krakowa na wojne z Rosja. Porwani Jego wizja niepodleglosci Polski, poszli na te wojne w duchu nigdy nie zapomnianych tradycji powstan narodowych przeciwko zaborczej Rosji. Tylko mniej niz polowa z nich miala nowoczesne karabiny. Bylo wsrod nich osmiu ulanow, dowodzonych przez Beline-Prazmowskiego: trzech tylko na koniach, a pieciu nioslo siodla na ramienach. Wszystko mieli zdobyc na Rosjanach, od broni i koni do niepodleglosci Polski. Po dwoch dniach dotaczyl do nich Pilsudski i wszedl z nimi do zaboru rosyjskiego, Krolestwa, jako Dowodca armii polskiej.

Wygladalo to na niepowazna przygode, groteskowe szalenstwo, chec zlozenia zycia w chwale. Naprawde jednak, rozpoczelo to Jego wielki Czyn, ktory byl rownoczesnie wybuchem wielkiego czynu narodu polskiego. Ten Jego Czyn pozwolil Mu zajac jedno z centralnych miejsc w historii Polski i stworzyl Jego Legende.

W wiejskich chalupach i okopach wydumal wolna, niepodlegla Polske.




Jozef Pilsudski z komenda I Brygady Legionow, Nowy Sacz (?) 1914.
Od lewej: Kazimierz Sosnkowski, Tadeusz Kasprzycki, Jozef Pilsudski, Edward Rydz-Smigly, Stanislaw Zosik-Tessaro, Tadeusz Piskor.




Jozef Pilsudski w okopach na Wolyniu, 1916.


Walczac na czele Legionow o niepodlegla Polske, walczyl ze zbrodnia zniewolenia swojego kraju i narodu, przebudzal upokorzony dotad narod, jakby wychowywal go, przywracal temu narodowi wole zycia w niepodleglym bycie, goracy patriotyzm, wiare w swoje sily, hart i zdolnosc przetrwania najgorszego, zdolnosc podniesienia sie z kleski, wiare w najwyzsza wartosc walki o Ojczyzne.

W tym duchu zostalo wychowane cale mlode pokolenie miedzywojenne. Tak bardzo przydalo sie to juz po 25 latach, choc pokolenie to zostalo wtedy straszliwie wykrwawione przez niemiecki faszyzm i sowiecki komunizm. Ale ocalony zostal narod.


4.2.   Okres niepodleglosci

10 listopada 1918 r., Pilsudski wrocil do Warszawy, stolicy nieistniejacego panstwa. W tej historycznej chwili wzial na siebie odpowiedzialnosc za niepewna przyszlosc i losy kraju. Rozpoczal scalanie panstwa polskiego z odrebnych terenow, ktore przez ponad 120 lat byly we wladaniu trzech roznych zaborcow, a takze scalanie narodu z ludzi uksztaltowanych przez trzy rozne systemy, ktorzy dotad zyli w roznych warunkach ekonomicznych, politycznych i kulturowych, a niekiedy nawet mowili roznymi jezykami.

Cel postawiony sobie przez Legionistow pod przewodem Pilsudskiego – niepodleglosc Polski – zostal osiagniety. Pilsudski stal sie symbolem odradzajacego sie po ponad wiekowej niewoli panstwa polskiego. Potrafil szybko wykrzesac z Polakow ich wartosci najwyzsze. W chwilach najciezszych, prawie beznadziejnych, wyzwolil z nich olbrzymie zasoby sil, poswiecenia, bohaterstwa. Nie tylko, ze stworzyl panstwo, ale dowodzac wojskiem polskim, obronil je od smiertelnego zagrozenia.

