DLACZEGO FRANZ KAFKA

CZYTAŁ SZALOMA ASZA ?





DANIEL KALINOWSKI



Na pytanie postawione w tytule tego eseju nie sposób jednoznacznie odpowiedzieć. A jednak warto próbować, gdyż w przypadku tak znakomitych autorów nic nie dzieje się przypadkowo. Wzmianek Kafki o Aszu nie znajdziemy zbyt wiele. Jednakże tych kilka, rozsianych wśród pism intymnych autora Zamku, pozwala zobaczyć, iż twórczość Szaloma Asza (1880-1957) i jego osoba były dla praskiego pisarza ogniwami rozległego łańcucha powiązań z kulturą żydowską. Relacje te nie należą do najbardziej przejrzystych, z jednej strony ożywiają, z drugiej paraliżują. Jednakże postać Szaloma Asza umieścić można po tej stronie, która wiązała się z nadzieją w żydostwo lepsze, dojrzalsze i żywe.


1.     Pisarze żydowskiego Wschodu

Franz Kafka wraz z Maksem Brodem wydatnie uczestniczyli w ruchu literackim praskiego środowiska Żydów, choć Kafka w przeciwieństwie do Broda bardziej był obserwatorem niż działaczem. W Dziennikach pojawia się bardzo wiele notatek dotyczących literatury tworzonej przez Żydów i związanej z Żydami. Autor Wyroku opisuje wrażenia czytelnicze z lektury dzieł Maksa Broda, Josepha Lateinera, Abrahama Goldfadena, Chaima-Nachmana Bialika i wielu innych. To zainteresowanie dla literatury żydowskiej potwierdzają Gustawa Janoucha Rozmowy z Kafką. Janouch dołącza do listy autorów interesujących pisarza z Pragi takich twórców jak: Robert Rehlen, Icchok Lejb Perec i właśnie Szalom Asz. Już samo zebranie listy nazwisk i tytułów dzieł dałoby pewne wyobrażenie, jak dalece Kafka śledził literaturę tworzoną przez artystów żydowskiego pochodzenia. Oczywiście, trzeba mieć świadomość, iż tyle samo uwagi poświęca Kafka literaturze artystów innych narodowości. Tych jednak, wobec których pisarz określa się mianem „my Żydzi”, traktuje jako reprezentantów głównych kierunków rozwoju judaizmu w Europie. Jak wspomina G. Janouch o Szalomie Aszu Kafka wypowiedział się przy okazji wydania antologii wschodniożydowskich opowiadań 1). Słyszymy więc:

Perec, Asz i wszyscy inni pisarze żydowskiego Wschodu tworzą tylko opowiadania ludowe. To słuszne. Żydostwo nie jest przecież sprawą wiary, ale przede wszystkim sprawą praktyki życiowej, wspólnoty określonej przez wiarę. 2)
Z cytatu tego przebija przekonanie Kafki o wyjątkowości obyczajowej strony żydowskiej twórczości. To właśnie celność literackiego odkrycia prostego ludu żydowskiego zyskuje u Kafki aprobatę, im więcej odsłonięcia bezpretensjonalności, prawdy o zwykłych Żydach, tym bardziej literatura taka może według Kafki nabrać narodowego charakteru.

Do jakiego typu twórczości Asza dostosowuje swój głos Kafka? Wydaje się, że przede wszystkim do nowelistycznych utworów pisarza z Kutna. Wszak pierwszy tom prozy Asza W złym czasie (In a szlechter cajt – 1903) to właśnie krótkie opowiadania z bogato przedstawioną folklorystyką żydowską. Kafka mógł też czytać lub słyszeć o innych nowelach Szaloma Asza, np. z tomów Młodość (Jugend – 1908), Ziemia (Erd – 1910), Żydowski żołnierz (Der jidiszer soldat – 1918) czy wreszcie Ruiny Polski (Churbn Pojln – 1918). Jednym z opowiadań Asza z wyraźnie widocznym motywem chasydzkim i fascynacją ludową tradycją żydowską jest Wiejski cadyk; to ono właśnie swą ideową wymową trafić mogło w uczuciowość Kafki 3) Ta historia o Jaśku, wiejskim prostaczku, który choć nieuczony i naiwny, gorąco i w zachwycie kocha Boga, jakże współgra z jednym z wpisów do dziennika Kafki:

Widok polskich Żydów zdążających na Kol Nidre. Mały chłopak z płaszczami modlitewnymi pod lewym i prawym ramieniem, biegnący obok ojca. Nie pójść do templu to samobójstwo.

