IMITUJAC SZCZEGOLNY SPOSOB STWARZANIA PRZEZ NATURE
O obrazowych wizjach Augusta Strindberga
ANDRZEJ M. KOBOS
Barbarze,
dla ktorej morze jest
przystania Jej ja.
August Strindberg (1849-1912), powszechnie znany szwedzki pisarz i dramaturg, slynie z bardzo bogatego, szerokiego slownictwa, z tworzenia "obrazow" ze slow. Konkretnosc, precyzja i rozleglosc "malowania slowami" (jak to sam okreslal) w utworach literackich, kontrastuje z obrazami namalowanymi przez niego. Byl bowiem August Strindberg rowniez malarzem, ale jako malarz ograniczyl sie do bardzo waskiej tematycznej domeny. Malowal wylacznie krajobrazy, a i tu zupelnie dominujacym jego tematem byly widoki morza i morskich brzegow. Jednakze, to ograniczone tematycznie i ilosciowo malarstwo Strindberga jest czyms zupelnie fascynujacym.
Strindberg nigdy nie posiadl formalnego wyksztalcenia malarskiego, ale jak wynika z jego autobiograficznej powiesci Tjänstekvinnans son (1886-1887; Syn sluzacej), w mlodosci byl swiadkiem rozbicia sie statku wsrod wysp Archipelagu Sztokholmskiego i zawsze chcial przedstawic to doswiadczenie. Pisanie i malowanie znaczylo dla Strindberga dwie rozne, choc uzupelniajace sie sprawy i obie formy ekspresji byly dla niego wazne. Jego pisarstwo, bylo niewatpliwie u podstaw tego, co stworzyl jako malarz (i na odwrot), jego malarskiej spuscizny o wartosci i popularnosci dostrzezonej i wzrastajacej dopiero kilkadziesiat lat po jego smierci.
W roku 1948 ukazala sie pionierska publikacja Gunnel'a
Sylvan'a August Strindberg som målare (August Strindberg jako
malarz), zas pierwsze szersze opracowanie malarstwa Strindberga zostalo
dokonane dopiero w roku 1972 w pracy doktorskiej Göran'a Söderström'a,
zatytulowanej Strindberg och bildkonsten (Strindberg i sztuka
obrazowa) – rowno szescdziesiat lat po smierci Strindberga. Obecnie liczni
krytycy uwazaja Strindberga za najwybitnejszego skandynawskiego malarza-maryniste.
- Poczatki malarstwa Strindberga
W wspomnianej powyzej autobiograficznej powiesci Syn sluzacej (napisanej w trzeciej osobie), Strindberg opisal swoja pierwsza probe malarska dokonana w lutym roku 1872. Byla to olejna kopia gazetowej ilustracji ruin pewnego zamku w Szkocji. To, co w Synu sluzacej napisal o tym obrazie wskazywalo, co ten nowy proces tworczy dla niego znaczyl:
"Kiedy zobaczyl jak niebieska farba zamieniala sie w czyste niebo, opanowala go sentymentalnosc, a kiedy dalej wyczarowywal zielone krzaki i trawnik, stal sie szczesliwy nie do opisania, jakby zazyl haszysz" 1).
23-letni Strindberg przezywal wowczas kryzys po scieciu go przez profesora estetyki na uniwersytecie w Uppsali, przerwal studia, czul sie pusty i niezdolny do pisania. Probowal zajac sie dziennikarstwem, lecz bez sukcesu.
W roku 1873-1874 Strindberg namalowal serie miniaturowych
olejnych widokow morza z Archipelagu Sztokholmskiego. Widoki byly wierne, ale
nie bylo to jednak nic oryginalnego, autor uwazal je zreszta za studia
malarskie, a nie za wykonczone obrazy. Strindberg byl wowczas zaprzyjazniony
w kilkoma malarzami, z ktorych Per Ekström (przedstawiony jako Sellen w przelomowej
dla Strindberga powiesci Röda rummet (1879, Czerwony pokoj) byl
zrodlem jego inspiracji.
August Strindberg: Morze w poswiacie ksiezyca, 1874,
olej na plotnie, 39 x 47 cm.
Poprzednio w kolekcji prywatnej, obecnie zaginiony.
W 1874 r. Strindberg przestal malowac, ale te jego pierwsze obrazy utorowaly droge do jego malarstwa w latach 1890. Po dlugiej przerwie, motywy morskie w wymarlej scenerii powrocily w jego malarstwie, jak rowniez w jego dzielach literackich, o czym nizej.
Rowniez w 1874 r. Strindberg zaczal pisac jako krytyk sztuki, glownie malarstwa pejzazowego, koncentrujac sie na formalnych i realistycznych aspektach dziel. Zerwal z tradycja akademicka i wlasciwie zainicjowal nowoczesna krytyke sztuki w Szwecji.
W roku 1876 pojechal po raz pierwszy do Francji, gdzie zetknal sie z pracami impresjonistow. Po powrocie napisal o nich artykul w czolowej szwedzkiej gazecie Dagens Nyheter. Poczatkowo zareagowal negatywnie na impresjonizm, ale z czasem doglebnie zrozumial cele impresjonistow. W lutym 1876 napisal entuzjaztyczna recenzje z prowokujacego obrazu szwedzkiego malarza Juliusa Kronberga, Nimfa Polowan z Faunami, cieszacego sie wowczas wielkim powodzeniem na wystawie w Sztokholmie.
Od konca roku 1874 do roku 1882, Strindberg pracowal jako asystent w Krolewskiej Bibliotece w Sztokholmie. Nie byla to intratna posada, lecz dawala mu czas na pisanie. W Bibliotece Krolewskiej Strindberg studiowal iluminowane sredniowieczne manuskrypty, co zainspirowalo go do bogatego iluminowania wlasnych rekopisow. Pierwszy z jego iluminowanych rekopisow, dramat Mäster Olof, powstal w roku 1875, ale wiekszosc z nich dopiero w latach 1890. i wczesnych 1900.