Zwyciestwo w bitwie warszawskiej w sierpniu 1920 r., ktore bylo zasluga Pilsudskiego, ocalilo niepodleglosc Polski, zapobieglo bolszewizacji Polski i ocalilo miliony Polakow przed smiercia z rak bolszewickich. Umozliwilo dwadziescia lat rozwoju niepodleglej mysli polskiej, ktora pozostawila istotne dziedzictwo kulturowe. To dziedzictwo przyczynilo sie pozniej w duzym stopniu do powojennego skutecznego oporu spoleczenstwa polskiego przeciwko sowietyzacji.

Zwyciestwo w wojnie bolszewickiej dalo Polakom pewne poczucie wlasnej sily 20). Po prostu, nie zwyciezyli bolszewikow "biali" generalowie rosyjscy, nie zwyciezyli ich interweniujacy Anglicy i Francuzi, ale zwyciezyli ich Polacy, dowodzeni przez Pilsudskiego. Zwyciestwo to zapewnilo Polsce spokoj zewnetrzny na dziewietnascie lat, potrzebny do zbudowania podstaw spolecznych i ekonomicznych demokratycznego w koncu panstwa. Ponadto ocalilo ono Europe Zachodnia przed rewolucja komunistyczna i zmusilo bolszewikow do zmiany ich dotychczasowej strategii szybkiego podboju Europy.

Jest niewatpliwe, ze Stalin, a takze Hitler w poczatkach swojej dyktatury odczuwali wobec Pilsudskiego respekt i lek. Warto dodac, ze w 1933 r., kiedy Hitler byl jeszcze slaby, Pilsudski zaproponowal Francji wspolna wojne prewencyjna z Niemcami. Pozostanie juz wsrod domyslow historii to, jak potoczylyby sie pozniejsze losy swiata, gdyby propozycja Pilsudskiego zostala wowczas przyjeta.

Z drugiej strony, zamach stanu Pilsudskiego w maju 1926 r. (jakkolwiek uzasadnione mogly byc jego przyczyny) zakorzenil i usankcjonowal w nowoczesnej Polsce niedemokratyczne podejscie do sprawowania wladzy i znaczna pogarde dla systemu parlamentarnego. O to negatywne dziedzictwo Pilsudskiego historycy i politycy nierzadko spieraja sie do dzisiaj.


4.3.   Osobowosc Marszalka

Pilsudski byl osobowoscia zupelnie niepowtarzalna. Obdarzony natura wladcza, wiodl Polakow na wojne i rzadzil nimi w pokoju. Przez okolo czternascie lat wywieral decydujacy wplyw na zycie niepodleglej Polski, na jej polityke zagraniczna. Wprowadzil, co prawda, pewne elementy dyktatury, ale byly one bardzo odlegle od zbrodniczych ekscesow innych owczesnych dyktatur europejskich. Do smierci walczyl o tolerancje, sprzeciwial sie np. antysemityzmowi. Pod koniec zycia, schorowany, przyczynil sie niestety do zantagonizowania zycia politycznego w Polsce.

Pilsudski mial niewatpliwe, osobiste znamiona wielkosci: odwage, tak fizyczna, jak i moralna, zdolnosc pokonywania najwiekszych trudnosci, gotowosc do poswiecen dla Polski, niezwykla energie i pracowitosc. Tysiace ludzi, od politykow i generalow, po prostych ludzi, szczegolnie Jego zolnierzy (dla ktorych byl "Komendantem" lub po prostu "Dziadkiem") i mlodziez, uwielbialo Go, bylo pod Jego nieodpartym urokiem i wplywem, wrecz we wladaniu Jego osobowosci.

Postac Pilsudskiego i Jego dokonania byly tematem wielu utworow literackich. Poeci, wsrod nich Jego zolnierze, poswiecali Mu wiersze. Wymienimy tylko autorow najbardziej znanych wierszy: polegly w Legionach Jozef Maczka, Edward Slonski, Alfons Dzieciolowski, Jan Lechon, Leopold Staff, Kazimiera Illakowiczowna, Kazimierz Wierzynski 21). Inni pisali o Nim wspomnienia i powiesci, np. dawni legionisci, Julian Kaden-Bandrowski, Waclaw Sieroszewski i Andrzej Strug. Pisali i ciagle pisza o Nim liczni historycy. Artysci malarze, np. Wojciech Kossak, malowali Komendanta na Jego ulubionym koniu, "Kasztance", ktory sluzyl Mu od sierpnia 1914 r.

