DANTISCUM EMPORIUM TOTIUS EUROPÆ CELEBERRIMUM
Gdańsk i Bałtyk na mapach, widokach i dokumentach
ze zbiorów Tomasza Niewodniczańskiego
(Bitburg, Niemcy)
KAZIMIERZ KOZICA i TOMASZ NIEWODNICZAŃSKI
Część III
- 4. Gdańsk na widokach, planach i w dokumentach
Czwarta i ostatnia część wystawy dotyczy historii Gdańska na
widokach i planach miasta jak i w dokumentach i w książkach. Znaleźć tu
można sporo drukowanych panoram miasta, począwszy od widoku Gdańska ze wzgórza
Grodzisko wydanego w 1575 r. w Kolonii (G95) z dzieła Georga Brauna i Fransa
Hogenberga.
Georg Braun, Frans Hogenberg: Widok Gdańska (ze wzgórza Grodzisko).
1575 (wyd. niemieckie 1576), Kolonia. Miedzioryt kolorowany, 33 x 49 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Widok ten stał się wzorem dla wielu następnych, podobnie jak późniejsza panorama miasta widzianego z Biskupiej Górki Matthäusa Meriana z 1646 r. (G101/1).
Matthäus Merian: Widok Gdańska (z Biskupiej Górki)
1641, Frankfurt nad Menem. Miedzioryt, 19.5 x 47.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Wśród nich wyjątkowa jest weduta Gdańska wydana przez paryską oficynę Esnauts et Rapilly ok. 1780 r. podpisana fałszywie jako widok Rotterdamu (G111/2).
Esnauts et Rapilly: Widok Gdańska.
1777–1791, Paryż. Miedzioryt kolorowany, 27.5 x 50.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Pięknymi i nieczęsto spotykanymi panoramami miasta jest widok Danckera Danckertsa wydany w Amsterdamie przed 1666 r. (G98) i jego kopia wydana tamże przez Clementa de Jonghe w 1675 r. (G99). Dodatkowy tytuł tych z wedut posłużył do nazwania niniejszej wystawy.
Bardzo rzadkim gdańskim miedziorytem jest widok kolejki linowej
na Biskupią Górkę skonstruowanej według projektu Adama Wiebe, będącej
sensacją ówczesnej techniki. Widok ten wykonany i wydany został w Gdańsku
przez Wilhelma Hondiusa w 1644 r. (G102/1).
Wilhelm Hondius: Widok kolejki linowej na Biskupią Górkę.
1644, Gdańsk. Miedzioryt, 18.5 x 30 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
W części tej znajduje się też szereg miedziorytów dotyczących Gdańska i jego okolic z okresu tzw. "potopu" szwedzkiego opublikowanych w dziele z 1696 r. Samuela Pufendorfa o żywocie króla szwedzkiego Karola X Gustawa (G152), jak widok miasta i plan jego okolic wykonany przez szwedzkiego inżyniera wojskowego Erika J. Dahlbergha w armii szwedzkiej w Polsce (G95/6), oraz mapy na tablicy (G104).
Erik J. Dahlbergh: Widok, plan i mapa okolic Gdańska.
1696. Norymberga. Miedzioryt, 30 x 38 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Tablica (G106) prezentuje dwa wydania wielkiej panoramy osiemnastowiecznego Gdańska Friedricha Bernharda Wernera z 1727 r. – pierwsze opublikowane ok. 1730 r. przez spadkobierców Jeremiasa Wolffa oraz drugie z tego samego okresu opublikowane przez Johanna Friedricha Probsta.
Spadkobiercy Jeremiasa Wolffa: Widok Gdańska.
ok. 1730 (stan pierwszy), Augsburg. Miedzioryt odbity z dwóch płyt, kolorowany, 30 x 99 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
W części tej pokazane są trzy druki ulotne związane z pobytem ks. Conti na redzie gdańskiej podczas jego nieudanych starań o tron polski w październiku 1697 r. (G166/1, G166/2 i G166/7).
