W sierpniu 2004, na prosbe Dr Heleny Zymler-Svantesson, redagowalem z kopii ocalonego z Getta w Lodzi rekopisu tomik wierszy Melanii Fogelbaum. Majac swobode w wyborze wierszy wybralem wiekszosc czytelnych i mozliwych do zrozumienia. Tomik ukazal sie w Lodzi 27 sierpnia 2004 na szescdziesieciolecie ostatecznej likwidacji przez Niemcow Getta w Lodzi.
Pani Helena Zymler-Svantesson, bedac pierwotnym depozytorem rekopisu, zezwolila mi na publikacje wyboru wierszy Melanii Fogelbaum w Zwojach. Przekazala mi takze jedno zdjecie Melanii Fogelbaum wykonane w lodzkim getcie przez Mendela Grossmana oraz zdjecie dwoch stron rekopisu. Dziekuje Jej za to serdecznie.
Rekopis i zdjecie Melanii sa obecnie zdeponowane w US Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie, DC. Pani Helena Zymler-Svantesson pozostaje w kontakcie z Muzeum co do publikacji tych materialow.
Pan Elyasaf Kowner z Izraela przekazal mi drugie zdjecie Melanii Fogelbaum, ktorego podarty oryginal zostal po wojnie znaleziony przez jego ojca Leona Kownera na terenie bylego getta w Lodzi. Fotografia ta zostala zrekonstruowana przez Elyasafa. Panom Leonowi i Elyasafowi Kownerom rowniez serdecznie dziekuje.
Z uczuciem porazajacej grozy publikuje wiersze Melanii Fogelbaum w Zwojach jako swiadectwo czasow strasznych.
Andrzej Kobos
W szescdziesieciolecie likwidacji Getta w Lodzi
ZESZYT Z GETTA W LODZI
MELANIA FOGELBAUM
i jej swiadectwo z lat Zaglady
Getta w Lodzi
Melania Fogelbaum (5. VI. 1911 – 1. VIII. 1944), poetka, malarka, rzezbiarka byla przyjaciolka i duchowa podpora grupy mlodziezy w Getcie w Lodzi. Matka jej zmarla w getcie w lutym 1942 r. 1 sierpnia 1944 chora na gruzlice Melania zostala wywieziona z lodzkiego getta do Auschwitz-Birkenau gdzie zginela w komorze gazowej.
Po likwidacji Litzmannstadt Ghetto w sierpniu 1944, Nachman Zonabend, jeden z pozostawionych przez Niemcow przy zyciu dla uprzatniecia terenu getta, znalazl dwa zeszyty Melanii Fogelbaum zapelnione jej wierszami i notatkami oraz dwie jej fotografie wykonane przez Mendela Grossmana. W roku 1950 Nachman Zonabend przekazal te zeszyty ocalalej przyjaciolce Melanii, Helenie Zymler.
Leon Kowner – mlody uczen i przyjaciel Melanii w lodzkim getcie – po powrocie do Lodzi takze szukal sladow Melanii. Na podworzu domu przy ul. Marynarskiej znalazl podarta inna jej fotografie.
Wiersze Melanii Fogelbaum odzwierciedlaja zarowno gehenne Getta jak i milosc zycia. Wiekszosc nie ma tytulow ani znakow przestankowych. Pisane byly w kilku wersjach, w nowatorskim, czesto metaforycznym stylu. Rekopis, pisany po polsku olowkiem, nie zawsze jest latwy do odczytania i zrozumienia, czesto robi wrazenie notatek mysli.
Kilka wierszy Melanii Fogelbaum (w szwedzkim tlumaczeniu) zostalo opublikowanych przez Helene Zymler-Svantesson w zredagowanej przez nia antologii literatury i dokumentow z okresu hitlerowskiej okupacji Polski, pt. Och skuggorna blir längre ("I cienie beda dluzsze"), Bo Cavefors Bokförlag, 1972.
W 1998 r. Helena Zymler-Svantesson przekazala oryginalne zeszyty i inne dokumenty do United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie, DC.