Motto tego eseju, wybrane ze Slowackiego, nie tylko trescia jest wlasciwe do dziedzictwa i legendy Marszalka. Jest wlasciwe rowniez dlatego, iz Marszalek uwielbial Slowackiego, byc moze czujac, ze poezja Slowackiego, tego "Krola-Ducha" Polakow, oddawala stan Jego wlasnego ducha i wiekopomna wielkosc Jego wlasnych dokonan.

W 1927 r. Jozef Pilsudski polecil sprowadzic z Paryza prochy Juliusza Slowackiego, ktore uroczyscie pochowano w podziemiach Katedry Wawelskiej. Pilsudski zegnal Slowackiego w 80 lat po jego smierci:

"Idzie miedzy Wladyslawy i Zygmunty, idzie miedzy Jany i Boleslawy. Idzie nie z imieniem, lecz z nazwiskiem, swiadczac takze o wielkosci pracy i wielkosci ducha Polski. (...) W imieniu rzadu Rzeczypospolitej polecam panom odniesc trumne do krypty krolewskiej, by krolom byl rowny." 22)
Jak kazdy wielki czlowiek, Pilsudski przez caly czas mial wielu zacieklych wrogow, szczegolnie wsrod tzw. narodowej demokracji, ktorzy go nieustannie szkalowali. Mowil o nich z pogarda i surowoscia. Ktos powiedzial kiedys, ze nikt tak jak Pilsudski nie rozumial Polakow, lecz rownoczesnie nie byl wobec nich tak krytyczny.

W mlodosci, w 1891 r. na zeslaniu w Tunka, syberyjska Cyganka wywrozyla Mu: "cariom budiesz". 23).

17 maja 1935 r., na Polach Mokotowskich w Warszawie, podczas ostatniej rewii wojskowej przed trumna Marszalka, bebny warczaly glucho, nad trumna klebily sie coraz ciemniejsze chmury, az w koncu przyszla potezna burza. Setki tysiecy Polakow zegnalo Go, przesiaknieci w strumieniach deszczu. Biskup Gawlina zegnal Marszalka slowami:

"Niech Bog nagrodzi Cie swoja wieczna swiatloscia i bezgranicznym pokojem za wszystko dobro, ktorego dokonales i wszelkie zlo, ktorego doswiadczyles..." 24)
Placzacych ludzi ogarnal nastroj grozy i obawy, co bedzie dalej z Polska bez Marszalka. I ten strach przeszedl wtedy przez cala Polske. Czyzby Proroctwo wrzesnia 1939 r.?




Trumna Jozefa Pilsudskiego w Krypcie Sw. Leonarda na Wawelu po pogrzebie 18 maja 1935.



4.4.   Polska bez Marszalka

Niedlugo przed smiercia, Marszalek byl pelen obaw o los Polski. Obawial sie przyszlej wojny, prowadzonej juz bez Niego. Podobno powiedzial kiedys: "tylko na krotko udalo mi sie zatrzymac kolo historii". Umierajac powtarzal: "nie ma juz Ziuka".




Ostatni z pieciu polskich znaczkow
z serii zalobnej po smierci Jozefa Pilsudskiego, 1935.


Nie dzialo sie wowczas najlepiej z Polska. Ludzie z dawnego otoczenia Pilsudskiego, ktorzy rzadzili krajem po smierci Pilsudskiego nie dorosli do wielkosci, ktora On po sobie zostawil. Niemcy hitlerowskie i Sowiety stawaly sie coraz grozniejsze.