Otworzyłem Biblię. O niesprawiedliwych sędziach. Odnajduję tu więc własne przeświadczenie lub przynajmniej to przeświadczenie, które zawsze w sobie samym stwierdzałem. 4)


Oczywiście z braku jednoznacznych dowodów nie da się stwierdzić czy Kafka czytał Wiejskiego cadyka. Zważywszy jednak na czas powstania utworu jest to bardzo prawdopodobne. Nawet jednak, jeśli pisarz z Pragi nie zapoznał się z konkretnymi utworami Asza, to niewątpliwie dotykał tych samych problemów ówczesnego życia społecznego. Weźmy przykład: Szalom Asz w dwudziestoleciu między światowymi wojnami obserwuje wzmagającą się emigrację Żydów do Ameryki. Swe przemyślenia o tym zjawisku wiąże w zbiór opowiadań o życiu imigrantów żydowskich za Oceanem pt. Amerykańskie opowiadania (Amerikaner dercejlungen). Ta książka to swoisty akt ujęcia się za najbiedniejszymi z przesiedleńców, dowartościowanie ich wysiłków w zbudowaniu szczęścia, obrona wartości jakie ze sobą przynoszą. A Franz Kafka? Wszak jego pierwsza powieść nosi tytuł Ameryka. Przy jej czytaniu może nie dojrzymy literackich filiacji (Dickens), lecz z pewnością uchwycimy, iż jest to inicjacyjna historia o Karlu Rossmannie. Odkrywają się wówczas przed nami losy żyda-wygnańca i żyda-imigranta próbującego znaleźć wśród obcych ludzi wsparcie i szacunek. Kafka przejmująco opisywał zderzenie się bezradności młodego Karla, lęku tego przesiedleńca z dynamiką, czasem niemal agresją nowych ludzi na nowym lądzie. Dodatkowo ważne jest tutaj to, iż zarówno Szalom Asz jak i Franz Kafka patrzą nie tylko na zderzenia kulturowe i obyczajowe, ale i również na los pojedynczych ludzi. Ich opisy, choć odmienne artystycznie, mają ten sam efekt moralny – współczucie.


2.     Kafka i Asz w teatrze

Franz Kafka i Szalom Asz oprócz słowa pisanego wyczuleni są również na słowo mówione. Stąd ich zainteresowanie żydowskim teatrem, szczególnie dla jego żargonowej odmiany. Rozmowy z Kafką Janoucha obfitują w liczne omówienia treści sztuk teatralnych, opisy kreacji aktorskich, analizy żydowskiego środowiska teatralnego 5). Swoiste recenzje ze spektakli teatralnych w praskiej Café Savoy, ówczesnej scenie objazdowych grup teatralnych specjalizujących się w spektaklach odgrywanych w języku jidysz, znajdziemy również w Dziennikach 6). Kafka jest tym rodzajem teatru wyraźnie zafascynowany. Zachwyca go melodyka jidysz, oczarowują wędrowni aktorzy, mało znani dramatopisarze a nawet atmosfera na widowni. Na kartach dziennika zaobserwować można jak kształtuje się gust artystyczny pisarza, jakie techniki aktorskie są mu bliskie, jakimi kryteriami ocenia grę aktorską. Opisy tancerki Baletu Rosyjskiego, artystki kabaretowej z Wiednia, aktorki paryskiej, pełne są uszczypliwości i nieufności; za to od chwili zapoznania się Kafki z teatrem żydowskim temperatura jego dziennikowych wpisów-recenzji wyraźnie rośnie. Nie ma w nich co prawda bezgranicznego zachwytu, ale daje się odczuć pozytywne emocjonalne zaangażowanie:

