Zdjecia z Powstania Wegierskiego 1956 (poza zdjeciem Imre Nagy'a w rozmowie z ludzmi) pochodza z ksiazki:
Reg Gadney, Cry Hungary! Uprising 1956. Weidenfeld and Nicholson, London, 1986.
Andrzej Kobos
POLSKA I WEGRY W ROKU 1956
JAN NOWAK-JEZIORANSKI
Dlaczego Wladyslaw Gomulka odniosl sukces a Imre Nagy kleske? Dlaczego linia polityczna Wegierskiej Rozglosni Radia Wolna Europa (RWE) byla przeciwstawieniem tego, co Rozglosnia Polska mowila swoim sluchaczom?
Odpowiedzi na oba te pytania w jakims stopniu wiaza sie ze
soba. Wedlug ankiety przeprowadzonej w 1956 r. wsrod wegierskich uciekinierow
przez Austriacki Instytut Badania Opinii Publicznej – 97 procent ludnosci w
czasie rewolucji sluchalo RWE. W Polsce o jeden procent wiecej. Wolna Europa
stala sie w obu krajach powszechnie sluchanym zrodlem informacji. I tu i
tam RWE wywarlo potezny wplyw na zachowanie sie szerokich mas.
Wegry i Polska w 1956 roku.
- Wolni Polacy i Wolni Wegrzy
Zasadnicza roznica w ustosunkowaniu sie do wydarzen obu
zespolow redakcyjnych byla mozliwa dzieki szerokiej autonomii obu
Rozglosni. "Konstytucja" Wolnej Europy z 1952 roku mowila, ze
istnieje piec odrebnych i autonomicznych radiostacji nadajacych do pieciu
krajow Europy srodkowo-wschodniej. Kazda miala byc glosem wolnych Polakow,
wolnych Wegrow itd. Na codziennych, porannych konferencjach mialem obowiazek
informowania Amerykanow o wydarzeniach w Polsce w ciagu ostatniej doby i
przedstawienia zamierzonego sposobu ich komentowania. Roznice ocen zdarzaly
sie bardzo rzadko i byly rozwiazywane w drodze dyskusji. Inicjatywa byla z
reguly w rekach polskich.
- Powolny proces i krotkie spiecie
Wydarzenia w Polsce i na Wegrzech potoczyly sie odmiennym
torem. U nas "Pazdziernik" byl szczytowym momentem procesu, ktory
narastal stopniowo od konca 1954 roku. Na Wegrzech doszlo do naglego, krotkiego
spiecia pod wplywem wypadkow w Warszawie.
Plonely wszechobecne portrety Stalina i Rakosi'ego.
W Polsce dzialaly kolejno katalizatory, ktore wzmacnialy nacisk czynnika spolecznego i poglebialy roznice na szczycie partyjnej hierarchii. Pierwszym byla seria ponad stu audycji Jozefa Swiatly, nadanych w koncu 1954 r. Ujawnienie zbrodni scislego kierownictwa partyjnego pociagnelo za soba polowanie na kozly ofiarne w organach represji, czystke, pospieszne reorganizacje i chaos w bezpiece, a w jego nastepstwie znaczne zelzenie terroru. Najwazniejsze bylo uwolnienie okolo dwoch tysiecy wiezniow, wsrod nich Wladyslawa Gomulki i jego najblizszych ludzi. Wszystko razem umozliwilo bunt partyjnej inteligencji przeciwko metodom rzadzenia ekipy Bieruta.