We wrzesniu 1939 r. niepodlegle panstwo polskie przestalo istniec pod wspolnym uderzeniem armii hitlerowskich i sowieckich. Przewaga najezdzcow byla miazdzaca. Nastala czarna noc okupacji. Znowu moglo wydawac sie, ze wszystko zostalo stracone, a sytuacja byla beznadziejna.

Niektorzy wowczas, szczegolnie politycy zwiazani z nowym Wodzem Naczelnym i Premierem na wygnaniu, gen. Wladyslawem Sikorskim, oskarzali posmiertnie Pilsudskiego o prowadzenie polityki, ktora, kontynuowana po jego smierci, doprowadzila do kleski wrzesniowej. Kierowani przede wszystkim zawiscia osobista, nie zdolali oni utrzymac tych oskarzen przez dluzszy czas, ani zniszczyc legendy Marszalka.

Narod polski, ktory przeszedl byl wczesniej pod wodza Pilsudskiego przez walke o odzyskanie niepodleglosci i jej utrzymanie, nie zalamal sie. Zanim jeszcze Warszawa upadla, 26 wrzesnia 1939 r. dawni oficerowie Pilsudskiego zalozyli Sluzbe Zwyciestwu Polski – pozniejsza Armie Krajowa. Dowodzili oni olbrzymia konspiracja, mlodymi chlopcami wychowanymi w niepodleglej Polsce Jozefa Pilsudskiego, takimi jak byli oni sami 30 lat wczesniej. To byla jakby "sztafeta pokolen" i logiczny ciag dalszy szkoly patriotyzmu Pilsudskiego i Jego legendy.


4.5.   Okres powojenny

Narod polski, wykrwawiony straszliwie, przetrwal okupacje z podniesionym czolem. Niestety po to, aby natychmiast znalezc sie pod nowa, przeszlo czterdziestoletnia okupacja komunistyczna, bedaca w sluzbie obcego mocarstwa – Zwiazku Sowieckiego. Byl to jednak narod, ktoremu Pilsudski przywrocil byl godnosc.

Komunisci wyniszczali najlepszych Polakow. W skali spolecznej usilowali zawladnac swiadomoscia Polakow. Jednym z elementow tej ich walki o swiadomosc narodowa bylo dlugotrwale niszczenie legendy Jozefa Pilsudskiego. Az do roku 1980, Pilsudski byl oficjalnie przedstawiany najpierw jako zdrajca i faszysta, a pozniej jako wrog Zwiazku Radzieckiego a wiec szkodnik narodowy.

Legenda Marszalka przetrwala, przekazywana w domach mlodym przez rodzicow i dziadkow. Jego grob, zawsze w kwiatach, w krypcie sw. Leonarda pod Katedra Wawelska, stal sie pewnym sanktuarium narodowym, przyciagal ludzi. W miedzianej trumnie lezy Marszalek. On mowic nie moze – mundur na Nim szary. 25)




Trumna Jozefa Pilsudskiego na Wawelu, 1993.
(fot.   Andrzej Kobos)



4.6.   Okres "Solidarnosci"

Dopiero w latach 1980-1981, w okresie "Solidarnosci", Marszalek Pilsudski wrocil do oficjalnej historii Polski. Stal sie On znowu symbolem walki o niepodleglosc i niezaleznosc od Zwiazku Sowieckiego. Liczne publikacje, szczegolnie prasa "Solidarnosci", przypominaly Jego role i wskazania dla Polakow. Przywrocono Komendanta Polakom. Jego legenda i fascynacja Nim staly sie znowu jakby czescia skladowa zycia polskiego.