W jesieni 1883 Strindberg spedzil kilka tygodni w kolonii
skandynawskich artystow we francuskiej wiosce Grez-sur-Loing na poludnie od
Paryza. Mimo swych kontaktow z artystami, Strindberg przyjal zdecydowanie
anty-estetyczna postawe. Zrywal ze sztuka. Uznal obrazowa sztuke i
fabularna literature za zbedny luksus pozbawiony moralnego usprawiedliwienia.
Zadaniem pisarza bylo, jego zdaniem, opisanie spoleczenstwa i pokazanie jak
mozna je zmienic.
- Poczatki fotografiki Strindberga
W roku 1884 Strindberg planowal wyjechac do Francji, aby
opisac zycie tamtejszych chlopow. Zaproponowal, by towarzyszyl mu malarz
Carl Larsson, ktory mial wykonac ilustracje. Larsson jednak odmowil. Wobec
tego nowym pomyslem Strindberga bylo wykonanie fotografii. Strindberg, jako
jeden z pierwszych dostrzegl potencjal fotografii, choc fotografowanie
pojmowal na swoj swoisty sposob (o czym ponizej). Wyjazd do Francji doszedl
do skutku w jesieni 1886 w towarzystwie mlodego studenta Gustafa Steffena, z ktorym
jednak Strindberg poklocil sie po kilku tygodniach. Fotografie okazaly sie
nieudane i nie zachowala sie zadna z nich. Jedynym plonem tej wyprawy byl
nieilustrowany zbior esejow Strindberga,
Bland franska bönder (1889; Wsrod francuskich chlopow).
August Strindberg: Autoportret, 1886.
Fotografia.
Strindbergsmuseet, Stockholm.
Zachowaly sie natomiast fotografie jego samego, jego zony Siri von Essen i trojga ich dzieci, Grety Karin i Hansa, zrobione w roku 1886 w malym szwajcarskim uzdrowisku Gersau. Byl to krotki, nietypowo szczesliwy okres w zyciu Strindberga. Strindberg, przystojny mezczyzna o pieknych wlosach, wyslal te fotografie wraz z cytatami ze swych utworow do znanego wydawnictwa Bonniers w Sztokholmie, z propozycja wydania dokumentalnego albumu o jego zyciu rodzinnym w Gersau. Fotografie okreslil jako „fotografie impresjonisty”, jednakze odzwierciedlajace rzeczywistosc. Albumu wtedy nie wydano, pozniej fotografie uznano za zaginione. Tymczasem zawieruszyly one sie w archiwum wydawnictwa Bonniers. Znaleziono je dopiero w roku 1997. Po 111 latach!
August Strindberg i Siri von Essen przy grze w backgammon, 1886.
Fotografia. Strindbergsmuseet, Stockholm.
August Strindberg: Autoportret, 1886.
Fotografia.
Bonniers Förlag, Stockholm.
Malzenstwo Strindberga z Siri von Essen rozpadlo sie. W roku 1889 powrocil do Szwecji. Wydal juz byl imponujaca liczbe dziel literackich, szczegolnie naturalistycznych dramatow, ponurych, interpretowanych jako pelne nienawisci do ludzi: Le paidoyer d'un fou (1883; Spowiedz glupca), Fadern (1887; Ojciec), Fröken Julie (1888; Panna Julia), Fordnigssägare (1888; Wierzyciele), powiesc autobiograficzna Tjänstekvinnans son (1886-1887; Syn sluzacej) i zbior opowiadan Giftas I (Zeniac sie). Te ostatnie opowiadania staly sie powodem prawnego oskarzenia go o swietokradztwo.
W roku 1890 odbyl Strindberg podroz po Szwecji. Fotografie byly znowu nieudane. Niedoswiadczony Strindberg podobno po raz pierwszy uzywal aparatu na film rolkowy i przeswietlil wszystkie filmy, wyjmujac papier z rolek. Nie mniej, opublikowal potem ksiazke Sveriges natur och folk (Przyroda i ludzie Szwecji). Zachowaly sie jedynie szkice olowkiem widokow, roslin i drzew, zrobione przez niego w dzienniku podrozy. Chociaz fotografie z podrozy po Francji i Szwecji nie udaly sie, ale jak na owe czasy, pomysl takich albumow byl bardzo nowoczesny.
W roku 1900, Strindberg powrocil do pomyslu stworzenia albumu
wylacznie o roznych, wspanialych krajobrazach Szwecji. Juz nie
fotografowal, lecz szkicowal. Na podstawie tych szkicow, wspolpracujacy z
nim ilustrator Arthur Sjörgen wykonal bardzo podobne, sztychowane ilustracje
do ksiazki wydanej pod tytulem Svensk natur (Szwedzka przyroda) w roku 1901.
August Strindberg w Värmdö-Brevik, 1891.
Fotografia.
- Pierwszy okres malarski 1892-1894
Bardzo plodny malarsko byl dla Strindberga rok 1892, kiedy to
namalowal szereg widokow morza z Dalarö, wioski na polwyspie Södertörn,
30 km na poludniowy-wschod od Sztokholmu. W tym tez roku mial niewielka
wystawe w Sztokholmie, ktora otrzymala mieszane recenzje w kilku gazetach, od
ostroznie pozytywnych do wykpiwajacych. Obrazy przedstawialy przede wszystkim
otwarte, rozfalowane, wzburzone morze pod sklebionymi chmurami, niekiedy z
pozioma linia morskiego horyzontu. Niektore robia wrazenie szczegolowego
studium fal. Nastroj obrazow jest rozny, od chaotycznego sztormu (np. Den
flygande holländaren; Latajacy Holender – Sztorm na Archipelagu),
poprzez morskie znaki nawigacyjne w sztormie (np. Morze w sztormie – Boja
z miotly; Morze w sztormie – Boja bez wierzcholka,
albo bardzo znany Znak nawigacyjny Vita Märrn II), do pustych,
spokojnych szerokich plaz z rosnacym na nich samotnym kwiatem albo ostem.