- Odwilz zamienia sie w potop
Potepienie zbrodni Stalina w przemowieniu Chruszczowa na XX
Zjezdzie KPZR w lutym 1956 r. bylo nastepnym, niebywalym wstrzasem dla
ludzi wychowanych w balwochwalczym kulcie tyrana. To "trzesienie
ziemi" znacznie wzmocnilo "liberalne" skrzydlo w partii. Walka
o sukcesje po Bierucie, po jego smierci w marcu 1956 zaostrzyla konflikt
miedzy "liberalnymi" "Pulawami" a stalinowskim
"Natolinem". Wybor Edwarda Ochaba na pierwszego
sekretarza byl kompromisem, ktory w kilka miesiecy pozniej okazal sie
opatrznosciowym. Czolgi stlumily wprawdzie czerwcowy bunt robotnikow w
Poznaniu, ale w tym momencie wzbierajaca fala, ktora
dotychczas ograniczala sie do inteligencji (przewaznie partyjnej) i mlodziezy akademickiej,
rozlala sie na caly kraj, ogarniajac masy robotnicze. Odwilz zamienila
sie w potop.
- Rola Edwarda Ochaba
Obie zwalczajace sie frakcje zrozumialy, ze powstrzymanie
fali rewolucyjnej nie bedzie mozliwe bez kooptowania Gomulki.
"Wieslaw" powszechnie uchodzil za ofiare stalinizmu, ktory zaplacil wiezieniem za proby
rozluznienia zaleznosci partii od dyktatu Kremla. Ale ani stalinisci ani
"liberalowie", znajacy despotyczne usposobienie Gomulki, nie mieli
ochoty oddawac w jego rece najwyzszej wladzy. Dopiero w polowie
pazdziernika Ochab zdecydowal sie ustapic miejsca Gomulce i przeforsowac
jego wybor na pierwszego sekretarza PZPR na zblizajacym sie VIII Plenum KC
PZPR. W tym momencie sowieckie Biuro Polityczne zdecydowalo sie na
ingerencje, ktora miala nie dopuscic do wladzy tego
"nacjonalistycznego odchylenca".
- Rola Filipa Bena
RWE stalo sie w tym czasie jedynym zrodlem informacji o tym, co dzialo sie w waskim kregu wladzy. Niezaleznie od doniesien agencji prasowych i licznych korespondentow czolowych dziennikow zachodnich, mielismy na miejscu wlasnego informatora w osobie Filipa Bena (Norberta Nieswiskiego), korespondenta dziennika francuskiego Le Monde i dziennika Maariv w Tel-Avivie. Ben, urodzony i wychowany w Lodzi, byl obywatelem Izraela, lecz zachowal powiazania z Polska i z przedwojennymi przyjaciolmi. W najwiekszej tajemnicy nawiazalem z nim wspolprace. Odbiorca korespondencji Bena, przekazywanych dalekopisem do Maariv, byla nasza wspolpracownica w Londynie, Wanda Badowicz. W rzeczywistosci tylko poczatek depeszy przeznaczony byl dla Maariv w Izraelu. Czesc druga, o wiele bardziej szczegolowa, ladowala w ciagu kilkunastu minut na moim biurku.
Ben mial w obozie "Pulawian" przyjaciela na samym
wierzcholku partyjnej gory, ktorego nazwiska do konca zycia nie chcial
ujawnic. Ow wysoko postawiony informator szybko odkryl, ze wiadomosci
przekazywane Benowi, zanim jeszcze pojawia sie w Le Monde, powracaja do kraju
na falach eteru. Nie tylko on sam, ale takze i inni zaczeli korzystac z tego
komunikacyjnego pasa transmisyjnego.
- Zwrot o 180o
Za naszym posrednictwem, dzieki Benowi, caly kraj dowiedzial sie w ciagu kilku godzin, ze 19 pazdziernika Chruszczow, Molotow, Mikojan i Kaganowicz w licznej asyscie sowieckiej generalicji wyladowali na Okeciu i ze Ochab, Gomulka, Cyrankiewicz i inni postawieni zostali wobec ultimatum poniechania wyboru Gomulki na pierwszego sekretarza albo zmiazdzenia ich przez sowieckie czolgi. Grozbom tym towarzyszyly powazne ruchy wojsk sowieckich w kierunku Warszawy.