Interesujące jest zaświadczenie Jana Jerzego Przebendowskiego, podskarbiego wielkiego koronnego (odpowiada on współczesnemu ministrowi skarbu), wystawione 12.IV.1721 r. w Gdańsku dla Józefa Poniatowskiego, na wwóz do Polski bez cła 20 beczek wina węgierskiego (G166/3).
Szereg rycin pokazuje plany i widoki Gdańska podczas kolejnych
oblężeń miasta: przez wojska rosyjskie i saskie w 1734–1735 r. (G109/1;
G109/2 i G172/1) oraz przez wojska napoleońskie w 1807 r. (tablica G114; G115 i
G112/6). To ostatnie opisane jest również w książce C. Saint-Aubina (G148).
Georg Paul Busch: Oblężenie Gdańska przez wojska rosyjskie i saskie w r. 1734.
1735, Kolonia. Miedzioryt, 33 x 62 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Okres napoleoński związany z wydarzeniami w pobliżu Gdańska reprezentowany jest również planem bitwy pod Frydlandem w dniu 14.VI. 1807 r. (G171/7) oraz listem gen Jana Henryka Dąbrowskiego, pisanym w kwaterze głównej w Gniewie 2.VI.1807 r. (G171/4), listem ks. Józefa Poniatowskiego, pisanym 27.VII.1810 r. do gen. Jeana Rappa, gubernatora Gdańska (G167/2) oraz kopią listu tego samego autora z 4.II.1811 r. do gen. Hénri Clarke'a, ministra wojny Francji, w sprawie sytuacji wojsk polskich stacjonujących w Gdańsku (G167/5).
Wyjątkowo pięknym eksponatem tej części wystawy jest wielki
rękopiśmienny plan Gdańska i okolic wykonany przez nieznanego francuskiego
kartografa w 1812 r. (G116), w okresie kiedy to w mieście stacjonował garnizon
wojsk napoleońskich.
Anonimowy rękopiśmienny plan Gdańska i okolic.
1812. 168 x 191 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
W tej części prezentowanych jest też szereg dokumentów pergaminowych związanych z historią Gdańska. Przywileje króla Zygmunta II Augusta zostały wystawione w Gdańsku w 1552 r. (G120 i G121) zaś przywilej króla Jana III Sobieskiego z 1676 r. wystawiony w Krakowie dotyczy cechu pasomoników gdańskich (G125).
Zygmunt II August, król polski, powtarza i zatwierdza w Gdańsku 27 lipca 1552
dokument króla Zygmunta I z roku 1528 wydany dla Piotra Kmity z Wiśnicza,
zezwalający na wykupienie zastawionych dóbr królewskich.
Pergamin. 35.5 x 16.5 + 5.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Dokument (G123) jest nadaniem przez króla Władysława IV, z jego odręcznym podpisem, przywileju na kasztelanię gdańską dla Gerharda Dönhoffa zaś dokument (G124) nadaniem przywileju na województwo pomorskie dla tego samego przedstawiciela tej tak zasłużonej dla Polski rodziny pruskiej.
Władysław IV, król polski: Przywilej na kasztelanię gdańską dla Gerharda Denhoffa.
Z lewej strony u dołu podpis Króla Władysława IV: Vladislaus Rex.
Warszawa 1 VII 1642. Pergamin. 80 x 47 + 13.5 cm. Pieczęci królewskiej brak.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Wśród dokumentów królewskich pisanych na papierze wymienić należy list króla Władysława IV z 5.V.1641 r. do burmistrza i rady miejskiej miasta Gdańska (G168/5) i list z 4.VIII.1645 r. do Mikołaja Krosnowskiego, arcybiskupa lwowskiego, związany z jego ślubem (w Gdańsku) z Ludwiką Marią księżniczką mantuańską (G168/2) oraz listy pisane w Gdańsku przez jego brata króla Jana II Kazimierza z 20.IX.1651 r do cesarza Ferdynanda III (G 168/4) i z 25.I.1660 r. do Fromholda Wolfa von Ludinghausena, generała artylerii koronnej (G168/9) wreszcie listy odręczne króla Stanisława I Leszczyńskiego, jeden pisany 3.XI.1733 r. do ks. Karola infanta hiszpańskiego, podczas jego ucieczki z oblężonego przez wojska rosyjskie miasta (G172/5) i drugi pisany 7.IV.1736 r. w Węgorzewie do bankiera Saturgusa z prośbą o pożyczenie pieniędzy (G172/6).