W roku 2004, Helena Zymler-Svantesson oraz Leon Kowner z Haify, Israel, i jego syn Elyasaf, postanowili oddac hold Melanii Fogelbaum przedstawiajac swiatu wybor jej ocalalych, przejmujacych wierszy. Leon Kowner napisal po latach krotkie wspomnienie o Melanii.
Wydanie tego malego tomiku Melanii Fogelbaum na
szescdziesieciolecie likwidacji Getta w Lodzi stalo sie mozliwe dzieki
wysilkowi grupy ludzi dobrej woli.
Helena Zymler-Svantesson
Lund, Szwecja
Melania Fogelbaum w Getcie w Lodzi, 1940 r.
Fot. Mendel Grossman; zdjecie znalezione przez Nachmana Zonabenda
(Photo courtesy of the United States Holocaust Memorial Museum)
w Getcie w Lodzi
Dwie strony z zeszytu – rekopisu Melanii Fogelbaum
(Photo courtesy of the United States Holocaust Memorial Museum)
|
Wedrowka
Glodne sa ludzkie oczy. Oczy sekow w plocie wyzieraja na swiat. Glodnym sekom w plocie piach zmeczenia w oczy sypie czas.
A ja chce noca chlodna porzucic
W czarnych kadlubach dworcow
Juz ide, kwiat peonii dal biela wyznacza,  W wiatraku sieni przemiela sie zycie osmiu ruder. Smutna sien patrzy dymnikiem w niebo nad dachem przekwita mgla, snieg, odwilz, liscie czasem kracza aeroplany. Noca wiatr placze w niciach drutow strzep okrwawiony. Gdzies za brudna ulic mozaika plynie smutna zielen pol. Po sparszywialej mozaice ulic pelzna z pognilych sieni trupy. W czarnej drewnianej koronce karawanu slodko pachna trupy. Gna ulicami raz dziennie, sto na dzien chory upior, stepiale kopyta chlepcza chlodny bruk skazonych ulic. biore garsc mroku zza okna i nie placze nad nim chociaz slony oceanem lez co ciekly lupiac oczy slepcy slepcy chodzimy ulicami mury nie widzace sienie na przestrzal niby a slepe donikad, donikad miasto garnek rozpekly w drutach bez barwy bez dzwieku tanczy w goraczce oblakany szpital asfalt dyszy w goraczce plonica jarzebin majaczy czerwono zielony plod kasztanow zatruty durem spalonej ziemi siny glod wydoil matkom piersi zaraza, zaraza biegnie ulica otepialy upior szkap wiozacych trupy chlepca kopyta otepialych szkap bruk Chlepca bruk kopyta biegnacych szkap czarno kapie deszcz w sien puka czarna wariatka smierc z jedna noga za krotka uschla kosc puka w prochno w kostke asfaltu w czarnej drewnianej koronce karawanu dusza sie trupy Gotlib noca modlil sie do gwiazd o rychla smierc w dzien pod topory corczynych rak kladl glowe za skradziony olej jarzebina plonica zapachniala nad lozkiem.
Zniesli, oczy ostatni raz skradl dur dur zawiazano drutem miedz zywego kotla czasem miedz jeczala, cisza na migi przenosila szal wiatr mial oczy w slup groza podnosila drzewom zielone wlosy. dur zar zwezla sznury zyl, wszy plamia barlogi, slonce, mozgi. Trzewia trawia proznie, slepe glodu pijawy. Swiat nie dla nas, przez oczy otwarte glod targnie proznia trzewi i jelit fioletowe kwiaty zadrza sine pod sercem jak dzikie peonie, slepe bolu pijawy w cieplo wnetrza sie wessa. Krzyk zdechly u progu sieni lize opuchly asfalt i wiatr na przestrzal ssie zlepione platki krwi. Ksiezyc z dwu oczu wyrwal zrenice. W sprochnialym zaulku skrzydlo zmeczonego ptaka zgarnia w zranione okna swit. Przelknijmy gruzly placzu. Klacze Skrzypnal nieswiat w desce ku oknu i znuzonym lotem w bezbolu nieorlo chciala w oknie zaszumiec koszula. Jakze latwo bylo kolo muru jakze latwo bylo w sny kamienne frunac w odwrocone niebo podworza.
