W sierpniu 2004, na prośbę Dr Heleny Zymler-Svantesson, redagowałem z kopii ocalonego z Getta w Łodzi rękopisu tomik wierszy Melanii Fogelbaum. Mając swobodę w wyborze wierszy wybrałem większość czytelnych i możliwych do zrozumienia. Tomik ukazał się w Łodzi 27 sierpnia 2004 na sześćdziesięciolecie ostatecznej likwidacji przez Niemców Getta w Łodzi.
Pani Helena Zymler-Svantesson, będąc pierwotnym depozytorem rękopisu, zezwoliła mi na publikację wyboru wierszy Melanii Fogelbaum w Zwojach. Przekazała mi także jedno zdjęcie Melanii Fogelbaum wykonane w łódzkim getcie przez Mendela Grossmana oraz zdjęcie dwóch stron rękopisu. Dziękuję Jej za to serdecznie.
Rękopis i zdjęcie Melanii są obecnie zdeponowane w US Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie, DC. Pani Helena Zymler-Svantesson pozostaje w kontakcie z Muzeum co do publikacji tych materiałów.
Pan Elyasaf Kowner z Izraela przekazał mi drugie zdjęcie Melanii Fogelbaum, którego podarty oryginał został po wojnie znaleziony przez jego ojca Leona Kownera na terenie byłego getta w Łodzi. Fotografia ta została zrekonstruowana przez Elyasafa. Panom Leonowi i Elyasafowi Kownerom również serdecznie dziękuję.
Z uczuciem porażającej grozy publikuję wiersze Melanii Fogelbaum w Zwojach jako świadectwo czasów strasznych.
Andrzej Kobos
W sześćdziesięciolecie likwidacji Getta w Łodzi
ZESZYT Z GETTA W ŁODZI
MELANIA FOGELBAUM
i jej świadectwo z lat Zagłady
Getta w Łodzi
Melania Fogelbaum (5. VI. 1911 – 1. VIII. 1944), poetka, malarka, rzeźbiarka była przyjaciółką i duchową podporą grupy młodzieży w Getcie w Łodzi. Matka jej zmarła w getcie w lutym 1942 r. 1 sierpnia 1944 chora na gruźlicę Melania została wywieziona z łódzkiego getta do Auschwitz-Birkenau gdzie zginęła w komorze gazowej.
Po likwidacji Litzmannstadt Ghetto w sierpniu 1944, Nachman Zonabend, jeden z pozostawionych przez Niemców przy życiu dla uprzątnięcia terenu getta, znalazł dwa zeszyty Melanii Fogelbaum zapełnione jej wierszami i notatkami oraz dwie jej fotografie wykonane przez Mendela Grossmana. W roku 1950 Nachman Zonabend przekazał te zeszyty ocalałej przyjaciółce Melanii, Helenie Zymler.
Leon Kowner – młody uczeń i przyjaciel Melanii w łódzkim getcie – po powrocie do Łodzi także szukał śladów Melanii. Na podwórzu domu przy ul. Marynarskiej znalazł podartą inną jej fotografię.
Wiersze Melanii Fogelbaum odzwierciedlają zarówno gehennę Getta jak i miłość życia. Większość nie ma tytułów ani znaków przestankowych. Pisane były w kilku wersjach, w nowatorskim, często metaforycznym stylu. Rękopis, pisany po polsku ołówkiem, nie zawsze jest łatwy do odczytania i zrozumienia, często robi wrażenie notatek myśli.
Kilka wierszy Melanii Fogelbaum (w szwedzkim tłumaczeniu) zostało opublikowanych przez Helenę Zymler-Svantesson w zredagowanej przez nią antologii literatury i dokumentów z okresu hitlerowskiej okupacji Polski, pt. Och skuggorna blir längre ("I cienie będą dłuższe"), Bo Cavefors Bokförlag, 1972.
W 1998 r. Helena Zymler-Svantesson przekazała oryginalne zeszyty i inne dokumenty do United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie, DC.