W tym momencie kierunek naszych programow ulegl odwroceniu o 180o. Nadana przez nas wiadomosc, ze Gomulka, Ochab i Cyrankiewicz opieraja sie sowieckiemu szantazowi zjednoczyl w poparciu dla nich cale spoleczenstwo, w swej przygniatajacej wiekszosci nastawione wrogo wobec rzadzacej partii. W ciagu calonocnej konfrontacji w Belwederze, delegacja sowiecka otrzymywala ze swojej ambasady sygnaly o nastrojach ludnosci i wojska.
Gomulce udalo sie przekonac sowieckich rozmowcow, ze nie
zamierza wyrzekac sie "kierowniczej roli partii" i wystepowac z
Paktu Warszawskiego. Chruszczow powstrzymal sie od wykonania swoich grozb.
Po odlocie delegacji sowieckiej, Gomulka wybrany zostal pierwszym sekretarzem
PZPR, a marszalek Rokossowski usuniety z wladz partyjnych. Zarowno Polacy
jak i Wegrzy odczytali to jako triumfalne zwyciestwo na Sowietami.
- Chwiejny kompromis
Gomulka w ciagu jednej doby stal sie bohaterem narodowym,
ale jego losy wisialy na wlosku. Partia byla bezsilna, sluzba
bezpieczenstwa sparalizowana, w wojsku rosnal bunt przeciwko Rokossowskiemu
i doradcom sowieckim. Dalsza eskalacja rewolucyjnej fali mogla w kazdej chwili
przewrocic niepewny kompromis z Sowietami.
- RWE w roli hamulca
Rozglosnia Polska RWE uczynila wszystko, by temu zapobiec.
Sluchaczom, zwlaszcza najbardziej zapalnym, tlumaczylismy, ze kazdy Polak,
takze komunista, ktory wystepuje w obronie niezaleznosci kraju, zasluguje
na poparcie. Nasze poslanie bylo jednoznaczne: jesli pazdziernikowe zdobycze
maja przetrwac, musza byc utrzymane w pewnych granicach, ktorych przekroczyc
nie wolno. Strategia Wolnej Europy polegala glownie na nieustannym
podtrzymywaniu potoku informacji w naswietleniu, ktore mialo charakter
zdecydowanie ostrzegawczy.
- Wegrzy na odmiennym torze
Na Wegrzech wydarzenia potoczyly sie zupelnie odmiennym
torem. Mathyas Rakosi, stalinista, ktory byl wegierskim odpowiednikiem
Boleslawa Bieruta, zostal odsuniety pod naciskiem Moskwy, ale jego nastepca
Erno Gero okazal sie nie lepszy od swego poprzednika. Masowe manifestacje
solidarnosci z Polska w dniu 23 pazdziernika przebiegly bez gwaltu, choc
zadania wolnych wyborow i wielopartyjnego systemu szly dalej od rezolucji
uchwalanych na polskich wiecach. Dopiero brutalne przemowienie radiowe Gero, pelne
grozb i inwektyw pod adresem manifestantow, stalo sie iskra rzucona na
proch. Odpowiedzia byl wybuch walk ulicznych.
Uliczna egzekucja funkcjonariusza AVO, znienawidzonej tajnej policji Rakosi'ego.
- Podwojny chwyt Erno Gero
Chcac doprowadzic do uspokojenia, Gero zastosowal podwojny
chwyt. Imre Nagy, usuniety ze stanowiska szefa rzadu i z partii przez
Rakosiego za swoja polityke "nowego kursu" po smierci Stalina, byl
dla Wegrow dokladnie tym, czym Gomulka byl dla Polakow.
Imre Nagy na wiejskim festiwalu wina w pierwszym dniu powstania wegierskiego.
