Jest zdumiewajace jak wiele z opinii Marka Rostworowskiego, wybitnego krytyka sztuki, zachowalo aktualnosc po 15 latach. (AMK)
CZEKAJAC NA SIEBIE
z MARKIEM ROSTWOROWSKIM rozmawia Kazimierz Targosz
(z archiwum Marii Rostworowskiej)
KT : – Minelo 15 lat od pana glosnej wystawy Polakow portret wlasny. Byl to – jak pamietamy – zmierzch dekady gierkowskiej i bolesny koniec snow o potedze. Wystawa wynikala z pewnego stanu ducha, w jakim znalezli sie Polacy i Polska. Co chcial pan osiagnac, organizujac tamta wystawe?
MR : – Przyszlo mi na mysl, ze nasza autentyczna osobowosc zbiorowa tak bardzo sie
rozni od zmanipulowanej przez system, ze nalezy siegnac
do tego, jak Polacy sami siebie wyobrazaja. A ten autentyczny obraz istnieje w
sztuce. Chodzilo mi o pokazanie aspiracji Polakow. Wystawa miala ogromne
powodzenie. A co zapadlo w swiadomosc ogladajacych? Rozne byly zdania
na ten temat, od tych wypowiadanych przez dygnitarzy partyjnych, ze byla to
wystawa antysocjalistyczna, bo socjalizm zostal zgnojony, do wypowiadanych pozniej,
ze byla jednym z impulsow Solidarnosci. Mimo uplywu lat wciaz
wraca przy roznych okazjach, stala sie juz toposem.
KT : – Termin: "Portret wlasny" uzyty zostal jako metafora, bo nie chodzi o
autoportret, ale o uchwycenie tego, co pojedynczy czlowiek czy srodowisko
wnosza do obrazu rzeczywistosci.
MR : – Oczywiscie, termin ten mozna rozumiec bardzo szeroko, w
pewnym sensie kazde dzielo sztuki jest portretem wlasnym artysty.
KT : – Od tamtego czasu wiele sie w Polsce zmienilo. jak dzisiaj
skonstruowalby pan Polakow portret wlasny?
MR : – To pytanie sam sobie zadaje i wiele razy juz mi je zadawano.
Przysluchiwalem sie niedawno dyskusji "Kultura po komunizmie".
Rzecz dotyczyla glownie sztuk plastycznych. Tenor wypowiedzi byl taki, ze w
tej chwili panuje wsrod artystow ucieczka od wlasnego podworka. Polskosc
jest raczej skazana na banicje. Przewazaja tendencje wyjscia poza, co
swiadczyloby o tym, ze artysci swiadomie nie szukaja portretu wlasnego.
Ale to, co robia artysci swiadomie, a co nieswiadomie – to trudna sprawa.
Czasem te nieswiadome wypowiedzi sa bardziej wymowne niz to, co maja w programach.
KT : – A co maja?
MR : – Otoz to! Chcialoby sie powiedziec, ze porzucanie
wlasnego podworka to nihil novi sub sole.
Podobno ten "paw i papuga", nasladowanie obcych bylo i wciaz jest
bardzo polskie. Juz Mickiewicz pisal: "Mieszkajac na
zyznej litewskiej rowninie, malujesz tylko jakies skaly i pustynie".
A Norwid tesknil: "Zeby sie polski duch z nazwy tlumaczyl", albo ten jego genialny wiersz:
"Jak Slowianin, gdy brak mu nasladowac kogo, duma w szerokim polu,
czekajac na siebie..." Obecna niechec do rodzimosci jest jakby objawem tego samego.
KT : – Ale dlaczego wlasnie teraz, kiedy – jak mozna by mniemac
– spelnily sie nasze aspiracje, tak trudno uchwycic wizerunek wspolczesnego
Polaka? Czy to, co sie zdarzylo, nie jest dobrym zrodlem inspiracji? Czy
nie pociaga pana mysl zorganizowania wystawy, ktora by to dokumentowala?