Podczas niektórych pieśni, przy wymawianiu słów jüdische Kinderlach, podczas pewnych spojrzeń na tę kobietę, która stojąc na podium przyciąga ku sobie – bo jest żydówką – nas słuchaczy, bo jesteśmy żydami, i to bez żądzy albo ciekawości zwróconej ku chrześcijanom – drżenie przebiegało mi policzki. (...)

Talmudyczna melodia ścisłych pytań, zaklęć lub objaśnień: w tubę wdziera się powietrze i porywa ją ze sobą, a ku pytanemu leci skręcając się z małych, dalekich zaczątków wielka, w całokształcie dumna, w skrętach swych pokorna śruba. 7)

Z żydowskiej trupy aktorskiej największe jednak wrażenie na Kafce zrobił Izaak Löwy, żyd polskiego pochodzenia, którego uznaje za jednego z najciekawszych aktorów grających w języku jidysz. Dzienniki zawierają bardzo dużo notatek o jego grze, temperamencie, można mówić nawet o swoistym wpływie Löwy’ego na osobowość pisarza. Kafka spisuje jego wspomnienia o warszawskim teatrze żydowskim, organizuje mu także wieczór recytacji wschodnioeuropejskiej poezji żydowskiej, do którego sam pisze introdukcję. Podchodzi do tego zadania niezwykle poważnie. Swój artykuł nasyca dobrą wiedzą językową i historyczną o temacie.

Dramaty Szaloma Asza były autorowi Procesu z pewnością znane. Janouch wspomina jedną z rozmów, podczas której dyskutowali z Kafką o znanym wiedeńskim aktorze Rudolfie Schildkraucie, którego oglądali w sztuce Asza Bóg zemsty (Got fun nekume – 1908). Pisarzowi z Pragi kreacja aktora się nie spodobała. Na negatywną ocenę dołożyła się jeszcze sprawa, iż dramat wystawiany był w języku niemieckim, Kafka zaś za artystyczną prawdę o Żydach uznawał tylko sztuki grane w jidisz. Podobnie w latach dwudziestych XX wieku myślał także Szalom Asz. Jak pamiętamy jego największe sceniczne sukcesy osiągał najpierw dzięki jidisz, dopiero później tłumaczono te dramaty na inne języki. Oczywiście dorobek dramaturgiczny Asza jest nieporównywalnie bogatszy od jednego tylko, zaniechanego zresztą dramatu Kafki Strażnik grobowca. W 1924 roku, kiedy zaczęto w Warszawie wydawać pierwszą całościową edycję pism Szaloma Asza, dramaty zajmują aż cztery tomy.

Co takiego mogło się Kafce podobać w Bogu zemsty Asza? Co w tej sztuce zaprzepaścił aktor (nie byle jaki zresztą, znany na scenach całej Europy, grał również główną rolę w amerykańskiej inscenizacji Boga zemsty) prowadząc swą rolę po niemiecku? Być może niepowtarzalne brzmienie słów Jankiela Szapszowicza, tego sutenera chcącego uchodzić za pobożnego Żyda? Może język, jakim mówią pozostali bohaterowie dramatu – język zamkniętych enklaw, hermetycznych środowisk, których ogląd i poznanie z perspektywy innego języka nigdy nie będzie taki sam jak w oryginale? To wszystko czego nie wypełnił aktor, Kafka właśnie najmocniej szanował. Autorowi Wyroku w dramacie Asza podobać się mogła również wymowa moralna, ta krytyka hipokryzji i fałszywej pobożności, owo nieukrywanie gorzkiej prawdy i chęć wykorzenienia wad w ludziach. Moralny imperatyw jako nieodłączna cecha obecna w pisarstwie Asza to również znamienny profil dla Kafki.