August Strindberg: Morze w sztormie – Boja bez wierzcholka, 1892,
olej na tekturze, 31 x 19 cm.
Nationalmuseum, Stockholm.
Sposob malowania morza przez Strindberga mial zwiazek z formulowana przez niego teoria tworzenia przypadkowego (o ktorej znowu ponizej). Niektore z motywow jego obrazow, zwiazane sa z jego wczesniejszymi utworami literackimi.
August Strindberg: Znak nawigacyjny Vita Märrn II, 1892,
olej na tekturze, 60 x 47 cm.
Nationalmuseum, Stockholm.
Fragment powiesci Strindberga I havsbandet (1889; Nad pelnym morzem) tak opisuje znak nawigacyjny Vitta Märrn II (Biala Szkapa II):
"Zblizyli sie do straszliwej wulkanicznej formacji Svartbådan. Blyszczacy czarny dioryt ze smiertelnie bialym znakiem nawigacyjnym, znanym jako Vita Märrn, wygladal nawet na bardziej jalowy i wymarly w swietle slonecznym, ktore na prozno probowalo pogodzic oslepiajace skrajnosci czerni i bieli. ... Ten przyklad rekodziela czlowieka tutaj, gdzie nigdy nie miano ujrzec zadnego czlowieka, ten zamet sugerujacy szubienice, wrak statku i wegiel, ten surowy kontrast miedzy nie zmieszanymi, bezbarwnymi kolorami czerni i bieli, jalowa, gwaltowna przyroda pozbawiona organicznego zycia, bez sladu jakiegokolwiek porostu czy mchu gdziekolwiek na skalnym wystepie – ten kawalek stolarki, bez roslinnosci, ktora by stanowila pomost miedzy prymitywna przyroda a dzielem czlowieka – wydawaly sie zaskakujace, przejmujace i brutalne".Bohater tej powiesci Axel Borg, inspektor rybacki, ma za zadanie ulepszyc rybolostwo, ale jego wyizolowanie rosnie wraz ze wzrostem jego ambicji – niemal udaje mu sie sztucznie stworzyc ludzkie zycie – w koncu wpada w obled i wyrusza na pelne morze w swa smierc. Okresla morze jako "zrodlo zycia i wroga zycia". Opis morza i archipelagu stanowi symboliczne tlo fabuly. Wedlug samego Strindberga, tematem powiesci jest "upadek czlowieka, gdy sam sie izoluje." Jakze adekwatnie do losu samego autora w dwadziescia lat pozniej.
August Strindberg: Sztorm w Archipelagu (Latajacy Holender), 1892,
olej na tekturze, 62 x 98 cm.
Statens Museum for Kunst, Kobenhavn.
Sztorm w Archipelagu, ktoremu Strindberg nadal rowniez tytul Latajacy Holender, mozna wedlug niego interpretowac jako obraz statku-widma zeglujacego po wzburzonym morzu. Motyw obrazu wywodzi sie z jego opowiadania Uppsyningsman (Nadzorca) ze zbioru Skärkarlsliv (Ludzie ze skalistych wysepek). Glowna postacia jest nadzorca celny, ktorego losem jest wieczna i bezcelowa zegluga wsrod archipelagu. Motyw ten wywodzi sie rowniez z wiersza Strindberga Holländarn (Holender):
Siodmy rok zeglowalem bez celu
Przez wodne pustynie, unikajac pokus wybrzeza.
Innym czestym malarskim motywem Strindberga byl samotny kwiat lub roslina rosnace na pustej plazy. Kwiaty namalowane sa precyzyjnie, jak miniatury, a calosc moze byc interpretowana symbolicznie. Pojedynczy kwiat lub roslina wobec ogromu opustoszalej plazy i morza staje sie symbolicznym autoportretem, obrazem wlasnej izolacji Strindberga. Ponadto Strindberg interesowal sie botanika; w kilku opowiadaniach, np. w Fagervik och Skamsund (1902) szczegolowo opisal kwiaty na plazy.
August Strindberg: Purpurowa krwawnica, 1892,
olej na plotnie, 35 x 56 cm.
Prywatna kolekcja.
Inny obraz z roku 1892, Plaza w letnia noc, swiadczy o tym, ze Strindberg potrafil malowac rowniez bardzo subtelnie, odcieniami rozu i niebieskosci, co daje wrazenie poswiaty. Plamy wyskrobanej farby na pierwszym planie oddaja wrazenie sladow na piasku plazy.
August Strindberg: Plaza w letnia noc, 1892,
olej na ocynkowanej blasze, 20 x 32 cm.
Prywatna kolekcja.
"Inny" jest rowniez Strindberg w obrazie Zachod slonca.
August Strindberg: Zachod slonca, 1892,
olej na tekturze, 23.5 x 32 cm.
Nationalmuseum, Stockholm.
Niezwyklym w pomysle obrazem jest Podwojny obraz (1892). Jest to collage dwoch obrazow jakby nalozonych na siebie Ciemna czesc po lewej stronie i na gorze jest jak z obrazu Vitta Märrn II, a jasna czesc w prawej dolnej czesci jest jak morski pejzaz z bialym grzbietem fali albo sloneczny gorski pejzaz. Podczas, gdy ciemne, grozne obrazy morza w sztormie, sa w konwencji ponuro-naturalistycznej, Podwojny obraz jest ewidentnie antynaturalistyczny. Obraz ten jest czyms zupelnie unikalnym w sztuce tego i pozniejszego okresu.