MR : – Bardzo trudno by mi bylo udokumentowac dzielami sztuki
wizje Polakow lat 1990. Nawet Solidarnosc nie potrafila
skonstruowac w plastyce swojego duchowego
rusztowania, z wyjatkiem filmu, fotografii, dokumentu. W 1985
roku zorganizowalem wystawe: "Niebo nowe, ziemia nowa?", w ktorej
probowalem przedstawic wizje tego, jak chcialbym, zeby sie nasz kraj
urzadzal w nowej rzeczywistosci, To sie nie bardzo sprawdzilo, bo on sie
wciaz jeszcze nie urzadza na miare naszych oczekiwan.
KT : – Moze dzieje sie tak dlatego, ze Polacy czuja sie soba w
momentach cierpienia narodowego, w niewoli. Kiedy ten czas minal, kiedy wielu
artystow stworzylo juz ow martyrologiczny portret Polakow, stracili oni
orientacje i nie bardzo wiedza, w ktora strone sie zwrocic.
MR : – Moze. Poza tym nie bardzo wierze w profesorskie
generalizowanie, w programowosc, ocene sztuki wedlug tego, jaki program
realizuje. Bardzo dobrym przykladem jest tu Tadeusz Kantor, ktory przeciez
tak dlugo szlifowal forme obca, tak sie uczyl sztuki, rozgladal, ale
naprawde wielki stal sie wowczas, gdy wszedl obiema nogami na wlasne podworko.
Wielu polskim artystom, oczywiscie nie wszystkim, brakuje smialosci,
autentyzmu, osobistego tonu oraz naprawde wlasnej, wypracowanej formy. Jest w
tym zapewne pewien kompleks nizszosci wobec Europy, do ktorej ciagle,
werbalnie, wchodzimy. A moze taki jest duch czy raczej automatyzm czasu?
KT : – Moze wiec latwiej byloby o portret Polaka-Europejczyka?
Bardzo lubimy przeciez poprawiac sobie samopoczucie owym "wchodzeniem do
Europy", tym, ze zawsze w niej bylismy.
MR : – Na temat Europy odbywa sie teraz wiele takich
frazeologicznych dyskusji przypominajacych to, co kiedys przezywalismy jako
"frazeologie PRL". Mnostwo slow, retoryki. Z naszej perspektywy
spotkanie z Europa bywa nawet rozczarowujace.
KT : – Ani kapitalu, ani natchnienia?!
MR : – No wlasnie.
KT : – Co zatem z naszymi aspiracjami?
MR : – To jest skomplikowana sprawa. Wielu ludzi ma w nowej Polsce
kaca, bo wprawdzie spelnilo sie to, o co chodzilo, ale to, co nastapilo
potem, dopiero sie uklada – w trudnych warunkach ekonomicznych, politycznych,
w czasach kryzysu kultury europejskiej, wyrazajacym sie upadkiem przewodniej
roli wyobrazni, psychiki, indywidualnosci. Coraz czesciej mamy do czynienia z
wielkim rozziewem miedzy aspiracjami a mozliwosciami. Nie panujemy
psychicznie nad masowa, techniczna oferta cywilizacyjna. Jest to glowna
przyczyna naszych frustracji.
KT : – Polakow portret wlasny byl konfrontacja nas
samych jako narodu, o czym mowilo lustro umieszczone na koncu wystawy. Co
dzisiaj zobaczylibysmy w tym lustrze?
MR : – W krzywym: moze np. Mercedesa lub "biznesmena"
pozujacego na Amerykanina na tle okazalej willi lub w living roomie? Bo co
dzisiaj jest aspiracja ludzi? Niewatpliwie dobrobyt, a u niektorych – luksus.
KT : – Czy takie aspiracje
sa naganne takze wsrod artystow? Czy artysta musi byc biedny, musi
cierpiec zeby byc wielki?
MR : – Nie, bylo wielu artystow, ktorzy zyli w luksusie. Chodzi tylko o to, zeby ten
luksus nie zapanowal nad kora mozgowa. Artysci naprawde tworczy
sa ludzmi, ktorych glownym celem nie jest powodzenie zyciowe, ale skupienie
sie na idei. Dzisiaj duzo mysli sie o tym, zeby zdobyc powodzenie,
inwestuje sie nie w "glowe", ale w interesy.