3.     Asz dla ogniska dzieci żydowskich

Kafka podczas dyskusji z Janouchem o wydarzeniach artystycznych częstokroć porusza problemy związane z tożsamością narodową Żydów początku XX wieku. Szczególnie zajmuje go rozdarcie na wschodnią i zachodnią diasporę oraz rozwijający się wówczas ruch syjonistyczny. Stosunek emocjonalny autora Zamku do tych zjawisk nie jest jednoznaczny. Zwłaszcza syjonizm jako idea powrotu Żydów do Ziemi Świętej jest częstym motywem wyznań Kafki. Pisarz zauważa rosnącą wśród młodych Żydów popularność tego pomysłu i podobno marzy o tym, żeby jako robotnik rolny lub rzemieślnik pojechać do Palestyny 8).

Podobnie ma się rzecz w Listach do Felicji, gdzie również znajdziemy świadectwo niezwykle szerokiego zainteresowania współczesną kulturą żydowską. Kafka wobec Felicji Bauer występuje jako przewodnik po świecie dydaktyki, etyki, religii rozpatrywanych w aspekcie judaistycznej tradycji. Poleca więc lektury, proponuje rozwiązania pedagogiczne, które Felicji, nauczycielce Ogniska Żydowskiego w Berlinie, skutecznie miałyby pomóc w wychowaniu dzieci na świadomych dwudziestowiecznej rzeczywistości Żydów Zachodu.

Wśród uwag do narzeczonej, chcącej umiejętnie wychowywać powierzone jej dzieci, Kafka proponuje, aby czytały one także i Szaloma Asza:

Z Maksem nie miałem jeszcze okazji porządnie porozmawiać o lekturach dla Twojej grupy (...) Jedyna lektura, o której sam wiem w tej chwili, to byłyby Historie biblijne Schaloma Ascha. 9)

Książka pisarza z Kutna miała według Kafki stymulować rozwój intelektualny i emocjonalny dziewczynek z ogniska. Historie biblijne w opracowaniu Asza 10) miały być ogniwem pośrednim między literaturą najprostszą a najwyższą, przy czym za tę pierwszą uważał Kafka żydowskie opowieści folklorystyczne (np. Opowieści ludowe Pereca), zaś za najbardziej dojrzałą uznawał Biblię i Talmud.

Listy miłosne Kafki ustępują czasami pouczeniom i wskazówkom dotyczącym Siegfrieda Lehmanna, Alfreda Lichtwarka a także innych działaczy syjonistycznych i pedagogów, którzy zakładali szkoły żydowskie 11). Kafka zachęca Felicję do czytania: dzieła Lehmanna Problem wychowania żydowsko-religijnego, prac Lichtwarka Śpiewnik syjonistyczny związku młodzieży "Niebiesko-Biali" oraz Ćwiczenia w oglądaniu obrazów. Kafka czuł się nieomal osobiście odpowiedzialny za pogłębianie wiedzy Felicji o żydostwie, tym samym jednak budował w sobie świadomość człowieka społecznego. Zainteresowania Kafki syjonizmem nie można wszakże uznać za jednoznaczną ideologię czy wyraźną deklarację polityczną.

Z Szalomem Aszem jest niekiedy podobnie. Wszak wymowa tomu opowiadań W Ziemi Izraela (In Erec-Israel – 1911) można uznać za swoisty głos w przybliżaniu Żydom diaspory wizji ówczesnej Ziemi Świętej. Wiele tam fascynacji, podziwu i atencji dla starożytności Palestyny, wiele tkliwości dla tego, co codzienne i zwykłe. Asz mimo, iż nie był najgorętszym entuzjastą syjonizmu, nie był też ruchu tego wyraźnym krytykiem. Być może, tak jak i Kafka, za bardzo czuł się artystą, aby szukać swej ojczyzny poza znany mu już dobrze świat kultury europejskiej i amerykańskiej. Wszak Asz nigdy nie poddał się żadnej z syjonistycznych Aliji i pozostał na Zachodzie, zaś Kafka, choć Trzecia Alija kusiła go najmocniej, nigdy tak naprawdę "nie wyzwolił się" od Pragi.