Ciekawe są też dokumenty z okresu drugiej wojny światowej. Zaliczyć do nich można przywilej honorowego obywatelstwa Gdańska nadanego marszałkowi Rzeszy Hermanowi Göringowi 12.I.1943 r. (G126), postanowienia o rekwizycji gospodarstwa rolnego w Blansekau (G159/1) i sklepu kolonialnego w Tczewie (G160/1), wystawione w Gdyni w 1941 r. jak i sześć listów więźniów pisanych z obozu koncentracyjnego w Stutthofie (G162).
Fascynujący jest zestaw dokumentów związanych z gauleiterem Gdańska Albertem Forsterem (G173), w tym jego dyplomy, korepondencja z szefem SS Heinrichem Himmlerem i jego odręczne listy "Do Pani Kierowniczki", pisane w więzieniu przed wykonaniem na nim wyroku śmierci. Odpowiedź Himmlera pisana do Forstera, w dniu 20.XI.1941 r. w kwaterze głównej Führera, z instrukcjami jak mają być traktowani Polacy i Volksdeutsche na podbitych terenach przeraża grozą swojej treści i użytych sformułowań (G173/4).
Wśród dokumentów z okresu Polski Ludowej niewątpliwie ciekawym i oddającym jej często groteskową rzeczywistość jest zaświadczenie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Tczewie wystawione 11.VIII.1945 r. w języku polskim i rosyjskim (!) dla Bruno Osmańczyka (któremu w czasie okupacji zarekwirowano sklep kolonialny w Tczewie, G160) o prawie do jazdy rowerem służbowym (G161).
Wśród ciekawszych dokumentów dotyczących okresu "Solidarności"
i stanu wojennego wymienić należy stronę Wieczoru Wrocławia z 20–23.III.1981
r. ze zbojkotowanym przez drukarzy kłamliwym artykułem o wydarzeniach w
Bydgoszczy (G174/2), zamieszczony w Gazecie Krakowskiej anons z
życzeniami z okazji urodzin Adalberta Lezuraja (Adalbert = Wojciech; Lezuraj =
czytane wspak Jaruzel)
złożonych przez Leszków z dziećmi (!), za którą to publikację wyrzucono z
pracy całą redakcję tego dziennika (G174/12) zaś nakład gazet wycofano i
niszczono, jak i karykaturę z autografem Wojciecha Jaruzelskiego (z wroną
zamiast orzełka na czapce) (G174/31), wysyłaną oficjalnie podczas stanu
wojennego przez sekretariat generała zbieraczom autografów w RFN, co może
świadczyć o dość "interesującej" postawie tego polityka.
Dokumenty i wydawnictwa związane z "Solidarnością".
Tablica na wystawie.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Pięknym zespołem miedziorytów w tej części wystawy jest siedem portretów osobistości polskich rytowanych przez Jeremiasa Falcka i wydanych przez znanego gdańskiego wydawcę Georga Förstera (G154).
Jeremias Falck: Portret Jerzego Ossolińskiego
w/g obrazu Bratłomieja Strobla.
poł. XVII w., Gdańsk; wydawca Jerzy Förster.
Miedzioryt, 30.8 x 20.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Słynny gdański artysta Daniel Chodowiecki reprezentowany jest na wystawie rysunkiem w ołówku (G156) oraz cyklem grafik miedziorytowych z historii Polski (G157 i G172/2).
Daniel Chodowiecki: Z cyklu grafik z historii Polski.