Gero oglosil mianowanie Nagy'a premierem, ale trzymal go w areszcie domowym. Rownoczesnie wezwal na pomoc wojska sowieckie i wprowadzil sady dorazne. Jedno i drugie zapisane zostalo na rachunek Nagy'a jako szefa rzadu. Nikt nie wiedzial, ze premier wciaz trzymany byl w izolacji.
Podczas gdy w Warszawie Ochab czynil
wszystko, by zapewnic bezkonfliktowe przejecie przywodztwa partii przez Gomulke
– Gero zaczal od skompromitowania swojego przeciwnika. Pod naciskiem
Suslowa i Mikojana, Nagy zostal uwolniony 25 pazdziernika, a Gero zastapiony
na stanowisku pierwszego sekretarza przez Kadara. Niestety Nagy obejmowal
rzady obciazony w oczach Wegrow zarzutem zdrady. Pomimo jego uroczystych
zaprzeczen, oskarzenia o sprowadzenie do Budapesztu wojsk sowieckich bylo w
ciagu nastepnych, decydujacych dni powtarzane nieustannie przez Rozglosnie
Wegierska RWE. Komunista Nagy stal sie przedmiotem atakow tego Radia, ktore
trwaly az do 4 listopada, a wiec do dnia, gdy musial szukac schronienia
przed druga inwazja sowiecka w ambasadzie jugoslowianskiej. Zawazylo to
fatalnie na losach rewolucji.
Imre Nagy w rozmowie z ludzmi (pazdziernik 1956, szczegoly nieznane).
(History of the 20th Century, no. 83, London, 1974)
- Syndrom Powstania Warszawskiego
Zasadnicza roznica miedzy Polakami a Wegrami polegala na
tym, ze ci ostatni nie mieli za soba tragicznego doswiadczenia, jakim byla
kleska Powstania Warszawskiego.
Mloda Wegierka – bojowniczka o wolnosc z pazdziernika 1956.
Jakze podobna do dziewczat z AK podczas Powstania Warszawskiego w roku 1944.
Syndrom Powstania dominowal nie tylko wsrod zalogi polskiej RWE, ale takze na emigracji iw kraju. Drzelismy na sama mysl, ze tragedia moze sie powtorzyc, i ze mozemy stac sie jej wspolsprawcami. W tej sprawie caly zespol redakcyjny byl jednomyslny. Bylismy przekonani, ze pod naciskim czynnika spolecznego mozliwa jest znaczna liberalizacja systemu. Rownoczesnie odrzucalismy mozliwosc, ze Rosja pozwoli wyzwolic sie Polsce z "sojuszu" i rzadow monopartyjnych. Stanowisko to spotkalo sie ze zrozumieniem ze strony Amerykanow, ktorzy w wytycznych z dnia 22 pazdziemika (w przeddzien wybuchu rewolucji wegierskiej) chwalili nasza linie jako "rozwazna, stanowcza i bez watpienia skuteczna".
- Sprzezenie zwrotne
W kilka dni pozniej wypadki na Wegrzech zdawaly sie
wskazywac, ze nasza ostroznosc posunieta byla zbyt daleko. Usuniecie
Gero pod naciskiem Rosjan i sowiecka zgoda na wycofanie wojsk z Budapesztu,
uwolnienie z aresztu domowego Imre Nagy'a, oznaki wahan i niezdecydowania na
Kremlu, zaprowadzily zarowno Wegrow jak i Amerykanow do falszywego
wniosku, ze rewolucja odniesie pelne zwyciestwo, a wiec przyniesie powrot
do systemu wielopartyjnego i wolne wybory.
Gen. Pal Maleter, minister obrony w ostatnim rzadzie Nagy'a (od 3 listopada 1956).
Inspirator oporu Wegrow zostal podstepnie aresztowany przez Rosjan i stracony 16 czerwca 1958 r.