Są jednak między tymi pisarzami w zakresie stosunku do żydostwa wyraźne różnice. Szalom Asz wszakże ze swego pochodzenia uczynił siłę sztuki artystycznej, na co Kafka nigdy się nie zdobył. Asz niemal w całości pisze o bohaterach-Żydach, w ich niepowtarzalności oraz indywidualności, w ich wzlotach i upadkach, Kafka zaś swe opowieści nasyca takim klimatem symboliki, iż żydowskość staje się tylko ledwo widoczną aurą. I wreszcie sprawa ostatnia: Asza w widzeniu przyszłości Żydów nie opuszcza optymizm, Kafka zawsze pozostaje pesymistą.


4.     Jidisz i odkrywanie intymności

Zetknięcie się z żywym żargonem żydowskim, spotkania „u Żydów” w Café Savoy, jak to mówił sam Kafka, stały się zaczynem do wnikliwej lektury prac historycznych o żydostwie, zwłaszcza chodzi tu o pracę Heinricha Graetza Historia żydostwa (Geschichte des Judentums) oraz studiowanie historii literatury języka jidysz. Książki te stają się zresztą przedmiotem osobnych analiz, w których pisarz zastanawia się nad kondycją, tematyką i strukturą literatury żydowskiej 12):

Pamięć małego narodu nie jest mniejsza niż pamięć narodu wielkiego, opracowuje zatem dany sobie materiał gruntowniej. Jakkolwiek znajdzie tu zatrudnienie mniej znawców historii literatury, niemniej sama literatura jest nie tyle sprawą historii literatury, ile raczej sprawą narodu i znajduje się zatem w rękach chociaż nie nieskazitelnych to przynajmniej pewnych. Bo przecież wymagania stawiane jednostce przez świadomość narodową w obrębie małego narodu sprawiają, że każdy człowiek musi w każdej chwili być gotów przypadającą na niego cząstkę literatury znać, dźwigać oraz bronić jej, i to bronić w każdym wypadku, choćby jej nawet nie znał i nie dźwigał. 13)

W tych ogólnych rozważaniach Kafki o literaturze żydowskiej gdyby miał wymienić konkretne nazwiska twórców, o Aszu prawdopodobnie by nie zapomniał. Wszak autor trylogii Przed potopem i chyba jako pierwszy w tak wyraźny i właściwie bezdyskusyjny sposób wprowadził literaturę żydowską w krwioobieg literatury powszechnej. Jak wspomina Salomon Belis-Legis Szalom Asz od początku swej artystycznej działalności cieszył się niezwykłym powodzeniem 14). Niemal też od początku czytany jest w wielu językach: jidisz, hebrajskim, rosyjskim, polskim, niemieckim i wielu innych. Wzbudzał emocje, czasami kontrowersje i dyskusje, kształtował obraz ówczesnej literatury, najpierw poprzez jidisz, później poprzez przekłady.

Tym, co najbardziej przejmuje Kafkę w odwoływaniu się do Wschodniego Żydostwa i tym samym do Szaloma Asza jest przekonanie, iż to co najczystsze, najbardziej zdrowe i żywotne w żydostwie wywodzi się właśnie od Żydów Wschodu. Pogląd Kafki nie był odosobniony, lecz przyznać trzeba, że tradycja ta wraz z językiem jidysz zapadły w świadomość pisarza głęboko, rozbudzając w nim – zasymilowanym Żydzie Zachodu – nieuświadomione do końca poczucie zakorzenienia w rasie, przodkach i wierze. Jidysz uwewnętrzniany i urzeczywistniany przez Żydów wyzwalać ma według Kafki ich energię i witalność, to jidysz sprawia, że użytkownicy tego języka przekazać będą umieli swoją odrębność i tożsamość:

