Dziekuje bardzo Panu Profesorowi Henrykowi Kubiakowi za zgode na przedruk w Zwojach Jego publikacji z tomu pt. Prace Komisji Paleogeografii Czwartorzedu Polskiej Akademii Umiejetnosci, T. I: 2003.

Serdecznie dziekuje Mu rowniez za podarowanie mi egzemplarza rzadkiej dzis publikacji PAU z roku 1930 pt. Drugi nosorozec z warstw dyluwialnych w Staruni oraz charakter jego otoczenia.

Ponownie uprzejmie dziekuje Panu Profesorowi Jerzemu Wyrozumskiemu, Sekretarzowi Generalnemu Polskiej Akademii Umiejetnosci, na udzielenie mi zezwolenia na przedruki w Zwojach artykulow z wydawnictw PAU.

Andrzej Kobos




NOSOROZCE I MAMUT ZE STARUNI





HENRYK   KUBIAK



Wies Starunia (48o 42'N, 24o 30'E) znajduje sie okolo 130 km na poludniowy-wschod od Lwowa. W okresie najwiekszego zlodowacenia plejstocenskiego czolo ladolodu bylo oddalone okolo 120 km na polnoc od niej, a gorskie zlodowacenie Karpat bylo odlegle o okolo 60 km.

Starunia i otaczajace ja tereny przezywaly w minionym stuleciu zmienne losy historyczne. Przed I wojna swiatowa nalezaly wraz z poludniowo-wschodnimi ziemiami Polski (zwanymi Galicja) do Austrii. W okresie miedzywojennym nalezaly do niepodleglej Polski. Od roku 1945 staly sie czescia Ukrainy, wchodzacej wowczas w sklad Zwiazku Radzieckiego, dzis niepodleglej.

Juz w XIX wieku wydobywano w okolicach Staruni prymitywnymi metodami rope naftowa oraz produkt jej naturalnych przemian - ozokeryt, zwany rowniez woskiem ziemnym. Na poczatku XX wieku istnialy tu juz cztery szyby, z ktorych wydobywano ozokeryt na skale przemyslowa (niewielka!). Na tym samym terenie znajdowaly sie wowczas rowniez liczne zrodla solanki.

Znaleziska starunskie obejmuja szczatki pieciu duzych ssakow plejstocenskich: jednego mamuta i czterech nosorozcow.

  1. W jednym z istniejacych szybow (szyb nr 4, nazwanym pozniej "szybem mamutowym") natrafiono jesienia 1907 roku na szczatki mamuta (Mammuthus primigenius): fragmenty szkieletu, skory, sciegien, miesni. Szczatki znajdowaly sie na glebokosci 12.5 m; a ich wiek (14C) zostal okreslony na okolo 25,000 BP (Gd-17077) oraz ok. 35,000 BP (Gin-6633).

    Szczatki mamuta sa przechowywane w Muzeum Przyrodniczym we Lwowie.

  2. W listopadzie 1907 roku natrafiono w tym samym szybie nr 4 na glebokosci 17.5 m na przednia czesc ciala nosorozca wlochatego (Coelodonta antiquitatis): glowa, lewa przednia konczyna oraz pokrywajacy te czesci ciala plat skory. Wiek l4C = ok. 14,500 BP. Ten nosorozec, zwany pierwszym nosorozcem starunskim, jest rowniez przechowywany w Muzeum Przyrodniczym we Lwowie.

  3. W wyniku ekspedycji naukowej Polskiej Akademii Umiejetnosci do Staruni znaleziono 23 pazdziernika 1929 roku w odleglosci 3.30 m od "szybu mamutowego" (nr 4), a na glebokosci 12.5 m niemal calkowicie, wraz ze skora i miesniami, zachowany okaz nosorozca wlochatego (tzw. drugi nosorozec starunski). Jest to jedyny na swiecie zachowany w calosci przedstawiciel tego wymarlego okolo 12,000 lat temu gatunku nosorozca. Jego wiek 14C = ok. 23,000 BP (SI-642) lub ok. 36,000 BP (Hv-5989).