W roku 2004, Helena Zymler-Svantesson oraz Leon Kowner z Haify, Israel, i jego syn Elyasaf, postanowili oddać hołd Melanii Fogelbaum przedstawiając światu wybór jej ocalałych, przejmujących wierszy. Leon Kowner napisał po latach krótkie wspomnienie o Melanii.
Wydanie tego małego tomiku Melanii Fogelbaum na
sześćdziesięciolecie likwidacji Getta w Łodzi stało się możliwe dzięki
wysiłkowi grupy ludzi dobrej woli.
Helena Zymler-Svantesson
Lund, Szwecja
Melania Fogelbaum w Getcie w Łodzi, 1940 r.
Fot. Mendel Grossman; zdjęcie znalezione przez Nachmana Zonabenda
(Photo courtesy of the United States Holocaust Memorial Museum)
w Getcie w Łodzi
Dwie strony z zeszytu – rękopisu Melanii Fogelbaum
(Photo courtesy of the United States Holocaust Memorial Museum)
|
Wędrówka
Głodne są ludzkie oczy. Oczy sęków w płocie wyzierają na świat. Głodnym sękom w płocie piach zmęczenia w oczy sypie czas.
A ja chcę nocą chłodną porzucić
W czarnych kadłubach dworców
Już idę, kwiat peonii dal bielą wyznacza,  W wiatraku sieni przemiela się życie ośmiu ruder. Smutna sień patrzy dymnikiem w niebo nad dachem przekwita mgła, śnieg, odwilż, liście czasem kraczą aeroplany. Nocą wiatr plącze w niciach drutów strzęp okrwawiony. Gdzieś za brudną ulic mozaiką płynie smutna zieleń pól. Po sparszywiałej mozaice ulic pełzną z pogniłych sieni trupy. W czarnej drewnianej koronce karawanu słodko pachną trupy. Gna ulicami raz dziennie, sto na dzień chory upiór, stępiałe kopyta chłepczą chłodny bruk skażonych ulic. biorę garść mroku zza okna i nie płaczę nad nim chociaż słony oceanem łez co ciekły łupiąc oczy ślepcy ślepcy chodzimy ulicami mury nie widzące sienie na przestrzał niby a ślepe donikąd, donikąd miasto garnek rozpękły w drutach bez barwy bez dźwięku tańczy w gorączce obłąkany szpital asfalt dyszy w gorączce płonica jarzębin majaczy czerwono zielony płód kasztanów zatruty durem spalonej ziemi siny głód wydoił matkom piersi zaraza, zaraza biegnie ulicą otępiały upiór szkap wiozących trupy chłepcą kopyta otępiałych szkap bruk Chłepcą bruk kopyta biegnących szkap czarno kapie deszcz w sień puka czarna wariatka śmierć z jedną nogą za krótką uschła kość puka w próchno w kostkę asfaltu w czarnej drewnianej koronce karawanu duszą się trupy Gotlib nocą modlił się do gwiazd o rychłą śmierć w dzień pod topory córczynych rąk kładł głowę za skradziony olej jarzębina płonicą zapachniała nad łóżkiem.
Znieśli, oczy ostatni raz skradł dur dur zawiązano drutem miedź żywego kotła czasem miedź jęczała, cisza na migi przenosiła szał wiatr miał oczy w słup groza podnosiła drzewom zielone włosy. dur żar zwęźla sznury żył, wszy plamią barłogi, słońce, mózgi. Trzewia trawią próżnię, ślepe głodu pijawy. Świat nie dla nas, przez oczy otwarte głód targnie próżnią trzewi i jelit fioletowe kwiaty zadrżą sine pod sercem jak dzikie peonie, ślepe bólu pijawy w ciepło wnętrza się wessą. Krzyk zdechły u progu sieni liże opuchły asfalt i wiatr na przestrzał ssie zlepione płatki krwi. Księżyc z dwu oczu wyrwał źrenice. W spróchniałym zaułku skrzydło zmęczonego ptaka zgarnia w zranione okna świt. Przełknijmy gruzły płaczu. Kłącze Skrzypnął nieświat w desce ku oknu i znużonym lotem w bezbólu nieorlo chciała w oknie zaszumieć koszula. Jakże łatwo było koło muru jakże łatwo było w sny kamienne frunąć w odwrócone niebo podwórza.
