JAK IMC PAN WESPEZJAN KOCHOWSKI

SREBRNY KUFEL W RAKOWIE ZASTAWIL





KRZYSZTOF GAJDKA





Fragment portretu Wespazjana Kochowskiego z kosciola w Goleniowach, zniszczonego w 1944 r.


Malo kto spodziewalby sie, ze poeta Wespazjan Kochowski, postrzegany jako zdeklarowany nieprzyjaciel arian, mogl miec jakiekolwiek zwiazki z Rakowem, stolica braci polskich. Po lekturze wpisu w ksiedze radzieckiej Rakowa z polowy XVII wieku okazuje sie jednak, ze nie dosc, ze kupil w "miasteczku panow apostolow" sukno pod zastaw srebrnego kufla, to jeszcze dwa lata po zakupie procesowal sie o zwrot zastawu. Do transakcji doszlo w 1656 roku, a wiec dwa lata przed uchwaleniem ustawy sejmowej o wygnaniu braci polskich z kraju. Nie byl to, co prawda, ten sam Rakow, co przed kilkudziesieciu laty, kiedy funkcjonowala tu prezna gmina arianska, znana w calej Europie uczelnia oraz slynna drukarnia Sternackiego. Potomkowie znanych arian (np. Sternaccy i Wojdowscy) oraz liczni kryptoarianie nadal jednak tu mieszkali 1), nie mozna wiec jednoznacznie wykluczyc, ze i sam sukiennik sympatii arianskich nie zdradzal 2). Ow niewielki przyczynek do biografii autora Banda na aryjany jest przez to jeszcze bardziej ciekawy.


Tajemnicza ksiega radziecka

Wielu badaczy Reformacji jest zdania, ze do dzisiaj zachowala sie jedna tylko siedemnastowieczna ksiega miejska Rakowa. Ow cenny egzemplarz (ksiega wojtowska) znajduje sie w Bibliotece Jagiellonskiej w Krakowie i obejmuje lata 1633-1659 3). Inne zaginely w pozodze obu wojen swiatowych (byc moze sa w posiadaniu osob, ktore nawet nie zdaja sobie sprawy w ich wartosci lub znajduja sie w archiwach lub bibliotekach, ktore – nie wiedziec czemu – faktu tego nie eksponuja). Wielka to szkoda, bo bylyby niezwykle waznym zrodlem do badan przede wszystkim nad okresem swietnosci grodu – od poczatku XVII wieku do roku 1638, kiedy nakazano zamkniecie slynnej Akademii Rakowskiej (w tym tez roku zburzono zbor arianski i zamknieto slynna drukarnie Sternackiego). Na szczescie ocalaly wypisy z ksiag radzieckich Rakowa autorstwa m.in. Stanislawa Kota 4), Hieronima Juszynskiego 5) czy braci Wladyslawa i Stanislawa Malanowiczow 6), dzieki ktorym nasza wiedza na temat arianskiej stolicy i jej mieszkancow jest pelniejsza.

Przypadek sprawil, ze w zbiorach biblioteki Wyzszego Seminarium Duchownego w Sandomierzu odkrylem kolejna ksiege rakowska, obejmujaca lata 1655-1659 7).




Strona z poczatkiem wpisu nt. sprawy Kochowski contra Kryst
z Ksiegi radzieckiej m. Rakowa
(ze zbiorow Biblioteki Wyzszego Seminarium Duchownego w Sandomierzu).


Dokument znajduje sie w tece Najwazniejsze dokumenty Rakowa i nie jest ujety w ogolnodostepnym katalogu bibliotecznym (nie ma tez sygnatury). Ksiega zostala odnaleziona przez ksiedza Jana Wisniewskiego, historyka Kosciola, niestrudzonego badacza i poszukiwacza pamiatek historycznych, "gdzies we Wloszczowskiem", a w roku 1926 znalazca przekazal ja sandomierskiemu Seminarium. Jak dotad, nie spotkalem sie nawet ze wzmianka o ksiedze, jedynie sam ksiadz Wisniewski wspomina o rakowskiej przygodzie Wespazjana Kochowskiego 8). Nie informuje jednak, gdzie owa notka sie znajduje (nadmienia jedynie, ze pochodzi ona z "dokumentow miasta Rakowa").

