Serdecznie dziękuję Mu również za podarowanie mi egzemplarza rzadkiej dziś publikacji PAU z roku 1930 pt. Drugi nosorożec z warstw dyluwialnych w Staruni oraz charakter jego otoczenia.
Ponownie uprzejmie dziękuję Panu Profesorowi Jerzemu Wyrozumskiemu, Sekretarzowi Generalnemu Polskiej Akademii Umiejętności, na udzielenie mi zezwolenia na przedruki w Zwojach artykułów z wydawnictw PAU.
Andrzej Kobos
NOSOROŻCE I MAMUT ZE STARUNI
HENRYK KUBIAK
Wieś Starunia (48o 42'N, 24o 30'E) znajduje się około 130 km na południowy-wschód od Lwowa. W okresie największego zlodowacenia plejstoceńskiego czoło lądolodu było oddalone około 120 km na północ od niej, a górskie zlodowacenie Karpat było odległe o około 60 km.
Starunia i otaczające ją tereny przeżywały w minionym stuleciu zmienne losy historyczne. Przed I wojną światową należały wraz z południowo-wschodnimi ziemiami Polski (zwanymi Galicją) do Austrii. W okresie międzywojennym należały do niepodległej Polski. Od roku 1945 stały się częścią Ukrainy, wchodzącej wówczas w skład Związku Radzieckiego, dziś niepodległej.
Już w XIX wieku wydobywano w okolicach Staruni prymitywnymi metodami ropę naftową oraz produkt jej naturalnych przemian - ozokeryt, zwany również woskiem ziemnym. Na początku XX wieku istniały tu już cztery szyby, z których wydobywano ozokeryt na skalę przemysłową (niewielką!). Na tym samym terenie znajdowały się wówczas również liczne źródła solanki.
Znaleziska staruńskie obejmują szczątki pięciu dużych ssaków plejstoceńskich: jednego mamuta i czterech nosorożców.
- W jednym z istniejących szybów (szyb nr 4, nazwanym później
"szybem mamutowym") natrafiono jesienią 1907 roku na szczątki mamuta
(Mammuthus primigenius):
fragmenty szkieletu, skóry, ścięgien, mięśni. Szczątki znajdowały się na
głębokości 12.5 m; a ich wiek (14C) został określony na około
25,000 BP (Gd-17077) oraz ok. 35,000 BP (Gin-6633).
Szczątki mamuta są przechowywane w Muzeum Przyrodniczym we Lwowie.
- W listopadzie 1907 roku natrafiono w tym samym szybie nr 4 na
głębokości 17.5 m na przednią część ciała nosorożca włochatego (Coelodonta
antiquitatis): głowa, lewa przednia kończyna oraz pokrywający te części
ciała płat skóry. Wiek l4C = ok. 14,500 BP. Ten nosorożec, zwany
pierwszym nosorożcem staruńskim, jest również przechowywany w Muzeum
Przyrodniczym we Lwowie.
- W wyniku ekspedycji naukowej Polskiej Akademii Umiejętności
do Staruni znaleziono 23 października 1929 roku w odległości 3.30 m od
"szybu mamutowego" (nr 4), a na głębokości 12.5 m niemal
całkowicie, wraz ze skórą i mięśniami, zachowany okaz nosorożca
włochatego (tzw. drugi nosorożec staruński). Jest to jedyny na świecie
zachowany w całości przedstawiciel tego wymarłego około 12,000 lat temu
gatunku nosorożca. Jego wiek 14C
= ok. 23,000 BP (SI-642) lub ok. 36,000 BP (Hv-5989).
- W bocznej ścianie chodnika, 1.5 m powyżej cielska drugiego
nosorożca staruńskiego, odkryto w tym samym czasie szczątki trzeciego
nosorożca staruńskiego: przednia część czaszki z uzębieniem, cały
kręgosłup, fragmenty żeber, kości przednich kończyn. Wiek 14C
tego okazu określono na ok. 18,500 BP (Gd-15241).
- Przy tzw. trzecim nosorożcu znaleziono szczątki 'czwartego nosorożca staruńskiego': prawą łopatkę oraz drobne fragmenty kości młodego osobnika nosorożca włochatego.
Okazy oraz materiały dotyczące nosorożców drugiego,
trzeciego i czwartego znajdują się w zbiorach Instytutu Systematyki i Ewolucji
Zwierząt Polskiej Akademii Nauk w Krakowie.
Nosorożec (drugi) ze Staruni, 23,000 lub 36,000 lat BP.
Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie.
(fot. Andrzej Kobos, 2004)
Szkielet nosorożca (drugiego) ze Staruni, 23,000 lub 36,000 lat BP.
Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie.
(fot. Andrzej Kobos, 2004)
Szczątki wymienionych wyżej pięciu osobników, przedstawicieli dwóch wymarłych gatunków (mamuta i nosorożca włochatego) - zostały odkryte na niewielkiej przestrzeni (w prostokącie 8 m x 3 m) przy różnicy głębokości około 6 m.
Wiek szczątków, określony metodą radiowęglową, jest wyraźnie zróżnicowany: od około 36,000 do około 14,000 lat BP.
Zachowanie szczątków, tzn. szkieletów wraz z tkankami miękkimi, stanowi ewenement na skalę światową. Tkanki miękkie mogły zachować się jedynie dzięki naturalnej konserwacji wskutek przesycenia pochodnymi ropy naftowej. Drugim czynnikiem konserwującym była z pewnością sól. Obecność chlorku sodu stwierdzono w materiale otaczającym szczątki, a źródła solne występują w okolicy Staruni do dziś.
Towarzyszące nosorożcom staruńskim szczątki roślin, owadów i małych kręgowców są bardzo istotne dla rekonstrukcji środowiska i klimatu stepotundry plejstoceńskiej. Tak zwany drugi nosorożec staruński jest jedynym na świecie niemal w całości zachowanym przedstawicielem tego wymarłego około 12,000 lat temu gatunku.
Znaleziska staruńskie mają ogromne i niezaprzeczalne znaczenie
dla nauki światowej, ponieważ stanowią jedyne dotąd znane stanowisko
paleontologiczne tego rodzaju na świecie.
Głowa nosorożca (drugiego) ze Staruni, 23,000 lub 36,000 lat BP.
Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie.
(fot. Andrzej Kobos, 2004)
Czaszka nosorożca (drugiego) ze Staruni, 23,000 lub 36,000 lat BP.
Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie.
(fot. Andrzej Kobos, 2004)
Autor, Profesor Dr Henryk Kubiak jest emerytowanym profesorem w Polskiej Akademii Nauk w Instytucie i Ewolucji Systematyki Zwierząt PAN w Krakowie. Ogłosił blisko 80 prac naukowych, dotyczących głównie słoni kopalnych (mamutów) i innych dużych prehistorycznych zwierząt kopytnych. Pracuje nad nosorożcami II, III i IV ze Staruni, których szczątki są przechowywane w Muzeum Przyrodniczym PAN w Krakowie. Brał udział w wyprawie naukowej na pustynię Gobi, przetłumaczył kilka książek naukowych.