Tylko oczy okien niebyłe w ślepym murze
I nagle we framudze, co drżała pod ręką
I leciały na okna, Słuchaj jak w księżyc wzielenia się nocą psi śpiew jak się w potężnej sieci trzepoce jak kąsa Twór Żałowałam słów przepadłych w niejawie, że nie widne dla innych są jak cieni cień. Dłoń stroiła niebyłe widy w bezkształt i barwę, w dźwięk i taniec. Burzyła w niemocy udręce. Przyszedł dzień. Trawa była pod ręką a z trawy szły wieści nieznane pogubionych słów. Wiatr przywiał żywicę, śpiew wody i echo słów. Pocieszyło się słońce, pobratały się z wszechżywiem sny przepadłe w niejawie. Miary nieznane Garście mroku pustej nocy zegar w szału kroplach zachłyśnijmy się szczęściem! W strzępach słonecznych barwa ludzka się budzi. Idą bogi kalekie, anioły, potwory. Świt. Ludzie biją bólem w próżnię pięści. Mózg zawieszony w próżni w pajęczynie jaźni. Zbaw żużle oczu z bezsnu klątwy. Przez noc wędrują twoje ręce. Nim je całuję – nikną. Męka co noc ta sama. Ni kres ni początek. Niech zaśpiewają mi raz kołysankę gdy w twardym mroku serce taje. Dni potem szumią jak ptaki przelotne. Pamięć sen się zamącił, jawa mroczy, zbaw z bezsnu klątwy żużle oczu. sny zabłąkane w szyb chłód Sen pokruszony w uschły liść srebrnym włóknem ściekał w nocy staw w szklane nici uwikłał się cień i ćma roztłukła o biały klosz szczęście. Nie krusz już snów pachnącej burzy.
O okno bije lepki mrok I był sen przebudzony U krawędzi powiek Drzwi otwarte na nicość Sień zsiniała z wiatru Schody wiodące do nikąd Patrz – Ten pilny głód Co nie chce czekać Przebudził sen u krawędzi powiek W tę smagłą, lipcem poparzoną noc ani wyjść poza siebie, z siebie. Nie krzycz, wiem oszalałych oczu milion stad wyje w zimne niebo.
Mokry jaśmin chłodzi w białych gopłach,
W tę smagłą, lipcem poparzoną noc, Wędrowałeś szlakiem smutnej farby. Kędy kwitły wszystkich żyć czerwienie, stała młodość rozpełzłym płomieniem. Czas ci życie jak płótno pogarbił, fałdy wpełzły w twarzy pergamin. U komina sen chciał śmierć uwarzyć. Odegnaj ręce biało kraczące nad światem Już mnie urzekły innych godzin ptaki I wiatr gorący uschłych dni majakiem Szeleści w twarzach z starych drzeworytów. ćmo ślepa kulejąca mrokiem znieś bratu słodycz gorzkiej mięty płuca spalone napój zamiast mlekiem Przybladł gniew w twarzach muru Zszarzał ból w źrenicach okien
Brak tchu od schrypłej wichury
Szlakiem schrypłych wichur dzień zamknięty na rygiel noc na kłamstwo pieśń, pieśń spragniona szukająca boże nieistny, krzyku niewyrwany z trzewi-mocy zatrzaśniętych warg w białym mrozie usnęły wszy w noc poparzoną mrozem biała śmierć skacze na grudy ciał we wszystkich oknach kwitnie już krzyk w ślepiach oślepłych koni w skowycie bitych psów po mozaice ulic sparszywiałych krakała bezgłośnie w czarnych skrzydłach szubienic śmierć |
Melania Fogelbaum
(zdjęcie znalezione na terenie Getta przez Leona Kownera uszkodzone; zrekonstruowane)
(Photo courtesy of Elyasaf Kowner)
