DANTISCUM EMPORIUM TOTIUS EUROPÆ CELEBERRIMUM
Gdańsk i Bałtyk na mapach, widokach i dokumentach
ze zbiorów Tomasza Niewodniczańskiego
(Bitburg, Niemcy)
KAZIMIERZ KOZICA i TOMASZ NIEWODNICZAŃSKI
Część I
Wystawa zorganizowana została przez Muzeum Historyczne Miasta Gdańska i prezentowana jest w salach Ratusza Głównego Miasta Gdańska w dniach 11 października 2004 – 15 maja 2005.
Ratusz Głównego Miasta Gdańska.
Wystawa Dantiscum Emporium Totius Europæ Celeberrimum
w salach Ratusza Głównego Miasta Gdańska.
Wystawa ta jest kolejną wystawą eksponatów pochodzących z kolekcji znanego zbieracza poloników Dr. Tomasza Niewodniczańskiego z Bitburga (Niemcy).
Dr Tomasz Niewodniczański na otwarciu wystawy
Dantiscum Emporium Totius Europæ Celeberrimum.
Ratusz Główny Miasta Gdańska, październik 2004.
Wcześniejsze wystawy dotyczące problematyki polskiej, prezentujące wybrane eksponaty z tych zbiorów to wystawa IMAGO POLONIAE – dawna Rzeczpospolita na mapach, dokumentach i starodrukach w zbiorach Tomasza Niewodniczańskiego, która przedstawiana była wiosną 2002 r. w Berlinie w Bibliotece Państwowej, następnie jesienią tego samego roku na Zamku Królewskim w Warszawie, zimą 2003 r. w Muzeum Narodowym w Krakowie oraz wiosną tego roku w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu, a także po raz ostatni wiosną 2004 r. w Heskim Muzeum Krajowym w Darmstadt. Jesienią 2002 r. Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu eksponowana była wystawa IMAGO SILESIAE przedstawiająca mapy i widoki Śląska. Część wystawy IMAGO POLONIAE związana z historią i kartograficznym przedstawieniem Wielkiego Księstwa Litewskiego, powiększona o dalsze rękopisy Radziwiłłów i inne litewskie dokumenty historyczne, prezentowana była jesienią 2003 r. na wystawie IMAGO LITHUANIAE w Litewskim Muzeum Narodowym w Wilnie. Podobna wystawa pt. IMAGO UKRAINAE, prezentująca kartografię ziem należących obecnie do Ukrainy i ikonografię wybranych miast leżących na dawnych polskich kresach wschodnich, planowana jest na przełomie 2005/2006 w Kijowie, Lwowie i Charkowie.
Wystawa DANTISCUM EMPORIUM TOTIUS EUROPÆ CELEBERRIMUM,
który to tytuł zaczerpnięty został z widoku Gdańska Danckera Danckertsa
wydanego przed 1666 rokiem (G98), prezentuje obiekty dotyczące historii miasta
Gdańska oraz obiekty kartograficzne i ikonograficzne związane bezpośrednio z
tym miastem, jak również dotyczące wybranych innych miast i krajów, które poprzez różnorodne
kontakty – głównie handlowe – miały lub mogły mieć kontakt z Gdańskiem.
Dancker Danckerts: Widok Gdańska.
przed 1666, Amsterdam. Miedzioryt kolorowany, 31.5 x 50 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Szczególne miejsce w tej wystawie ze zrozumiałych względów zajmuje część prezentująca portolany i mapy morskie, które są nierozerwalnie związane z dziejami i funkcjonowaniem każdego portu morskiego.
Wystawa składa się z następujących części:
- KONTAKTY GDAŃSKA ZE ŚWIATEM.
- MAPY MORSKIE BAŁTYKU.
- MIASTA I ZIEMIE DAWNEJ RZECZYPOSPOLITEJ.
- GDAŃSK NA WIDOKACH, PLANACH I W DOKUMENTACH
- 1. Kontakty Gdańska ze światem
To pierwsza część wystawy prezentuje mapy morskie, mapy krajów, plany i widoki miast z którymi Gdańsk utrzymywał lub mógł utrzymywać kontakty na przestrzeni swojej historii.
Niewątpliwie najważniejszym i najcenniejszym obiektem tu pokazanym jest
rękopiśmienny portolan Morza Śródziemnego, wykonany w
Mesynie na Sycylii przez Jacobusa Russsusa w roku 1588 (G1), kiedy to król
Hiszpanii Filip II za pomocą Wielkiej Armady próbował zaatakować Anglię.
Jacobus Russus: Portolan Morza Śródziemnego i Morza Czarnego
oraz wybrzeża atlantyckiego od Szkocji po Zachodnią Afrykę.