Ostatnie dni pazdziernika byly najniebezpieczniejsze. Wydawalo sie, ze sprzezenie zwrotne zagra tym razem w kierunku przeciwnym i ze Polacy zacheceni sukcesem Wegrow podejma probe zrzucenia z siebie rzadow monopartyjnych. W przemowieniu nadanym 29 pazdziernika tlumaczylem, ze Moskwa moze pogodzic sie z utrata Wegier, niewielkiego kraju na peryferiach imperium, ale nie wypusci z rak Polski, bo oznaczaloby to takze utrate NRD i zjednoczenie Niemiec.
W tych krytycznych dniach powrocil do Warszawy z wiezienia w
Komanczy Ksiadz Prymas Stefan Wyszynski i nie tracac chwili czasu wezwal do
spokoju i rozwagi. Kardynal, otoczony po trzech latach odosobnienia aureola
bohatera i meczennika, byl w oczach spoleczenstwa najwiekszym autorytetem moralnym.
Jego apel, naglosniony zarowno przez RWE jak i przez media panstwowe,
przyczynil sie niewatpliwie do tego, ze Polska nie podzielila losu Wegier.
Przemowienie wypuszczonego z wiezienia kardynala Jozsefa Mindszentego roznilo
sie zasadniczo od apelu Prymas Polski. Nosilo cechy wystapienia politycznego.
- Tragedia Imre Nagy'a
Codzienne ataki Rozglosni Wegierskiej RWE na Nagy'a
niewatpliwie utrudnialy mu zdobycie poparcia spolecznego w chwili, gdy bylo
mu ono najbardziej potrzebne. Gdy obejmowal wladze, niewiele z niej
pozostalo. Wegry nie mialy rzadu, partia i sluzby bezpieczenstwa
rozlecialy sie. W calym kraju powstalo setki rad rewolucyjnych w zakladach
pracy i w wojsku. Nagy mial tylko tydzien, by zapanowac nad sytuacja i
doprowadzic do jakiegos kompromisu z Sowietami. Od rana do nocy prowadzil
rozmowy z delegacjami rad rewolucyjnych z calego kraju, ktore nie mialy
zadnego koordynujacego osrodka. W dniu 29 pazdziernika na spotkaniu z
przedstawicielami Rewolucyjnej Rady poludniowego Budapesztu wzywal do
"ostroznosci w wysuwaniu zadan, bo inaczej wszystko mozemy utracic.
Zwiazek Sowiecki, bojac sie utraty Wegier odmowi po prostu wycofania swych
wojsk". W rozpaczliwych probach zdobycia poparcia ustepowal jednak krok
za krokiem wobec lawiny zadan, az w koncu przekroczyl granice mozliwego
kompromisu z Sowietami. Jedyna alternatywa ustepstw stala sie droga, ktora
w kilka dni pozniej wybral Janos Kadar.
- Rola Chin
Zarowno w Polsce jak i na Wegrzech stanowisko Chin i
Jugoslawi wywarlo powazny wplyw na decyzje Kremla. W polowie wrzesnia
Ochab byl w Pekinie, gdzie Chinczycy zachecali go do obrony niezaleznosci
polskiej partii wobec Moskwy. Powrocil do Warszawy w przekonaniu, ze wojskowa
interwencja Sowietow w Polsce doprowadzilaby do zerwania miedzy Moskwa a
Pekinem i przekreslila proby Chruszczowa zwabienia Tito z powrotem do
"obozu socjalistycznego". Mialo to duzy wplyw na postawe Ochaba i
Gomulki wobec pozniejszego szantazu sowieckiego. W dniu 30 pazdziernika
Moskwa zaofiarowala Wegrom te same ustepstwa, ktore niechetnie
zgodzila sie przyznac Polakom. Deklaracja sowiecka proponowala negocjacje w
sprawie wycofania z Wegier wojsk i doradcow sowieckich, zasade rownosci i
stosunkach gospodarczych oraz poszanowania "suwerennosci" w polityce
wewnetrznej. Wszystko to pod warunkiem utrzymania monopartii i przynaleznosci
Wegier do Paktu Warszawskiego. Deklaracja zaadresowana byla raczej do Pekinu i
Belgradu anizeli do Budapesztu. Chinczycy i Jugoslawianie mieli swoj interes w wiekszym
uniezaleznieniu od Kremla partii komunistycznych w Polsce i na Wegrzech, ale
nie zamierzali popierac obalenia ustroju. Deklaracja sowiecka spotkala sie z
natychmiastowym poparciem Chin i Jugoslawii. Zostala natomiast odrzucona przez
Nagy'a, ktory w tym samym dniu zapowiedzial przywrocenie systemu
wielopartyjnego. W dniu 4 listopada wojska sowieckie wkroczyly do stolicy
Wegier po raz drugi i rewolucja wegierska zostala krwawo zmiazdzona.