KT : – Duch narodu ulokowal sie gdzie indziej?
MR : – Na to wyglada, choc pojecie ducha narodu jest dosc rozciagliwe.
Nie potepiam dynamizmu gospodarczego, ale trudno sie cieszyc, ze
mniej dzis oryginalnych artystow.
KT : – Mowi pan gorzkie rzeczy, a przeciez tak bardzo chcielibysmy zobaczyc w lustrze cos,
co poprawialoby nasze samopoczucie.
MR : – Wie pan, samopoczucie Polakow to dziwna rzecz. Prosze
zauwazyc, jak bardzo Polacy lubia Wesele Wyspianskiego, a
przeciez jest to ciezka satyra na nasz narod. Polacy interesuja sie soba
nawet wtedy, gdy zle mowia o sobie i... jakby ciesza sie z tego.
KT : – Nie da sie wiec pan namowic na Polakow portret wlasny – w 15 lat pozniej?
MR : – Nie mam owego blysku oswietlajacego perspektywe, jesli
idzie o probe stworzenia portretu wlasnego Polaka z lat 1990. I byc moze pewnym
usprawiedliwieniem jest to, ze zbyt malo sie rozgladam, nie penetruje
pracowni artystow. Ale moze tez jest tak, ze brak oryginalnosci jest
swiatowa choroba, bo sztuka nie znajduje odpowiedzi na nowa rzeczywistosc.
Natomiast chcialbym zrobic cos innego – chcialbym na nowo spojrzec na
polska sztuke, w tym takze wspolczesna.
KT : – To znaczy jak?
MR : – Na nowo, to znaczy, ze dzisiaj nie towarzyszylyby mi, jak
wtedy, mysli wyzwolencze, ale wylacznie poszukiwanie samoafirmacji w sztuce,
juz nie rewelacji poprzez bunt, lecz takich zjawisk, w ktorych sie okreslamy
artystycznie. Mowiac o samoafirmacji, nie mam na mysli tylko pozytywnego
obrazu. Chodzi o to, zeby to byla wypowiedz wlasna, chodzi o znalezienie
kanonu polskiej sztuki poprzez to, co jest w niej wlasne. Te prace zrobili
Francuzi, Amerykanie, my – tylko od strony tematow.
KT : – Nie braknie przykladow?
MR : – Nie sadze. Jestem pewien, ze mozna znalezc w naszej
sztuce polski ton, polska muzyke w malarstwie, a jesli sie to znajdzie, to
wyniknie z tego takze pewien stosunek do najnowszej rzeczywistosci. Wszyscy
wiemy, ze byli tacy artysci, ktorzy to zrobili, wypowiadali sie wlasnym
glosem. Nie bylo ich tak wielu, ale byli. A wiec nasi sarmaci: Piotr
Michalowski – mimo swej "francuskosci" i
"velazquezowosci", Matejko niepodobny do nikogo, na pewno Jacek
Malczewski, Stanislaw Wyspianski, Ferdynand Ruszczyc, Witold Wojtkiewicz,
Witkacy, Tadeusz Kantor, Tadeusz Brzozowski, Jerzy Beres. To sa przyklady –
nie jedyne.
KT : – To sa artysci, o ktorych mozna powiedziec, ze nie uciekali od wlasnego podworka?
MR : – Otoz to. Gdybym byl tworca, nie zastanawialbym sie, jak
mam wyrazic polskosc, tylko jak siebie wyrazic. Chyba, ze ktos nie chce
byc Polakiem. Sa tacy. Ale to jest glupota. Mozna nie chciec zyc w tym
kraju, ale postawa, ze zyjac tu, nie ma sie nic do powiedzenia, jest nie do
przyjecia, bo to nieprawda. Nie ma miejsca na swiecie i pomiedzy ludzmi,
gdzie by artysta nie mial nic do znalezienia. Kantor wlasnie ze swoim
miasteczkiem wyszedl w swiat. Stal sie wielki i slawny w chwili osobistego wyznania.
1991