1588, Mesyna. Pergamin ręcznie malowany, 68 x 91 (109.5) cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Portolanami nazywamy mapy morskie rysowane lub drukowano w specjalny charakterystyczny sposób – z zaznaczonym środkiem mapy i 16 punktami dookoła połączonymi ze sobą i na ogół ozdobionymi różami wiatrów. Łącznie w muzeach i zbiorach na świecie zachowało się około 170 portolanów Morza Śródziemnego, zawierających bardzo zbliżone informacje dotyczące przebiegu i opisu linii brzegowej morza, ale różniących się zdobnictwem. Portolany Morza Śródziemnego powstawały w czterech ośrodkach: w Genui, w Barcelonie, na Majorce i w Mesynie na Sycylii.
Willem Barentsz: Mapa morska Europy.
1631, Amsterdam. Miedzioryt, 53 x 68 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Do dalszych i niezwykle rzadkich map w tej części wystawy należy zaliczyć mapę morską Willema Barentsza (G4). Jest to również portolan (w tym wypadku drukowany), dalszy (drugi?) stan mapy z 1631 r., która była pierwotnie rytowana ok. 1595 r. (w kartuszu mapy zachowały się ślady po wcześniejszym opisie). Wyjątkowa rzadkość tej mapy polega na tym, że została ona odbita na czterech arkuszach papieru wcześniej (!) sklejonych w całość celem otrzymania tak dużego arkuszu do druku. Ponadto została ona wydrukowana nieco krzywo w stosunku do formatu arkusza. Fakt ten może świadczyć, że jest to próbna odbitka mapy, zanim miał powstać właściwy jej druk, prawdopodobnie na pergaminie. Pierwszy stan tej mapy jest nieznany, prezentowany egzemplarz jest unikalny, zaś odbitki na pergaminie nie zachowały się.
Również bardzo rzadkim eksponatem jest pięknie kolorowany w
epoce egzemplarz mapy morskiej Oceanu Atlantyckiego z ok. 1670 r autorstwa
Pietera Goosa wydanej w Amsterdamie ok. 1680 r. przez Johannesa van Keulena (G7).
Pieter Goos / Johannes van Keulen: Mapa morska Oceanu Atlantyckiego.
ok. 1670/1680, Amsterdam. Miedzioryt kolorowany, 79 x 97 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Mapa ta znana jest tylko w kilku egzemplarzach. Oryginalność tego egzemplarza wynika z faktu, że są na nim czytelne ślady zaznaczania na mapie pozycji statku oraz informacji o napotkanych na morzu niebezpieczeństwach (góry lodowe?) w północno-zachodniej części Oceanu Atlantyckiego.
Piękne, w starym kolorycie i dość rzadko spotykane są również:
mapa Europy Willema Janszoona Blaeu'a z 1662 r. (G12/1) ...
Willem Janszoon Blaeu: Mapa Europy.
1617 (stan czwarty 1662), Amsterdam. Miedzioryt kolorowany, 41 x 55.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... mapy XVII Prowincji Abrahama Orteliusa z 1608 r. (G24/4) ...
Abraham Ortelius: Mapa XVII Prowincji.
1608, Antwerpia. Miedzioryt kolorowany, 40.5 x 55.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
i Henricusa Hondiusa z 1631 r. (G24/3) ...
Henricus Hondius: Mapa XVII Prowincji.
1631 (stan pierwszy), Amsterdam. Miedzioryt kolorowany, 48 x 60 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... oraz mapa Hiszpanii Nicolaesa Visschera z 1660 r. (G26/3), ...
Nicolaes Visscher I: Mapa Hiszpanii.
po 1660 (stan stan szósty; stan pierwszy Claesz Janszoon Visscher, 1623), Amsterdam.
Miedzioryt i akwaforta kolorowana, 46 x 56 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... jak również plan Paryża Johannesa de Rama z ok. 1690 r. (G21/2).
Johannes de Ram: Plan Paryża.
przed 1693, Amsterdam. Miedzioryt kolorowany, 48 x 59 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Także stosunkowo rzadki jest piękny wielki perspektywiczny widok Wenecji widzianej z lotu ptaka Juliusa Milheusera z 1670 r. (G23) ...
Julius Milheuser: Perspektywiczny plan Wenecji.
1670, Amsterdam. Miedzioryt, odbity z dwóch płyt, łączne wymiary: 45 x 100 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... i mapa Nowej Belgii (tj. wschodnich stanów USA) Nicolaesa Visschera II z ok. 1684 r., zawierająca widok Nowego Jorku, kiedy jeszcze nosił nazwę Nowy Amsterdam (Nieuw Amsterdam) (G26/4).
Nicolaes Visscher II: Mapa Nowej Belgii.