Tylko oczy okien niebyle w slepym murze
I nagle we framudze, co drzala pod reka
I lecialy na okna, Sluchaj jak w ksiezyc wzielenia sie noca psi spiew jak sie w poteznej sieci trzepoce jak kasa Twor Zalowalam slow przepadlych w niejawie, ze nie widne dla innych sa jak cieni cien. Dlon stroila niebyle widy w bezksztalt i barwe, w dzwiek i taniec. Burzyla w niemocy udrece. Przyszedl dzien. Trawa byla pod reka a z trawy szly wiesci nieznane pogubionych slow. Wiatr przywial zywice, spiew wody i echo slow. Pocieszylo sie slonce, pobrataly sie z wszechzywiem sny przepadle w niejawie. Miary nieznane Garscie mroku pustej nocy zegar w szalu kroplach zachlysnijmy sie szczesciem! W strzepach slonecznych barwa ludzka sie budzi. Ida bogi kalekie, anioly, potwory. Swit. Ludzie bija bolem w proznie piesci. Mozg zawieszony w prozni w pajeczynie jazni. Zbaw zuzle oczu z bezsnu klatwy. Przez noc wedruja twoje rece. Nim je caluje – nikna. Meka co noc ta sama. Ni kres ni poczatek. Niech zaspiewaja mi raz kolysanke gdy w twardym mroku serce taje. Dni potem szumia jak ptaki przelotne. Pamiec sen sie zamacil, jawa mroczy, zbaw z bezsnu klatwy zuzle oczu. sny zablakane w szyb chlod Sen pokruszony w uschly lisc srebrnym wloknem sciekal w nocy staw w szklane nici uwiklal sie cien i cma roztlukla o bialy klosz szczescie. Nie krusz juz snow pachnacej burzy.
O okno bije lepki mrok I byl sen przebudzony U krawedzi powiek Drzwi otwarte na nicosc Sien zsiniala z wiatru Schody wiodace do nikad Patrz – Ten pilny glod Co nie chce czekac Przebudzil sen u krawedzi powiek W te smagla, lipcem poparzona noc ani wyjsc poza siebie, z siebie. Nie krzycz, wiem oszalalych oczu milion stad wyje w zimne niebo.
Mokry jasmin chlodzi w bialych goplach,
W te smagla, lipcem poparzona noc, Wedrowales szlakiem smutnej farby. Kedy kwitly wszystkich zyc czerwienie, stala mlodosc rozpelzlym plomieniem. Czas ci zycie jak plotno pogarbil, faldy wpelzly w twarzy pergamin. U komina sen chcial smierc uwarzyc. Odegnaj rece bialo kraczace nad swiatem Juz mnie urzekly innych godzin ptaki I wiatr goracy uschlych dni majakiem Szelesci w twarzach z starych drzeworytow. cmo slepa kulejaca mrokiem znies bratu slodycz gorzkiej miety pluca spalone napoj zamiast mlekiem Przybladl gniew w twarzach muru Zszarzal bol w zrenicach okien
Brak tchu od schryplej wichury
Szlakiem schryplych wichur dzien zamkniety na rygiel noc na klamstwo piesn, piesn spragniona szukajaca boze nieistny, krzyku niewyrwany z trzewi-mocy zatrzasnietych warg w bialym mrozie usnely wszy w noc poparzona mrozem biala smierc skacze na grudy cial we wszystkich oknach kwitnie juz krzyk w slepiach osleplych koni w skowycie bitych psow po mozaice ulic sparszywialych krakala bezglosnie w czarnych skrzydlach szubienic smierc |
Melania Fogelbaum
(zdjecie znalezione na terenie Getta przez Leona Kownera uszkodzone; zrekonstruowane)
(Photo courtesy of Elyasaf Kowner)