  4. W bocznej scianie chodnika, 1.5 m powyzej cielska drugiego nosorozca starunskiego, odkryto w tym samym czasie szczatki trzeciego nosorozca starunskiego: przednia czesc czaszki z uzebieniem, caly kregoslup, fragmenty zeber, kosci przednich konczyn. Wiek 14C tego okazu okreslono na ok. 18,500 BP (Gd-15241).

  5. Przy tzw. trzecim nosorozcu znaleziono szczatki 'czwartego nosorozca starunskiego': prawa lopatke oraz drobne fragmenty kosci mlodego osobnika nosorozca wlochatego.

Okazy oraz materialy dotyczace nosorozcow drugiego, trzeciego i czwartego znajduja sie w zbiorach Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierzat Polskiej Akademii Nauk w Krakowie.




Nosorozec (drugi) ze Staruni, 23,000 lub 36,000 lat BP.
Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie.
(fot.   Andrzej Kobos, 2004)




Szkielet nosorozca (drugiego) ze Staruni, 23,000 lub 36,000 lat BP.
Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie.
(fot.   Andrzej Kobos, 2004)


Szczatki wymienionych wyzej pieciu osobnikow, przedstawicieli dwoch wymarlych gatunkow (mamuta i nosorozca wlochatego) - zostaly odkryte na niewielkiej przestrzeni (w prostokacie 8 m x 3 m) przy roznicy glebokosci okolo 6 m.

Wiek szczatkow, okreslony metoda radioweglowa, jest wyraznie zroznicowany: od okolo 36,000 do okolo 14,000 lat BP.

Zachowanie szczatkow, tzn. szkieletow wraz z tkankami miekkimi, stanowi ewenement na skale swiatowa. Tkanki miekkie mogly zachowac sie jedynie dzieki naturalnej konserwacji wskutek przesycenia pochodnymi ropy naftowej. Drugim czynnikiem konserwujacym byla z pewnoscia sol. Obecnosc chlorku sodu stwierdzono w materiale otaczajacym szczatki, a zrodla solne wystepuja w okolicy Staruni do dzis.

Towarzyszace nosorozcom starunskim szczatki roslin, owadow i malych kregowcow sa bardzo istotne dla rekonstrukcji srodowiska i klimatu stepotundry plejstocenskiej. Tak zwany drugi nosorozec starunski jest jedynym na swiecie niemal w calosci zachowanym przedstawicielem tego wymarlego okolo 12,000 lat temu gatunku.

Znaleziska starunskie maja ogromne i niezaprzeczalne znaczenie dla nauki swiatowej, poniewaz stanowia jedyne dotad znane stanowisko paleontologiczne tego rodzaju na swiecie.




Glowa nosorozca (drugiego) ze Staruni, 23,000 lub 36,000 lat BP.
Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie.
(fot.   Andrzej Kobos, 2004)




Czaszka nosorozca (drugiego) ze Staruni, 23,000 lub 36,000 lat BP.
Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie.
(fot.   Andrzej Kobos, 2004)




Autor, Profesor Dr Henryk Kubiak jest emerytowanym profesorem w Polskiej Akademii Nauk w Instytucie i Ewolucji Systematyki Zwierzat PAN w Krakowie. Oglosil blisko 80 prac naukowych, dotyczacych glownie sloni kopalnych (mamutow) i innych duzych prehistorycznych zwierzat kopytnych. Pracuje nad nosorozcami II, III i IV ze Staruni, ktorych szczatki sa przechowywane w Muzeum Przyrodniczym PAN w Krakowie. Bral udzial w wyprawie naukowej na pustynie Gobi, przetlumaczyl kilka ksiazek naukowych.





Teksty o znaleziskach w Staruni zamieszczone w Zwojach:



Copyright © 1997-2004 Zwoje