Niestety, jeden z Polakow, "polski" general Jaruzelski, uzurpujacy sobie wzorowanie sie na Marszalku, wydal 13 grudnia 1981 r. wojne wlasnemu narodowi. Wprowadzil stan wojenny i brutalne represje. Jednak narod skutecznie i temu sie oparl. Szczegolnie jedno wskazanie Marszalka stalo sie wowczas aktualne, wskazanie, ktore przyswiecalo juz Polakom w okresie okupacji hitlerowskiej:

Byc zwyciezonym i nie ulec – to zwyciestwo. 26)


4.7.   Wolna Polska

W roku 1989, znowu wbrew wszelkim oczekiwaniom, w szczesliwym zbiegu politycznych okolicznosci zewnetrznych, tj. przy ogromnym oslabieniu Zwiazku Sowieckiego, Polacy pokonali komunizm i odzyskali, tym razem bezkrwawo, niepodleglosc i wolnosc.

Raz jeszcze w jakims sensie spelnilo sie marzenie Jozefa Pilsudskiego:

"Bede dumny z Polski, bede dumny ze swoich zolnierzy, bede dumny wreszcie z samego siebie, jezeli bede mogl tej nieszczesnej ziemi dac najcenniejszy dar Bozy – dar swobody." 27)
Teraz, na czas wolnosci winno obowiazywac inne wskazanie Marszalka:
Zwyciezyc i spoczac na laurach – to kleska. 28)


5.   Wielkosc historyczna Jozefa Pilsudskiego

Ktos moze powiedziec, ze Polska odbudowana przez Jozefa Pilsudskiego przetrwala tylko 20 lat, ze pozniej, przez 45 lat, znaczna czesc Europy byla i tak opanowana przez komunizm. W czym wiec tkwi wielkosc Marszalka dzisiaj? W czym wiec tkwi wielkosc historyczna Jozefa Pilsudskiego?

Nieprzemijajaca wielkosc historyczna Jozefa Pilsudskiego lezy w Jego mocy ducha, niezlomnej woli i determinacji, w Jego niezachwianej wierze w imponderabilia – wartosci najwyzsze, w patriotyzm i godnosc narodu. Przede wszystkim zas, historyczna wielkosc Jozefa Pilsudskiego to ukazanie Polakom, ze w dziejach narodu rzeczy niemozliwe moga stac sie mozliwe 29). I wskazanie dla Polakow na przyszlosc, by nigdy nie pochylali glowy...


Edmonton, 1992 – 2005



Przypisy:
  1. Pobog-Malinowski (1963), p. 764 ; Jedrzejewicz (1977) p. 517.   (powrot)

  2. Hincza (1931), p. 76.   (powrot)

  3. Fieldorf (1992), p. 93.   (powrot)

  4. Pilsudski (1937), t. IV, p. 8.   (powrot)

  5. Piesn Pierwszej Brygady.   (powrot)

  6. Maczka (1915), p. 9-11.   (powrot)

  7. Pilsudski (1937), t. IV, p. 40.   (powrot)

  8. "Brygadier Nadziei" – zwrot z wiersza Alfonsa Dzieciolowskiego Piesn o Jozefie Pilsudskim; Hincza (1931), p. 387.   (powrot)

  9. Pilsudski (1937), t. V, p. 182.   (powrot)

  10. Pilsudski (1937), t. V, p. 56.   (powrot)

  11. Pilsudski (1937), t. V, p. 98.   (powrot)

  12. Pilsudski (1937).   (powrot)

  13. Pilsudski (1937), t. VII, Rok 1920.   (powrot)

  14. Davies (1983), p. 145.   (powrot)

  15. Brzoza, Rolinski (1990).   (powrot)

  16. Brzoza, Rolinski (1990).   (powrot)

  17. Pilsudski (1937), t. VII, Rok 1920, pp. 127, 144-145.   (powrot)

  18. Pilsudski (1937), t. V, pp. 175-176.   (powrot)

  19. Pilsudski (1937), t. V, p. 124.   (powrot)

  20. Niestety, wytworzylo tez ono pewne zludzenia polityczne i bledy w utrzymywanej przez lata doktrynie wojennej (np. wiara w decydujace znaczenie kawalerii we wspolczesnej wojnie).   (powrot)