W ksiedze znajduja sie liczne wpisy na temat zycia miasta, ktorego swietnosc w latach piecdziesiatych XVII wieku mocno juz jednak przygasla 9). Sledzac kolejne zapiski, dowiadujemy sie wiele na temat obrotu nieruchomosciami, zastawow, sporow miedzy mieszkancami, a takze o ich zachowaniu i temperamencie. Czytamy wiec na przyklad o tym, ze Jedrzej Waszkowicz zastawia u Walentego Olbrychtowicza ogrod za czterdziesci zlotych polskich 10), Tomasz Sternacki daje plenipotencje Janowi Sludze na dochodzenie dlugu za beczke piwa u Jana Sowy 11), Olbrychtowicz procesuje sie z Warzyckim to o klucz, to o czapke, to o sukno 12), a wspomnianemu juz Tomaszowi Sternackiemu urzad radziecki nakazuje, aby uspokoil Joachima Zyda 12). Wsrod stron umow i sporow widzimy m.in. Sternackich i Wojdowskich, a wiec krewnych znamienitych arian 14). Zycie toczy sie jak gdzie indziej, jednak w miejscach, ktore jeszcze niedawno tetnily wielojezycznym gwarem 15), gdzie odbywaly sie slynne synody i dysputy, gdzie goscili wybitni ludzie epoki, hula wiatr.


Utracony kufel

Najciekawszy wpis w ksiedze dotyczy Wespazjana Kochowskiego 16), ktory trzy tygodnie przed Wielkanoca 1656 roku nabyl sukno od rakowskiego kupca Matiasa Krysta 17). Poeta nie mial jednak pieniedzy, totez zastawil srebrny kufel. Dlug mial pan Wespazjan uregulowac w Wielkanoc, nie uczynil tego jednak. Matias Kryst sprzedal wiec kufel za "zlotych 13 groszy 15" (nabywca pochodzil ze Slaska). Kiedy poeta chcial w koncu wyrownac zaleglosci, dowiedzial sie, ze przedmiot zastawu zostal juz sprzedany. Widac rozzloscilo to pana Wespazjana (kufel mogl byc pamiatka rodzinna lub trofeum wojennym), skoro zaskarzyl sukiennika w rakowskim urzedzie wojtowskim. Poniewaz jednak w tym czasie zycie uplywalo mu na wojaczce 18). plenipotencje w tej sprawie powierzyl mlodszemu bratu, Janowi.

Swoj final w sadzie sprawa znalazla w 1658 roku. Probowano wowczas przedmiot zastawu "na czas pewny ze Slaska przywiesc srodposcie w roku 1658", ale okazalo sie, ze nabywca tez zdazyl juz ow kufel odsprzedac. Strony zeznawaly wiec pod przysiega na temat wagi i wartosci kufla. Ostatecznie ustalono, ze wazyl on "cztery grzywny i dwa luty i z pokrywka, na ktorej pokrywie byl Karcacz". W sentencji wyroku znajduje sie zalecenie, aby Matias Kryst sie "z Jego Moscia P. Kochowskim zgodzil ex nunc, poniewaz iz tego nie mial za commis dla przedania, co nad te summe zbedzie, w ktory byl" 19). Strony zastosowaly sie chyba do wyroku, szczegolow jednak nie znamy 20). W 1658 roku pan Wespazjan – po siedmiu latach w siodle – osiadl w Gaju i ozenil sie z Marianna Misiowska 21). Matias Kryst – jak juz wspominalem – wyjechal na rok do "cudzych krajow", po powrocie prowadzil spor z wladzami cechu w sprawie uzyskania mistrzostwa, czego slad odnajdujemy w ksiedze wojtowskiej 22). Sprawy ulozyly sie widac po jego mysli, bo juz w 1661 roku wystepuje jako cechmistrz cechu sukiennikow w Rakowie 23).


Kochowski a arianie

W roku rozstrzygniecia sprawy miedzy Kochowskim a Krystem (1658) sejm nakazal arianom opuszczenie kraju lub przejscie na inne wyznanie (na uczynienie tego dostali trzy lata, pozniej termin ten skrocono do lat dwoch). Na te wiadomosc zywo zareagowal Kochowski, piszac wiersz Bando na aryjany sejmem warszawskim z Korony wywolane anno 1661 24), w ktorym "komplementuje" braci polskich takimi m.in. slowy:

Pikardowie, nowokrzczency,
Wszytka diabla rodzina,
Lucyperowi siestrzency,
W droge przyszla godzina.
Glos fasolny, glos ogromny
Huczna traba wynosi,
A przez edykt wiekopomny
Wygnanie wasze glosi 25).