August Strindberg: Podwojny obraz, 1892,
olej na dykcie, 40 x 34 cm.
Prywatna kolekcja.
Tylko jeden obraz z roku 1892 nie przedstawia morza: Wypalona ziemia, ktory mozna polaczyc z pewnym pasazem z dramatu Wierzyciele.
August Strindberg: Wypalona ziemia, 1892,
olej na ocynkowanej blasze, 35 x 26 cm.
Prywatna kolekcja.
Obrazy z Dalarö sa niewielkich rozmiarow, malowane na tekturze, dykcie, a nawet na ocynkowanej blasze. Tylko trzy namalowane zostaly na plotnie.
Strindberg nie malowal ludzi. Byc moze nie potrafil. Moze dlatego fotografowal ludzi.
Warto dodac, ze zachowaly sie dwie male rzezby Strindberga
w patynowanym gipsie, wykonane w roku 1891: Portret
Hanny Palme von Born i Placzacy chlopiec. Ta ostatnia rzezba jest
bardzo interesujaca: Strindberg napisal, ze wyrzezbil "Modlacego sie
chlopca", ale nie byl zadowolony z koncowego rezultatu. Zniechecony,
klepnal dlonia w glowe rzezby. Miekki gips zdeformowal sie, glowa
splaszczyla sie i zamienila w czapke a rece podniosly sie przed twarz,
jakby chlopiec probowal ukryc, ze placze.
August Strindberg: Placzacy chlopiec, 1891,
patynowany gips, wysokosc 18.5 cm.
Prywatna kolekcja.
- Imitowanie Stwarzania przez Nature
W jesieni 1892 Strindberg wyjechal do Berlina, gdzie zaraz znalazl sie w centrum kregu intelektualistow spotykajacych sie w winiarni Zum Schwarzen Ferkel (Pod Czarna Swinka). Czynni tam byli norwescy malarze Edvard Munch i Christian Krohg (tzw. Mloda Norwegia), finski pisarz Adolf Paul i polski pisarz Stanislaw Przybyszewski (pozniej inicjator ruchu Mloda Polska).
Strindberg wymyslil nazwe dla tej grupy artystow, od nazwy winiarni. Okreslil te grupe jako "zbiorowisko przekletych dusz, w ktorym nie bylo ani jednego, ktory nie ciagnalby za soba ciezaru przeciwnego losu".
Munch namalowal w Berlinie znany portret Strindberga w
niebieskiej tonacji. Przyjazn Strindberga z mlodszym od niego Munchem
utrzymala sie przez kilka lat.
Edvard Munch: Portret pisarza Augusta Strinberga, 1892,
olej na plotnie, 120 x 90 cm.
Moderna Museet, Stockholm.
Natomiast stosunki z Przybyszewskim szybko przerodzily sie ze strony Strindberga w nienawisc. Poszlo prawdopodobnie o kobiete. W niewiele lat pozniej, w Paryzu, neurotyczny Strindberg miewal przesladowcze zwidy z Przybyszewskim.
W Berlinie Strindberg poznal swoja druga zone Fride Uhl.
Kontynuowal malowanie i coraz bardziej wglebial sie w swoje "naukowe"
eksperymenty. Moze dziwic, iz motywy jego malarstwa z tego okresu byly takie
same jak w Dalarö – tzn. morze, pomimo ze znajdowal sie wtedy w metropolii
artystycznie zwiazanej z miedzynarodowa awangadarda malarstwa. Jego motywy i
technika pozostaly te same, chociaz sposob, w jaki interpretowal swoje
obrazy grawitowal w strone Symbolizmu. Razem z Munchem zglosil kilka obrazow
na wielka Berlinska Wystawe Sztuki w Verein Berliner Kunstler (Berlinskim
Stowarzyszeniu Artystow). Obaj zostali odrzuceni przez organizatorow i wobec
tego wystawili swe obrazy w berlinskim Salon des Refugees.
Edvard Munch: Zazdrosc, 1895,
olej na plotnie, 67 x 100 cm.
Bergen Kunstmuseum.
Co do wzajemnych wplywow Munch–Strindberg, Strindberg nigdy nie odmalowywal niemych ludzkich konfliktow, jak czesto czynil to Munch, natomiast Munch namalowal kilka obrazow o atmosferze i motywach Strindbergowskich. Krytyk Robert Rosenblum porownal w roku 1995 plotno Muncha Sjalusi (1895; Zazdrosc) z obrazem Strindberga Svartsjukans natt (1893; Noc zazdrosci). Chociaz oba obrazy odnosza sie do tych samych emocji, sa bardzo rozne. Obraz Muncha zawiera trzy postaci, ktore laczy silne emocjonalne napiecie, na obrazie Strindberga nie ma ludzi, jest chaotyczna mieszanina ciemnych kolorow, jakby tajemnym pejzazem.
August Strindberg: Noc zazdrosci, 1892,
olej na tekturze, 35 x 56 cm.
Strindbergsmuseet, Stockholm.
Na odwrocie obrazu Noc zazdrosci, ktory byl prezentem zareczynowym dla Fridy Uhl, Strindberg napisal dedykacje:
"Dla Panny Fridy Uhl od artysty (symbolisty Augusta Strindberga). Obraz przedstawia Morze (u dolu, po prawej), Chmury (u gory), Klif (po lewej), Krzak jalowca (po lewej, u gory), i symbolizuje Noc Zazdrosci."