  21. Z wiersza Kazimierza Wierzynskiego pt. Wyrok posmiertny pochodzi tytul tego eseju.   (powrot)

  22. Pilsudski (1937), t. IX, p. 72.   (powrot)

  23. Jedrzejewicz (1977), p. 50.   (powrot)

  24. Reddaway (1939), p. 316.   (powrot)

  25. Jan Lechon: z wiersza Pilsudski.   (powrot)

  26. Jozef Pilsudski: Notatnik zolnierski, 1928; Hincza (1931) p. 352.   (powrot)

  27. Pilsudski (1937) t. V, p. 107.   (powrot)

  28. Jozef Pilsudski: Notatnik zolnierski, 1928; Hincza (1931) p. 352.   (powrot)

  29. Norman Davies w rozmowie z Andrzejem Kobosem, 1988.   (powrot)


Bibliografia:
  • Brzoza, Czeslaw ; Adam Rolinski, Adam (1990): Rok 1920 w przekazie historycznym i literackim. Libertas, Krakow.

  • Brzoza, Jan (1998): Polski rok 1919. Polonia, Londyn.

  • Davies, Norman (1981): God's Playground – A History of Poland, vol. 1-2. Oxford University Press, Oxford 1981.

  • Davies, Norman (1983): White Eagle Red Star. Orbis Books, London.

  • Englert, Juliusz, L. (1991): Pilsudski. Polska Fundacja Kulturalna, Londyn.

  • Fieldorf, Janina (1992): Gen. Fieldorf-"Nil" (wspomnienia zony) (opr. Andrzej Kobos). "Zeszyty Historyczne" 101, pp. 91-114. Instytut Literacki, Paryz; i pelny zapis z tasmy pani Fieldorfowej.

  • Halecki, Oskar (1988): A History of Poland. Routledge & Kegan, London.

  • Hincza, Stefan (1931): Pierwszy Zolnierz Odrodzonej Polski. Ksiegarnia L. Fiszera, Lodz.

  • Jedrzejewicz, Waclaw (1977): Kronika zycia Jozefa Pilsudskiego 1867-1935, t. 1-2. Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1977.

  • Kwiatkowski, Eugeniusz (1990): W takim zylismy swiecie. Znak, Krakow.

  • Krzyzanowski, Adam (1973): Dzieje Polski. Instytut Literacki, Paryz.

  • Lipinski, Waclaw (1933): Album Legionow Polskich, Warszawa.

  • Mackiewicz, Stanislaw (1941): Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 wrzesnia 1939 r. M.I. Kolin, Ltd., Londyn.

  • Pilsudski, Jozef (1937): Pisma zbiorowe Jozefa Pilsudskiego, t. I-X. Instytut Jozefa Pilsudskiego, Warszawa.

  • Pobog-Malinowski (1963), Wladyslaw: Najnowsza Historia Polityczna Polski, t. 1-3. B. Swiderski, Londyn.

  • Reddaway, W.F. (1939): Marshal Pilsudski. G. Routledge, London.

  • Solek, Wincenty (1988): Pamietnik legionisty. Pax, Warszawa.

  • Zaremba, Pawel (1981): Historia Dwudziestolecia (1918-1939), t. 1-2. Instytut Literacki, Paryz.

  • Zbiorowe (1964): Piekne wczoraj: Sierpien 1914 – Listopad 1918. Londyn.




Piotr M. Kobos, ur. 1970, w Wadowicach, "computer scientist". Ukonczyl General Science i Computing Science w University of Alberta, Edmonton, AB, Canada. Mieszka w Edmonton, AB, Canada. Pracuje w Telus Canada. Instruktor karate. Zonaty; dwie corki: Monika i Wiktoria.





Teksty o podobnej tematyce zamieszczone w Zwojach:



Copyright © 1997-2005 Zwoje