Oczywiscie owczesna opinia publiczna, podsycana przez Kosciol, odsadzala arian od czci i wiary za herezje i kolaboracje ze Szwedami, wiec Kochowski – ktory przeciez ze Szwedami walczyl – mial i to na uwadze. Nalezy jednak pamietac, ze wczesniej poeta nie atakowal protestantow ad personam, a o innowiercach potrafil mowic bez zacietrzewienia, nawet z przyjazna nuta (w utworze Poetowie polscy swiezszy i dawniejszy we dworze helikonskim odmalowani wymienia braci polskich – Jana Andrzeja Morsztyna i Waclawa Potockiego), jego "dobrym kompanem" byl zas arianin Jan Krzysztof Sienienski 26), wspolwlasciciel Rakowa w latach piecdziesiatych XVII wieku, syn slynnego Jakuba Sienienskiego 27). W dedykowanym rakowskiemu dziedzicowi wierszu Na odwrot pisze Kochowski:
Zaczem moj Janie poko nam stanie
Daje czas w tej dobie,
I ja, lecz i ty, o Afrodyty
Synu nucmy sobie 28).

Jan Czubek pisze, ze wiersz pochodzi z "epoki przez ozenieniem, kiedy Kochowski sprzykrzywszy sobie ciagle boje, marzyl o »zazyciu swiebody«; wiersz lichy, znajomosc tez zapewne nie lepsza" 29). W dedykacji wiersza Kochowski tytuluje jednak Sienienskiego "dobrym kompanem". Z lektury innych wierszy poety mozna zas wywnioskowac, ze owa "kompanija", ktorej razem z Janem Krzysztofem byli czlonkami, nie biesiadowala wspolnie raz tylko, a musiala funkcjonowac przez czas jakis, czego dowodem pomieszczona w wierszu Do Bachusa dedykacja: "Od dobrej kompanii krotka przemowa we Lgocie u j.m.p. Jana Giebultowskiego". W tymze wierszu pisze Kochowski:
Ize Szwedzi, twierdza naszy,
Wysiedli pod Ryge,
Ja przy pelnej siadlszy flaszy,
Pokaze im fige 30).
Powyzszy fragment pozwalalby datowac utwor na czas bezposrednio przed rozpoczeciem wojny w 1655, kiedy Szwedzi zaczeli gromadzic w Inflantach znaczne sily 31). Kochowski – jako zolnierz – jest o tym fakcie poinformowany, poki co jednak, zazywa zycia na lonie "dobrej kompanii", slawiac uroki milosci i wina. Jan Krzysztof Sienienski byl wowczas prawdopodobnie arianinem (jak podaje Katarzyna Meller, nie ma dowodow na konwersje dziedzica Rakowa na katolicyzm 32) ), a jesli nawet nie, to z pewnoscia byl postrzegany jako kryptoarianin. Kiedy sejm podjal uchwale o wypedzeniu arian z Polski, Kochowskiemu byc moze zarzucano wczesniejsze kontakty i dobra komitywe z bracmi polskimi, wiec kto wie, czy Bando na aryjany nie jest demonstracyjnym odcieciem sie od tamtych epizodow i ludzi. Czy przejscia sadowe w dawnej stolicy braci polskich i utrata cennej pamiatki nie dolaly aby w tym przypadku oliwy do ognia? Tego nie wiemy, w momencie powstawania wiersza autor mial jednak z pewnoscia swiezo w pamieci ow rakowski epizod.




Przypisy:
  1. Poniewaz rakowski zbor zostal zburzony w 1638 roku, wyznawcy arianizmu uczestniczyli w nabozenstwach w pobliskiej Radostowej, nalezacej do arianki, Anny z Cikowskich Wylamowej. W polowie XVII wieku pasterzem civium Racovianorum z siedziba w Radostowej zostal najradykalniejszy racjonalista arianski, Andrzej Wiszowaty; zob. S. Malanowicz, Ludnosc miasta Rakowa w XVII i XVIII wieku, [w:] Rakow. Ognisko arianizmu, pod red. S. Cynarskiego, Krakow 1968, s. 213. Tego, ze arianie mieszkali w Rakowie jeszcze po edykcie banicyjnym dowodzi Waclaw Urban, ktory podaje, ze dopiero 2 lipca 1663 roku przeszla na katolicyzm kupcowa (aptekarka?) Regina z Tatranskich Lunkwitzowa; zob. W. Urban, Epizod reformacyjny, Krakow 1988, s. 64.   (powrot)