Wedlug Rosenbluma oba obrazy, Muncha i Strindberga, moga, mimo wyraznych roznic tematycznych, byc zaliczone do sztuki Symbolistow.
W rok po Dalarö, Strindberg powrocil do pejzazy plaz.
Jeden, znowu z samotnym kwiatem, namalowal na malarskiej palecie po farbach, drugi
przedstawial samotnego muchomora na plazy.
August Strindberg: Samotny muchomor, 1893,
olej na plotnie, 47 x 45 cm.
Prywatna kolekcja.
Zachowalo sie kilka fotograficznych autoportretow Strindberga z lat 1892-1893, z okresu berlinskiego.
August Strindberg: Autoportret, 1892-93,
oryginalna fotografia, 13 x 9 cm.
Kungliga Bibblioteket, Stockholm.
Strindberg ozenil sie z Frida Uhl i w 1894 r. malzonkowie przeniesli sie do Austrii, gdzie zamieszkali w wiejskim domu w majatku dziadkow Fridy w Dornbach nad Dunajem. Strindberg namalowal tam obrazy nalezace do jego najlepszych, w oczekiwaniu na ich dziecko wieszal je na scianach domku.
W 1894 r. zrodzila sie jego "przypadkowa metoda artystyczna", ktora opisal w eseju pt. Des arts nouveaux! Ou le hazard dans la production artistique (Nowa sztuka! Albo rola losu w tworczosci artystycznej). Esej traktuje o niespodziewanych i przypadkowych motywach i formach, ktore wylaniaja sie w dziele sztuki bez uprzedniej intencji artysty stwarzania ich. Strindberg konczy esej apelem "Imitujcie przyrode we wlasciwy sposob, imitujcie szczegolny sposob stwarzania przez nature."
I to stalo sie tematyka jego malarstwa i eksperymentow fotograficznych przez nastepne lata. Strindberg uwazal, ze kazdy obraz ma warstwe egzoteryczna, zrozumiala dla kazdego, oraz warstwe ezoteryczna, zrozumiala tylko dla malarza i kilku wybranych wtajemniczonych. Jest to zgodne z ideami Symbolizmu, lecz u Strindberga mial to byc proces otwarty, "bez uprzedzenia", tj. artysta pracuje na chybil trafil, a widz moze przypisac obrazowi taka tresc, jaka sam wybierze. Niektorzy krytycy twierdza, ze "przypadkowa metoda" Strindberga wyprzedzila surrealistow lat 1920. i powojenny abstrakcyjny ekspresjonizm.
W roku 1894 w Dornach Strindberg namalowal kilka obrazow,
obecnie znanych i reprodukowanych nawet na plakatach. Strindberg opisal takze
ich interpretacje – zgodnie z zasadami Symbolistow podal zarowno interpretacje
egzoteryczna (dla wszystkich) i ezoteryczna (dla wtajemniczonych).
August Strindberg: Underlandet, (Kraina czarow), 1892,
olej na tekturze, 72.5 x 52 cm.
Nationalmuseum, Stockholm.
Slynnemu teraz obrazowi Underlandet (Kraina Czarow) 2) Strindberg dal nastepujace interpretacje:
Egzoteryczna: "Gesty las: w jego srodku scena otwiera sie, by ukazac idealistyczny krajobraz zalany slonecznym swiatlem kazdego koloru. Na pierwszym planie kamienne wystepy i stojaca woda, w ktorej odbijaja sie slaziaste rosliny"."Jaskiniowy" motyw Unterlandet zostal powtorzony przez Strindberga kilkakrotnie, np. w obrazie Francuski pejzaz wiosenny. Motyw z zamku St. Germain-en-Laye. Ten motyw jaskiniowy byl wazny w wyimaginowanym swiecie Strindberga. Strindberg byl zafascynowany rzeczywista jaskinia Fingal's Cave na wyspie Staffa w archipelagu Treshnish Islands przy zachodnim wybrzezu Szkocji. Jaskinia ta, zwana Jaskinia Melodii, zawierajaca ogromne, heksagonalne bazaltowe kolumny, porownywane do gigantycznych organow, pojawia sie w jednym z opowiadan Strindberga i w sztuce Ett drömspel (Sztuka ze snu). Krytyk Harry G. Carlson (1996) utrzymuje, ze w dzielach Strindberga jaskinie sa miejscami transformacji, albo nawet zrodlem wyobrazni.Ezoteryczna: "Kraina czarow: bitwa miedzy swiatlem i ciemnoscia. Albo krolestwo Ormuzd rozwarlo sie i uwolnilo duchy ulatujace do krainy slonca; ponizej kwiaty (nie sa slaziaste) rozpadaja sie w stan gnothi seauton u brzegu wody odbijajacej niebo (Niebianska Sfera Pettera Nycklas'a)".
Mniej znane, bo w kolekcjach prywatnych, sa obrazy Strindberga:
Golgota, gdzie z ogromnego, wzburzonego, niemal czarnego morza wystaja
trzy malenkie biale maszty w ksztalcie krzyzy – motyw pozniej wykorzystany
w jego dramacie Till Damaskus (1898; Do Damaszku) 3);
jak rowniez jasna w tonacji Dunaj podczas powodzi.
August Strindberg: Dunaj podczas powodzi, 1894,
olej na dykcie, 44 x 33 cm.
Prywatna kolekcja.
W jesieni 1894 Strindberg przeniosl sie do Paryza na zaproszenie dunskiego handlarza obrazow, Willy Gretor'a. Mial tam malowac obrazy na duza wystawe. Dalej malowal pejzaze morskie, lecz inne, przypominajace technika i motywami niektore obrazy Gustave'a Coubert'a i Carla Fredrika Hill'a. Byc moze Strindberg probowal dostosowac sie do francuskiego rynku sztuki. Wystawa nigdy nie doszla do skutku, Strindberg zerwal z Gretorem, ktorego podejrzewano o handel falsyfikatami. W Paryzu Strindberg zaprzyjaznil sie z Paulem Gauguin'em.