1655 (stan czwarty, 1684), Amsterdam. Miedzioryt kolorowany, 46.5 x 55.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
- 2. Mapy morskie Bałtyku
Najważniejszym eksponatem drugiej części wystawy jest
portolan mórz północnej części Europy autorstwa Thomasa La(ng)tona z 1588
r. (G28/1). Jest to portolan wykonany (malowany) na pergaminie w Gdańsku
(in Dansk) w słynnym roku "Wielkiej
Armady". Przedstawia on Morze Bałtyckie i Morze Północne wraz ze
Skandynawią i Wyspami Brytyjskimi w orientacji południowej.
Thomas Lan(gt)on: Portolan Morza Bałtyckiego i Morza Północnego
1588, Gdańsk (?). Pergamin ręcznie malowany, 52 x 55.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Pod pozycją (G29/1) prezentowana jest mapa morska Lucasa Janszoona Waghenaera z 1585 r. przedstawiająca wybrzeża Prus Królewskich i Książęcych z zaznaczonym Gdańskiem.
Lucas Janszoon Waghenaer: Mapa morska wybrzeża Prus Królewskich i Książęcych.
1585, Lejda. Miedzioryt kolorowany, 33 x 52 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Pochodzi ona z niderlandzkiego wydania atlasu morskiego SPECULUM NAUTICUM autorstwa tego samego kartografa, wydanego w Lejdzie, którego łacińskie wydanie z 1586 r. jest również pokazane na wystawie (G59). Atlas ten przedstawia wybrzeża morskie północnej Europy z przedstawieniem schematycznych zarysów przebiegu profilów wybrzeża, widzianych przez żeglarzy z morza, z zaznaczonymi głębokościami wód. Egzemplarz atlasu pokazany na wystawie pochodzi z biblioteki Filipa Wilhelma Palatyna, hrabiego Nadrenii i zawiera na obydwu okładkach jego superekslibris i własnoręczny podpis na karcie tytułowej. Palatyn ten dwukrotnie starał się na elekcjach uzyskać tron polski, przegrywając za pierwszym razem z Michałem Korybutem Wiśniowieckim, a za drugim z Janem Sobieskim.
Lucas Janszoon Waghenaer: Atlas morski Speculum Nauticum (strona tytułowa).
1586, Lejda. Miedzioryt, wymiary atlasu: 40 x 28.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Atlas Waghenaera cieszył się wielką popularnością i doczekał się wielu wydań i tłumaczeń na język niderlandzki, łaciński, niemiecki, francuski i angielski, o czym można się przekonać na tablicy (G30), przedstawiającej różne warianty mapy morskiej Zatoki Ryskiej.
Lucas Janszoon Waghenaer: Mapa morska Zatoki Ryskiej.
Z atlasu morskiego Waghenaera (wydanie łacińskie), 1585, Lejda. Miedzioryt kolorowany, 33 x 51.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
W części tej pokazano również cały szereg nieczęsto spotykanych map morskich Bałtyku jak np. mapa wybrzeża Prus Królewskich i Książęcych oraz Pomorza Zachodniego Willema Janszoona Blaeu'a z 1608 r. (G29/2), ...
Willem Janszoon Blaeu: Mapa morska wybrzeża Prus Królewskich i Książęcych oraz Pomorza Zachodniego.
1608, Amsterdam. Miedzioryt kolorowany, 25 x 54.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... mapa wybrzeża Bałtyku od Kołobrzegu po Półwysep Sambia Roberta Dudleya z 1647 r. (G31/2), ...
Robert Dudley: Mapa morska wybrzeża Bałtyku od Kołobrzegu po Półwysep Sambia
1647, Florencja. Miedzioryt, 46.5 x 37.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... stosunkowo rzadkie mapy morskie Bałtyku Alekseja Nagajewa z 1757 r. (G35/1 i G35/2) ...
Aleksej Nagajew: Mapa morska południowo-wschodniej części Morza Bałtyckiego.
1757, Sankt Petersburg. Miedzioryt, 74 x 55.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... oraz mapy szwedzkie Johana Nordenankara z 1788 r. (G36) i Jonasa Hahna z 1750 r. (G54). Większość drukowanych map morskich wykonana została w stylu portolanów.
W części tej znaleźć można również rosyjski atlas Morza Bałtyckiego Alekseja Nagajewa z 1757 r. w wydaniu z 1776 r. (G61).
Dwa sztychy miedziorytowe z podobiznami żaglowców (G63) i współczesny model
hiszpańskiego okrętu San Felipe z 1690 r. (G64) zamykają ekspozycję tej części wystawy.
Matthäus Seutter: Plan żaglowca morskiego.
ok. 1730, Augsburg. Miedzioryt kolorowany, 50.5 x 57.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