1797, Berlin. Miedzioryt, 7 x 5.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Ostatnim zespołem eksponatów prezentowanych w tej części wystawy są starodruki. Wymienić wśród nich należy książki opisujące historię Gdańska jak i książki dotyczące Polski, wydawane przez gdańskich drukarzy.
Simonis Starowolsci: Polonia, nunc denuo recognita et aucta.
Strona tytułowa: kobieta symbolizująca Polskę w otoczeniu szlachty.
Sztych przypisywany Jeremiasowi Falckowi.
Wydawca: Jerzy Förster, Gdańsk 1652.
Książka, 9.5 x 4.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Wśród pierwszej grupy znaleźć można obok drukowanej historii Gdańska Reinholda Georga Curickego (G139) jej rękopiśmienną wersję, która w związku z brakiem pozwolenia cenzury była rozpowszechniana początkowo w formie manuskryptu (G155), jak i stosunkowo rzadkie niderlandzkie wydanie dzieła autorstwa Jana Ludwika Schuera. które zawiera te same co dzieło Curicke ilustracje (G145).
Reinhold Georg Curicke : Der Stadt Dantzig. Historische Beschreibung...
Wyd.: Johan i Gillis Janssons von Waesberge, Amsterdam–Gdańsk 1688.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Mały atlas Wolnego Miasta Gdańska, wydany w 1936 r. (G151) i akcje gdańskich towarzystw żeglugowych z 1920 r. (G164 i G165) zamykają ekspozycję tej bardzo intersującej wystawy.
* * *
Wystawa DANTISCUM EMPORIUM TOTIUS EUROPÆ CELEBERRIMUM to także wspaniała podróż w czasie przez różne techniki sporządzania map, ja również wykonywania a raczej produkcji atlasów.
Pierwsze nam znane zachowane mapy średniowieczne były malowane na ścianach klasztorów.
Technika malowania map znalazła szerokie zastosowanie w produkcji portolanów czyli map morskich używanych przez żeglarzy, szczególnie w epoce wielkich odkryć geograficznych. Portolany, stanowiące obecnie bardzo rzadkie obiekty muzealne, były ręcznie malowane na pergaminie głównie w ciągu XIV–XVI w. Na wystawie są prezentowane dwa unikatowe obiekty tego typu – portolan Morza Śródziemnego Jacobusa Russusa z 1588 r. (G1) i jedyny znany portolan Morza Bałtyckiego i Morza Północnego Thomasa La(ng)tona również z 1588 r. (G28).
Należy tu zwrócić uwagę na atlas Lucasa Janszoona Waghenaera (G59) Speculum Nauticum z 1586 r., będący łacińskim tłumaczeniem jego wersji niderlandzkiej z lat 1584–1585 i powszechnie uważany za pierwszy atlas morski.
Wykonywane w tym samym okresie i później mapy morskie i mapy lądów oraz widoki i plany miast drukowane były już na papierze w technice drzeworytu, ale przede wszystkim w technice miedziorytu. Okres stosowania tej ostatniej techniki to głównie wieki XVI–XVIII.
Większość prezentowanych
na wystawie dawnych map, widoków i planów została wykonana właśnie w
technice miedziorytu. Następnie bardzo często były one pięknie ręcznie
kolorowane (np. przepięknie kolorowana mapa Rzeczpospolitej Carela Allarda z
ok. 1697 r. – G79, będąca jedną z najbardziej dekoracyjnych i dokładnych
map ziem Rzeczpospolitej z końca XVII w., a także map ziem centralnej i
wschodniej Europy z tego okresu).
Carel Allard: Mapa ziem Rzeczpospolitej.
ok. 1697, Amsterdam. Miedzioryt kolorowany, 45.5 x 58.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Wybrane obiekty pochodzą najczęściej z największych ówcześnie wydawanych dzieł, np. z CIVITATES ORBIS TERRARUM Georga Brauna i Fransa Hogenberga wydawanego w Kolonii w latach 1572–1618, największego opracowania poświęconego miastom ówczesnego świata, zawierającego 549 widoków i planów miast, w tym 19 polskich (dawnych i obecnych), albo z liczącego od 9 do 12-tomów dzieła Atlas Maior (Amsterdam 1662–1672) Joana Blaeua, powszechnie uznawanego za największe i najpiękniejsze dzieło kartograficzne wszechczasów.