W ostatnich obrazach namalowanych w Paryzu, Strindberg wrocil
do morskiej tematyki i obrazow sprzed dwoch lat, namalowanych w Dalarö.
Obrazy Snöstorm på havet (Burza sniezna na morzu) i
Hög sjö (Pelne morze) przedstawiaja furie natury.
August Strindberg: Burza sniezna na morzu, 1894,
olej na tekturze.
Nordiska Museet, Stockholm.
August Strindberg: Hög sjö, (Pelne morze) 1892,
mieszane techniki na tekturze, 96 x 68 cm.
Folkhem, Stockholm.
Woda, wiatr, snieg i ciemnosc zderzaja sie w chosie, granice miedzy zywiolami sa zupelnie zatarte. Tutaj technika malowania Strindberga byla inna: przed malowaniem mieszal sucha farbe z gipsem, aby uzyskac mocny efekt powierzchniowej struktury; pewne fragmenty obrazu przypalal lampa parafinowa aby zwiekszyc stopien czerni. Niektorzy dopatruja sie w tych obrazach wplywu Josepha M. W. Turnera 4), ale krytyk Douglas Feuk twierdzi (1991), ze na obrazy z 1894 r. nalezy patrzec w swietle spekulacji Strindberga z filozofii przyrody.
Strindberg bowiem probowal stworzyc model monistyczny, w ktorym wszystko istnieje we wszystkim innym, a wszystko moze zamienic sie we wszystko. W tych dwoch obrazach (Snöstorm på havet i Hög sjö) probowal pokazac, ze zywioly maja wspolne pochodzenie i nie powinny byc rozrozniane, bo granica miedzy powietrzem woda, ziemia i swiatlem albo nie istnieje albo jest plynna.
Obrazy z Paryza roku 1894 byly ostatnimi obrazami namalowanymi
przez Strindberga w latach 1890.
- Okres eksperymentow i spekulacji naukowych. Kryzys Inferno
Juz w Dornach Strindberg rozpoczal eksperymenty
fotograficzne, ktore wciagaly go coraz bardziej. Fotografowal ksiezyc i
gwiazdy uzywajac aparatu bez obiektywu, lub eksponujac na swiatlo gwiazd
same plyty fotograficzne, ktore potem odbijal na papier fotograficzny.
Nazywal te fotogramy "Celestografami".
August Strindberg: Celestografy, 1894,
"Fotogramy", 12 x 8 cm, kazda.
Kungliga Biblioteket, Stockholm.
Nie mial zaufania do soczewek, zarowno w ludzkim oku, jak i w aparacie. Probowal uzywac aparatu fotograficznego bez obiektywu. W latach 1890. eksperymentowal rowniez z fotogramami krystalizacji bezposrednio na plycie fotograficznej, bez uzycia aparatu.
August Strindberg: Fotogram krystalizacji, lata 1890.
oryginalne wymiary plyty 12 x 9 cm.
Kungliga Biblioteket, Stockholm.
Okolo polowy lat 1890. Strindberg przechodzil kilkuletni psychiczny kryzys, nazwany potem kryzysem Inferno. Nie byl w stanie pisac ani malowac. Przez siedem lat byl nieproduktywny jako pisarz.
Zajal sie "naukowymi" (w jego mniemaniu) eksperymentami, eksperymentami z wizerunkami, swoimi pomyslami i eksperymentami okultystycznymi, botanicznymi, chemicznymi i alchemicznymi. Jak juz wspomniano, przez wiele lat probowal stworzyc monistyczny model Przyrody. Wierzyl w zmiane (zawsze zreszta dazyl do zmian), transformacje, transmutacje. Wierzyl w zwiazek, w transmutacje, miedzy swiatem mineralow i swiatem wegetacji.
Tylko od czasu do czasu rysowal. Zainteresowany przypadkowo
tworzonymi wyobrazeniami, rysowal np. nadpalone kawalki wegla czy kleksy.
Takze tropikalne muszle. Muszle wg niego byly niegdys modelem dla
asyryjskiego pisma klinowego. (Niektore jego rysunki moga przypominac,
dzisiejsze fraktale – obrazy pewnych struktur matematycznych.) Widzial wielki
kosmiczny zwiazek, komunikowanie sie miedzy niebem a ziemia. W
fotograficznych obserwacjach krystalizacji zastanawial sie, czy lod moze
byc reprodukcja firnamentu, z ktorego spadaja meteoryty.
August Strindberg: Kleksograf,
Wkladka do Dziennika Okultyzmu Strindberga, 1904.
Kungliga Biblioteket, Stockholm.
Strindberg nie zdolal odniesc zadnego sukcesu na polu naukowym. W roku 1895 wyslal swoje celestografy wraz z opisem swych eksperymentow do znanego astronoma Camille Flammarion'a z francuskiego Societe Astronomique. Flammarion, z ktorym Strindberg spotkal sie zreszta osobiscie i ktory sam sklanial sie do mistycyzmu, najwidoczniej uznal pomysly Strindberga za absurdalne i oficjalna odpowiedz lub ocena nigdy nie nadeszly.
Jego nieuznane teorie, jak ta kosmiczna i przypadkowego zdarzania sie (wspomniana powyzej), w polaczeniu z mania przesladowcza i rozpadem malzenstwa z Frida Uhl, doprowadzily go do serii ciezkich zalaman nerwowych. Kryzys Strindberga mial swoje maksimum w roku 1896 w Paryzu. Przebywal wtedy w zakladzie psychiatrycznym, gdzie odwiedzil go i narysowal Edvard Munch.