Jeszcze pelni nadziei...
Atak sowiecki na Budapeszt, 4 listopada 1956.
Atak sowiecki na Budapeszt.
Bitwa z sowieckimi czolgami wygrana, Budapeszt.
Rosyjski zolnierz polegly w Budapeszcie za sowieckie imperium.
Wegrzy czcza swoich poleglych za wolnosc, listopad 1956.
Interwencja sowiecka na Wegrzech wzmocnila pozycje kierownictwa polskiej partii. Kremlowi zalezalo na pokazaniu Chinczykom i calemu miedzynarodowemu ruchowi komunistycznemu, ze gotow jest przyznac partiom satelickim prawo szukania "wlasnej drogi do socjalizmu". Gdy polska delegacja partyjno-rzadowa z Gomulka na czele przybyla 15 listopada do Moskwy – uzyskala tam wszystko, co chciala.
- Pomimo niespelnionych nadziei
W krytycznych dniach pazdziernika Gomulka odegral role bezpiecznika, ktory pozwolil uniknac krotkiego spiecia. W nastepnych latach doswiadczenia wegierskie wywarly fatalny wplyw na jego polityke. Przesladowalo go widmo wegierskiej partii, ktora, jak powiedzial, "rozleciala sie w proch i pyl w ciagu kilku dni". Gomulka obawial sie wlasnej popularnosci i tych, ktorym zawdzieczal powrot do wladzy. Zamiast oprzec sie na nich, usuwal jednego po drugim, zastepujac ich dogmatycznymi przeciwnikami wszelkich reform i kompromisow ze spoleczenstwem.
Gomulka zawiodl pokladane w nim nadzieje, ale nie zdolal
zniszczyc wszystkich zdobyczy polskiego Pazdziernika. Nie probowal powrocic
do przymusowej kolektywizacji. Kosciol byl szykanowany i ograniczany, ale
nie bylo juz usilowan zniszczenia go terrorem i aresztowaniami. Inteligencja
tworcza nie pozwolila narzucic sobie z powrotem roli poslusznego narzedzia
partyjnej propagandy. Polska po Pazdzierniku odchylila sie znacznie od
ortodoksyjnego wzorca "demokracji ludowych". Bez Pazdziernika 1956
roku nie doszloby do narodzenia sie "Solidarnosci" w cwierc wieku
pozniej.
- Fatalny blad
Oskarzenia Rozglosni Wegierskiej RWE o podburzanie do
powstania nie znajduja zadnego uzasadnienia. Wegierski zryw byl
spontanicznym i zywiolowym odruchem. Fatalny blad popelniony zarowno przez
Wegrow jak i Amerykanow w Wolnej Europie wyniknal z falszywej oceny szans
wegierskiej rewolucji. Polegal on na oskarzaniu i atakowaniu Nagy'a za
niepopelnione winy. Ataki te odebraly wegierskiemu przywodcy mozliwosci
zdobycia niezbednego poparcia spolecznego.
Annandale, VA, pazdziernik 1996.
W niepewny, uchodzczy los...
Jedna z wielu tysiecy wegierskich uchodzcow, 1956.