Wiek XIX to już okres dużego rozwoju nauki i techniki, także oczywiście techniki druku.
Stosowaną wtedy dość powszechnie była technika stalorytu, litografii lub akwatinty
(np. piękny i rzadki widok Gdańska ze wzgórza Grodzisko Johanna
Hürlimanna z przed 1850 r. – G117/3).
Johann Hürlimann: Widok Gdańska ze wzgórza Grodzisko.
przed 1850, Gdańsk. Akwatinta, 25 x 96 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Obiekty z XX w., zatem "najmłodsze", prezentowane na wystawie wykonane zostały w technice nam współczesnego czterokolorowego (3 kolory podstawowe plus czarny) druku offsetowego. Wśród obiektów wydrukowanych tą techniką zwraca uwagę np. urzędowa mapa morska (z obostrzeniami z minionej epoki – tajna, nie przeznaczona do wolnej sprzedaży) zachodniej części Zatoki Gdańskiej z Zatoką Pucką z 1957 r. wykonana przez Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej (G46).
Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej: Mapa zachodniej części Zatoki Gdańskiej z Zatoką Pucką.
1957. Druk kolorowy, 79 x 92.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
- Bibliografia:
- Kazimierz Kozica, Janusz Pezda: Dantiscum Emporium Totius Europæ Celeberrimum.
Gdańsk i Bałtyk na mapach, widokach oraz dokumentach ze zbiorów Tomasza Niewodniczańskiego (Bitburg, Niemcy).
Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, Gdańsk, 2004.Ten dwujęzyczny (polsko-niemiecki) bogato ilustrowany katalog wystawy można zamówić pod adresem:
Muzeum Historyczne Miasta Gdańska
ul. Długa 47
PL 80-831 Gdańsk
Polska
tel. +48 58 767 9128
e-mail: kancelaria@mhmg.gda.pl - Kazimierz Kozica, Janusz Pezda: Imago Poloniae. Dawna Rzeczpospolita na mapach, dokumentach i starodrukach
w zbiorach Tomasza Niewodniczańskiego, t. I i II.
Agencja Reklamowo-Wydawnicza Arkadiusz Gregorczyk, Warszawa 2002.
Tomasz Niewodniczański, urodzony 25 września 1933 r. w Wilnie, ukończył Liceum im. Nowodworskiego w Krakowie, a następnie studiował fizykę na Uniwersytecie Jagiellońskim; magisterium z fizyki doświadczalnej uzyskał w 1955 r. W latach 1955-1957 był zatrudniony w Instytucie Badań Jądrowych PAN w Warszawie, po czym – po półtorarocznym stażu naukowym w Instytucie Fizyki Politechniki Federalnej w Zurychu – pracował tam do 1963 r., doktoryzując się w zakresie fizyki jądrowej. Od 1963 r. był pracownikiem naukowym w Instytucie Badań Jądrowych w Świerku pod Warszawą. W 1965 r. został w tym Instytucie kierownikiem Samodzielnego Laboratorium Budowy Akceleratora Liniowego. Po uruchomieniu tego urządzenia w 1970 r., wyemigrował z Polski i przez trzy lata pracował naukowo w Instytucie Badań nad Ciężkimi Jonami w Heidelbergu i w Darmstadt w RFN. W latach 1955-1973 opublikował szereg prac naukowych z fizyki jądrowej.
W 1973 r. podjął pracę w browarze Bitburger Brauerei Th. Simon GmbH w Bitburgu, RFN, obejmując po roku stanowisko jednego z członków zarządu. W końcu 1998 roku przeszedł na emeryturę. W latach 1999-2001 pełnił obowiązki w różnych organach Grupy Napojów Bitburgera.
Żonaty z achitektką prof. Marią-Luizą Niewodniczańską z
domu Simon. Mają trzech synów.