  2. Moglby o tym swiadczyc fakt, ze wlasnie w 1658 roku (a wiec w roku uchwalenia ustawy o wypedzeniu arian) Kryst wyjechal na rok do "cudzych krajow", po czym wrocil i zostal cechmistrzem cechu sukiennikow w Rakowie (niewykluczone wiec, ze po powrocie przeszedl na katolicyzm).   (powrot)

  3. Protocolum advocatiale oppidi Racoviae a. 1633-1659, rkps Biblioteki Jagiellonskiej nr 145.   (powrot)

  4. Zob. Z. Pietrzyk, Wypisy Stanislawa Kota do dziejow Rakowa, "Odrodzenie i Reformacja w Polsce", XXXII, 1987, s. 191.   (powrot)

  5. Zob. H. Juszynski, Dykcyonarz poetow polskich, Krakow 1820. Autor – na podstawie lektury kompletu ksiag miejskich Rakowa – prezentuje informacje na temat m.in. Hieronima Moskorzewskiego, Stanislawa Lubienieckiego starszego i Erazma Otwinowskiego.   (powrot)

  6. Opracowania braci Malanowiczow sa pomieszczone w: Rakow. Ognisko arianizmu, pod red. S. Cynarskiego, Krakow 1968.   (powrot)

  7. Ksiega radziecka m. Rakowa 1655-1659, rkps Biblioteki Wyzszego Seminarium Duchownego w Sandomierzu.   (powrot)

  8. Zob. J. Wisniewski, Historyczny opis kosciolow, miast, zabytkow i pamiatek w powiecie wloszczowskim, b.m. 1932, s. 304.   (powrot)

  9. Jak pisze Stanislaw Malanowicz, "zamkniecie zboru arianskiego, szkoly i drukarni wyrokiem sadu sejmowego z r. 1638 spowodowalo dalszy odplyw ludnosci. Reszty dokonaly wojny szwedzkie, najazd Wegrow Rakoczego w r. 1657 oraz wypedzenie arian z kraju, totez w r. 1662 za wlasciciela Stanislawa Mijakowskiego i jego zony Zofii Anny Sienienskiej »ludzie omale w miescie tak rzemieslnikow, jako tez i innych zostawa, a domow pusto zostawionych jest niemalo«"; zob. S. Malanowicz, Ludnosc miasta Rakowa..., s. 23.   (powrot)

  10. Ksiega radziecka m. Rakowa..., k. 48 r.   (powrot)

  11. Tamze, k. 18 r.   (powrot)

      (powrot)

  12. Tamze, k. 58 r.

  13. Tamze, k. 170 v.   (powrot)

  14. Sebastian Sternacki – ziec Aleksego Rodeckiego – byl wlascicielem znanej w calej Europie drukarni w Rakowie (odziedziczyl ja po nim syn z pierwszego malzenstwa, Pawel Sternacki Bruzik), Andrzej Wojdowski zas byl nauczycielem w nie mniej slynnym gimnazjum lewartowskim (pod jego opieka na przelomie 1589 i 1590 roku wyjechal na studia do Wittenbergi poeta Daniel Naborowski).   (powrot)

  15. W Akademii Rakowskiej studiowala mlodziez z calej Europy.   (powrot)

  16. Zapiska ta jest wyrozniona przez ks. Wisniewskiego; w tece znajduje sie rowniez krotka odreczna notatka jego autorstwa na temat Kochowskiego.   (powrot)

  17. W zapisce czytamy, ze Kochowski zastawil kufel u "Krysta albo raczej u Jana Hermana, mieszczanina rakowskiego", "ratione sukna, iz nie mial gotowych pieniedzy". Prawdopodobnie wiec ow Jan Herman wspoluczestniczyl w transakcji (moze zalozyl pieniadze za sukno). Widac jednak Kryst i Herman uregulowali te kwestie miedzy soba wczesniej, bo strona w pozniejszym konflikcie jest wylacznie rakowski sukiennik.   (powrot)

  18. Od 1651 do 1658 roku Wespazjan Kochowski byl zolnierzem. Bral udzial w wyprawach pod Beresteczko i moskiewskiej, walczyl ze Szwedami (m.in. pod Warka, Gnieznem i Warszawa) i wojskami Jerzego Rakoczego; zob. F. Bielak, R. Pollak, Wespazjan Kochowski, haslo [w:] Polski Slownik Biograficzny, t. XIII, Wroclaw-Warszawa-Krakow 1967-1968, s. 218. W chwili kupna sukna Kochowski mial 23 lata.   (powrot)