Kryzys minal i w 1897 roku, Strindberg powrocil do Szwecji,
mieszkal przez dwa lata w Lund.
August Strindberg przy biurku w Lund, na Grönegatan 10, wiosna 1897.
Fot. Lina Jonns Eftr., Lund.
W Lund napisal druga autobiograficzna powiesc pt. Inferno. Opisal w niej swoj trudny okres w Paryzu okolo polowy lat 1890. Uwazal te ksiazke za "ideal okultystycznego sposobu pisania" i poczatkowo zamierzal pozostawic ja tylko w iluminowanym rekopisie – powrocil bowiem do iluminowania swoich rekopisow.
August Strindberg: Manuskrypt Inferno, 1897,
tusz i akwarele na pergaminie, 25 x 20 cm.
Göteborgs Universitetsbibliotek.
- Drugi okres malarski i fotograficzny
W roku 1899 Strindberg przeniosl sie na powrot do Sztokholmu. Zaczela sie dla niego nowa, dziesiecioletnia era tworczosci literackiej. Jego trzecie malzenstwo z mloda aktorka Harriet Bosse formalnie rozpadlo sie w roku 1904.
Od roku 1901 do roku 1905 sporadycznie kontynuowal malowanie,
zasadniczo powtarzajac motywy z lat 1890. Kilka obrazow z roku 1901 jest
wariacjami widoku z jaskini – motywu "jaskiniowego" z Unterladet
(1894). Najdramatyczniejsza taka wariacja jest obraz Inferno
(1901-1902), ktory sam cenil
najbardziej. Obraz ten mozna tez uznac za pejzaz, a moze sciane deszczu
widziana przez "wieniec" byc moze lisci. Nie jest pewne, czy w dolu
obrazu przedstawiony jest lad czy morska woda.
August Strindberg: Inferno, 1901,
olej na plotnie, 100 x 70 cm.
Prywatna kolekcja.
W roku 1901 namalowal serie dramatycznych widokow fal, Fala I – Fala VIII.
August Strindberg: Fala VII, 1901,
olej na plotnie, 57 x 36 cm.
Musée d'Orsay.
W 1902 r. namalowal Vita Märrn IV, wariacje motywu znaku nawigacyjnego Biala Klacz.
Strindberg malowal takze lzejsze motywy, jakby odbicie
swojego uspokojenia i jasnosci spojrzenia. Przykladami takich obrazow sa Björken
(1902, Brzoza) i Solnedgången
(1902, Zachod slonca), En havskust II (1903, Wybrzeze II).
August Strindberg: Zachod slonca, 1902,
olej na plotnie, 12.5 x 20 cm.
Prywatna kolekcja.
Ciekawe sa obrazy nadmorskiego klifu, Falaise I, II i III. Jezeli obraz Falaise I obrocic o 180o, to zarys klifu daje uderzajaco podobny profil Strindberga.
| 
|
| August Strindberg: Falaise I, 1902. Obraz po prawej obrocony o 180o. Olej na plotnie, 20 x 11 cm. Nordiska Museet, Stockholm. | |
Najwybitniejszym moze obrazem Strindberga z tego okresu jest Staden (1903; Miasto). Obraz jest zdominowany przez ciemne niebo, u dolu jest woda, na pierwszym planie wybrzeze, a miasto jest zaledwie jasnym zarysem w oddali, jak widmo. Przypomina Wenecje, ale rownie dobrze moze to byc Sztokholm.
August Strindberg: Miasto, 1903,
olej na plotnie, 94.5 x 53 cm.
Nationalmuseum, Stockholm.
Obraz Allen (1903; Aleja) jest prawdopodobnie jesiennym pejzazem z pieknej wyspy Djurgården w Sztokholmie. W roku 1905, w liscie do Carla Larssona Strindberg przypisal jednak temu obrazowi znaczenie symboliczne: "zolta aleja z wielka niewiadoma w tle". Z tym obrazem niektorzy lacza pozniejsza, ostatnia sztuke Strindberga Stora landsvägen (1909; Wielka droga), ktorej glownym motywem jest stala podroz czlowieka do smierci.
August Strindberg: Aleja, 1903,
olej na plotnie, 94 x 53 cm.
Thielska Galleriet, Stockholm.
Ostatnimi obrazami Strindberga sa wizyjny niemal Alplandskap II (1905; Krajobraz alpejski), Skogskanten (1905; Skraj lasu) Ljungheden (1905; Wrzosowisko) i Granskogen (1905; Las swierkowy). Powrocil w nich, retrospektywnie, a moze symbolicznie, do dawnych motywow chaotycznej, groznej przyrody.
August Strindberg: Krajobraz alpejski II, 1905,
olej na plotnie, 60 x 40 cm.
Thielska Galleriet, Stockholm.
Kilka z tych obrazow mozna znowu odniesc wprost do autobiograficznego opowiadania Strindberga Ensam (1903, Samotny):
"Ale widze odlegly skraj lasu. Sa to przewaznie swierki i sosny ciemnozielonej barwy, a dla mnie jest to najbardziej uderzajacy widok w szwedzkiej przyrodzie. Wskazuje na niego i mowie: to jest Szwecja."
August Strindberg: Las swierkowy, 1905,
olej na tekturze, 27 x 21 cm.
Nordiska Museet, Stockholm.
W lecie 1906, Strindberg powrocil do fotografowania. Zaprojektowal wtedy tzw. Wunderkamera. Nie jest pewne, czy kiedykolwiek uzyl jej pomyslnie, ale byc moze zrobil nia kilka autoportretow. Mial zamiar rozwijac swoje pomysly dotyczace psychologicznego portretu. Pomagal mu w tym Herman Anderson, ale Strindberg sam robil swoje autoportrety. Zainteresowanie Strindberga portretowa fotografia bylo byc moze psychologiczna kompensacja jego niezdolnosci do malarskiego przestawienia ludzi.