Tomasz Niewodniczański, Bitburg 1989.
(fot. Andrzej Kobos)
Dr Tomasz Niewodniczański jest od młodości zbieraczem kartografii (dawne mapy i atlasy) oraz archiwistyki (dawne dokumenty i rękopisy). Próbuje działać naukowo w dziedzinie historii kartografii, uczestnicząc w konferencjach i publikując artykuły. Organizuje i sponsoruje badania w oparciu o swoje zbiory. Przy jego współudziale ukazało się szereg publikacji jak Mickiewicziana w zbiorach w Bitburgu, (t. I Warszawa, 1989 r., t. II Warszawa, 1993 r.), Epistula Gratulatoria, (Bitburg, 1992 r.) oraz dwa tomy z serii Cartographica Rarissima, (Alphen aan den Rijn, 1992 r. i 1995 r.), w ramach której wybitni historycy kartografii omawiają rzadkie eksponaty z jego kolekcji map. W końcu 1999 roku z jego inicjatywy ukazała się książka Julian Tuwim – Utwory nieznane przedstawiająca nieznane dotychczas utwory Juliana Tuwima w zbiorach w Bitburgu. W marcu 2005 został opublikowany katalog jego zbioru dokumentów pergaminowych omawiający 453 pozycje i poświadczający istnienie 141 dalszych. Od wielu lat pracuje nad zbiorczym katalogiem drukowanych map dawnej Polski i terenów do niej należących. Eksponaty ze zbiorów w Bitburgu były wielokrotnie prezentowane na różnych wystawach, m. in. w Amsterdamie, Madrycie, Barcelonie, Leuven, Mediolanie, Londynie, Trewirze, Berlinie, Bonn, Papenburgu, Karlsruhe, Prüm, Königswinter, Koblencji, Krakowie, Warszawie, Szczecinie, Wrocławiu, Darmstadt, Wilnie i w Gdańsku. Dalsze wystawy były przygotowywane (Brema, Kijów, Lwów, Charków, Trewira).
W 1991 r. Uniwersytet w Trewirze przyznał mu za zasługi w
udostępnianiu ważnych dzieł kultury polskiej
tytuł doktora honoris causa
tej uczelni, natomiast w 1993 r. otrzymał Federalny Krzyż Zasługi na
wstędze. Dr Niewodniczański jest także wyróżniony przez Ministra
Kultury RP odznaką Zasłużony dla Kultury Polskiej,
zaś w 1995 r. otrzymał dyplom Ministra Spraw Zagranicznych RP za wybitne
zasługi dla kultury polskiej w świecie. W 1998 r. Prezydent RP odznaczył
go Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczpospolitej Polskiej.
W 1999 r. został mianowany przez Wyższą Szkołę Politechniczną w Karlsruhe
(RFN) honorowym senatorem
tej uczelni. 4 października 2002 r. Prezydent RFN Johannes Rau wręczył mu Krzyż
Zasługi Pierwszej Klasy Republiki Federalnej Niemiec, zaś w 2004 r.
Prezydent Litwy przyznał mu Krzyż Komandorski Orderu Zasługi Republiki
Litwy. W 2005 r. otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Zasługi RP.
* * *
 Kazimierz Kozica |
Kazimierz Kozica (ur. 1965). Studia geograficzne na
Uniwersytecie Wrocławskim 1990. Doktorat w zakresie kartografii: Występowanie
stawów milickich i zmiany ich linii brzegowej na dawnych i współczesnych
mapach wielkoskalowych, Uniwersytet Wrocławski, Zakład Kartografii,
Wrocław 1998 (praca doktorska napisana pod kierunkiem Prof. Dr. hab.
Władysława Pawlaka).
W latach 1989–1999 zatrudniony w Zakładzie Kartografii Instytutu Geograficznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Od 1999 współpracuje z Dr. Tomaszem Niewodniczańskim. Autor publikacji z zakresu historii kartografii, w tym współautor katalogów wystaw historyczno-kartograficznych z kolekcji Dr. Tomasza Niewodniczańskiego. |