  19. Ksiega radziecka m. Rakowa..., k. 227 r. – 228 v.   (powrot)

  20. Karty, na ktorych znajduje sie opis sprawy, sa ostatnimi w ksiedze.   (powrot)

  21. Kilka lat pozniej przypadla mu w spadku po ojcu wies Goleniowy kolo Szczekocin.   (powrot)

  22. Protocolum advocatiale oppidi Racoviae..., k. 12 v.   (powrot)

  23. Zob. S. Malanowicz, W. Malanowicz, Rozwoj gospodarczy Rakowa w XVII wieku, [w:] Rakow. Ognisko arianizmu..., s. 71.   (powrot)

  24. Utwor powstal po 18 lipca 1661 roku, kiedy zakonczyl obrady sejm warszawski, ktory zatwierdzil konstytucje sejmu sprzed trzech lat, wyznaczajacego arianom termin opuszczenia Rzeczypospolitej. Jak pisze Katarzyna Meller, "Bando nie oglasza nowiny, nie wita sejmowej inicjatywy ukarania »swachy Babilonu«. Timbre glosu wypowiadajacego Bando ma barwe zniecierpliwienia, ponaglenia; zniecierpliwienie mozna wyjasnic przeciagajaca sie egzekucja obu konstytucji sejmowych, ponaglenie zas – obawa, czy w ogole zostana wykonane"; zob. K. Meller, "Bando na aryjany" Wespazjana Kochowskiego. Miedzy konfederacjami; [w:] Wespazjan Kochowski. W kregu kultury literackiej, pod red. D. Chemperka, Lublin 2003, s. 76.   (powrot)

  25. W. Kochowski, Nieproznujace proznowanie ojczystym rymem na liryka i epigramata polskie rozdzielone i wydane, opr. W. Walecki, Warszawa 1978, s. 70.   (powrot)

  26. Kochowski dedykowal mu nawet wiersz Na odwrot, tytulujac "dobrym kompanem". Mozliwe, ze Kochowski nabyl sukno, przebywajac w Rakowie na zaproszenie Jana Krzysztofa Sienienskiego.   (powrot)

  27. Zob. J. Czubek, Wespazyan z Kochowa Kochowski. Studyum biograficzne, Krakow 1900, s. 49.   (powrot)

  28. W. Kochowski, Liryka polskie w "Nieproznujacym proznowaniu" napisane r.p. 1674, Krakow 1859, s. 137-138.   (powrot)

  29. Zob. J. Czubek, dz. cyt., s. 49.   (powrot)

  30. W. Kochowski, Liryka polskie..., s. 138.   (powrot)

  31. W 1655 r. armia szwedzka Karola Gustawa uderzyla z dwu stron, a mianowicie z Pomorza Zachodniego na Wielkopolske i z Inflant na tereny Litwy. Przed rozpoczeciem wojny poeta mogl miec chwile wytchnienia od wojaczki, a czas ten spedzal w rodzinnych stronach, w Gaju, skad do Lgoty i Rakowa nie jest przeciez bardzo daleko.   (powrot)

  32. Zob. K. Meller, dz. cyt., s. 81.   (powrot)



Krzysztof Gajdka (ur. 1968), doktorant na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej w Lublinie (rozprawa nt. "Literaci Radziwillow birzanskich w I polowie XVII wieku"; przewod doktorski otwarty w 2004 roku). Absolwent Wyzszej Szkoly Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pultusku, Uniwersytetu Slaskiego, University of Central Lancashire (Preston, Wielka Brytania) i University of Minnesota (Minneapolis, USA). Zainteresowania badawcze: mecenat Radziwillow birzanskich w I polowie XVII wieku oraz Reformacja w Polsce (w szczegolnosci dzieje braci polskich i historia arianskiego Rakowa).

Odznaczony Brazowym Krzyzem Zaslugi przez Prezydenta RP oraz odznaka "Zasluzony Dzialacz Kultury" przez Ministra Kultury i Sztuki. Laureat festiwali muzycznych, m. in. finalista Studenckiego Festiwalu Piosenki w Krakowie. Zona Anna (germanistka) i dwie coreczki (blizniaczki – Kasia i Natalia, ur. w 2003 r.). Zainteresowania: instrumentalistyka (gitara klasyczna, trabka, akordeon, keyboard), nauka jezyka wloskiego, motocykle, egzotyczne podroze, tenis stolowy, bowling i scrabble.

Kontakt: kgajdka@poczta.interia.pl








Teksty o arianach polskich zamieszczone w Zwojach:



Copyright © 1997-2004 Zwoje