August Strindberg: Autoportret, 1906.
Oryginalna fotografia, 30 x 24 cm.
Nordiska Museet, Stockholm.
Fotografii uzywal rowniez Strindberg w swoich badaniach zjawisk meteorologicznych. W En blå bok (1907; Niebieska ksiazka) zawarl swoj jakby dziennik obserwacji, eksperymentow, idei, notatek i polemik na tematy naukowe, w tym idei o formowaniu sie chmur. En blå bok zawiera wiele jego precyzyjnych rysunkow, ktore ilustruja jego pomysly i eksperymenty.
Dziesieciolecie 1898-1908 bylo bardzo plodnym i doskonalym okresem literackiej i dramaturgicznej tworczosci Strindberga, zwracajacej sie do mistycyzmu, zaleznosci czlowieka od zaswiatowych mocy i historii szwedzkiej, choc pod koniec tego okresu wrocily dawne motywy nienawisci do ludzi.
W ostatnich kilku latach zycia Strindberg prawie, przestal
tworzyc, gnebiony depresjami i chorobami. Przezyl jeszcze jedna niespelniona milosc
swego zycia do mlodziutkiej Fanny Falkner, ktora w roku 1911 narysowala
pastelami jego portret – starego czlowieka. Zmarl w Sztokholmie 14 maja 1912.
Ostatni spacer Augusta Strindberga, kwiecien 1912.
fotografia.
- Wizualna wrazliwosc Strindberga
Wydaje sie, ze z jednej strony pisarstwo, a z drugiej malarstwo i fotografika byly u Strindberga dosyc rozlaczne. Jednak niektore z jego obrazow mozna wprost skorelowac z konkretnymi fragmentami jego utworow. Wedlug jego slow w Synu sluzacej, malarstwo wyostrzalo spojrzenie, rozroznianie ale i grupowanie szczegolow, przywolywalo wizje. Gdzie indziej pisal: "zadne inne zajecie nie absorbuje wszystkich mysli i wszystkich uczuc w sposob taki, jak czyni to malarstwo, ... pozwala uksztaltowac sie metnym emocjom".
Czesto sugeruje sie, ze dla Strindberga malarstwo bylo sposobem wyrazenia emocji, ktorych nie mogl opisac slowami. Malarstwo ilustrowalo rowniez jego teorie chaotycznego artystycznego tworzenia na chybil trafil. Stad glownymi jego motywami byly fale i chmury, cos w swej istocie bardzo chaotycznego. Malowanie i fotografowanie byly dwoma komplementarnymi sposobami, ktorymi Strindberg formulowal swoje wizualne pomysly i doswiadczenia 5).
Oczywiscie August Strindberg byl przede wszystkim dramaturgiem i pisarzem. Dlatego stal sie powszechnie znany i wszedl do historii literatury powszechnej. Mial swoja wizje, swoj wlasny punkt widzenia. Jego wizualna wrazliwosc ujawiajaca sie w jego malarstwie i fotografice (ktora wowczas byla przeciez w swoim wczesnym stadium) odgrywaly fundamentalna role w jego psychice i co za tym idzie tworczosci literackiej, a nawet w jego naukowych spekulacjach.
Swego rodzaju szersze "odkrycie" malarstwa i fotografiki
Strindberga przed niewiele ponad 30 laty, bylo bez watpienia jednym z waznych
wydarzen w historii kultury ludzkosci.
Listopad 2004
- Przypisy:
- W roku 1894, w Paryzu Strindberg powtorzyl ten motyw i ten niewielki obraz zachowal sie. (powrot)
- W roku 1990 obraz Strindberga Unterland zostal sprzedany na aukcji w Szwecji za 23 miliony koron (tj. wowczas ponad 2 miliony dolarow). Jest to dotad rekordowa cena osiagnieta na szwedzkiej aukcji. (powrot)
- Strinberg grawitowal do katolicyzmu, choc formalnie nie konwertowal. Podloze jego sympatii do katolicyzmu bylo podobne, jak u wielu innych intelektualistow szwedzkich tego i pozniejszego okresu (a nawet obecnie): uwazal szwedzki, dosyc purytanski protestantyzm za odpowiedzialny za znaczna kulturalna izolacje Szwecji od reszty Europy. (powrot)
- J.M.W. Turner namalowal w roku 1832 slynny obraz jasnego widoku z jaskimi, zatytulowany Staffa. Figal's Cave. (powrot)
- Ciekawe, ze Edvard Munch takze fotografowal, lecz byla to fotografia bardziej reporterska.
Druga ciekawostka zwiazana z fotografika Augusta Strindberga jest, ze jego mlodszy krewny Nils Strindberg (1872-1897) byl utalentowanym fotografikiem, ktory zginal w nieudanej, tragicznie zakonczonej wyprawie S.A. Andree'go balonem na Biegun Polnocny. (powrot)
- Bibliografia:
- Per Hedström (red.): Strindberg – Painter and Photographer. Yale University Press, New Haven and London 2001.
- Olof Lagercrantz: August Strindberg. Wahlström&Widstrand, Stockholm 1979.
* * *
PS. Tym, ktorzy moga nie wierzyc, ze morze moze wygladac tak, jak na obrazach Strindberga, przedstawiam kilka fotografii zrobionych przez mnie 22 wrzesnia 2004 z morskiego brzegu ciesniny Öresund, w miasteczku Råå, w Skåne w Szwecji. (AMK)
Morze w Råå, Skåne, Szwecja, 2004.
Fot. Andrzej Kobos