Do żargonu zbliżycie się Państwo całkiem, jeśli uzmysłowicie sobie, że poza umiejętnościami działają w Was również siły lub połączenia sił, które pozwalają rozumieć żargon przez wyczucie. (...) Skoro zaś żargon raz Państwa porwie – a żargon to wszystko – słowo, melodia chasydzka i sama osobowość naszego wschodniożydowskiego aktora – wtedy nie zaznacie wcześniejszego spokoju. Wtedy odczujecie dopiero prawdziwą jedność żargonu tak mocno, że zaczniecie bać się już nie żargonu, lecz samych siebie. 15)
W tego typu wypowiedzi Kafki słychać również prozę Asza. Pisarz z Kutna mimo, iż osadzony w realizmie, rzetelnym opisie i szczególe, nigdy nie zapomniał o szczególnego rodzaju romantyzmie, może nawet mistycyzmie pisarskim. Asz łączył w sobie subtelny liryzm i epicki rozmach, które tak przekonująco objawiały się w kreacjach duchowych patriarchów, prostych a uduchowionych ludziach i w lśniąco kolorystycznych krajobrazach. Był Szalom Asz człowiekiem-artystą, literatem-Żydem, który nie wahał się walczyć o prawdę swojej sztuki:
Moim pragnieniem jest ukazanie światu skarbów ducha, religii i kultury, które przetrwały w narodzie żydowskim. Duszę żydowską widzę w męczeństwie mojego narodu, w upokorzeniach doznanych z powodu wiary. Dostrzegłem tę duszę w tysięcznych przejawach, w piwnicach nędzarzy i w bet hamidraszu, na ulicy, gdzie kręcą się mali złodzieje, i w Żydach z Psalmów. 16)



Przypisy:
  1. Chodzi tu o książkę Das Ghettobuch. Die schönste Geschichten aus dem Ghetto opracowaną i wydaną przez Artura Landsbergera w Berlinie w 1921 roku.   (powrót)

  2. G. Janouch, Rozmowy z Kafką. Notatki i wspomnienia, przeł. J. Borysiak i E. Dyczek, posł. i przyp. E. Dyczek, Warszawa 1993, s. 162.   (powrót)

  3. Opowiadanie to znaleźć można np. w zbiorze: Szalom Asz, Czarodziejka z Kastylii i inne opowiadania, przeł. M. Friedman, wstęp E. Prokop-Janiec, Wrocław 1993. Na marginesie warto wspomnieć, iż historia z Wiejskiego cadyka ma swoją wersję również w Opowieściach chasydów w opracowaniu Martina Bubera.   (powrót)

  4. F. Kafka, Dzienniki. 1910-1923, [Z dzieł Franza Kafki, Tom III i IV], przeł. J. Werter, London 1993, cz. 2, s. 143.   (powrót)

  5. G. Janouch, op. cit.,   (powrót)

  6. F. Kafka, Dzienniki, cz. 1, s. 79-87, 97, 110.   (powrót)

  7. Tamże, cz. 1, s. 81-82.   (powrót)

  8. G. Janouch, Rozmowy z Kafką, s. 34. Patrz także: F. Kafka, Listy do Felicji i inne z lat 1912-1916, przełożyła Irena Krońska, Warszawa 1976, t. I, s. 11.   (powrót)

  9. F. Kafka, Listy do Felicji i inne z lat 1912-1916, przeł. I. Krońska, Warszawa 1976, t. 2, s. 296.   (powrót)

  10. Dokładnie idzie tu o wydawnictwo:  S. Asch, Kleine Geschichten aus der Bibel, Berlin 1914.   (powrót)

  11. F. Kafka, Listy do Felicji, t. 2, s. 251, 255, 259, 269, 278, 295, 300, 315, 337.   (powrót)

  12. F. Kafka, Dzienniki, cz. 1, s. 132-133.   (powrót)

  13. Tamże, cz. 1, s. 208-209.   (powrót)

  14. Dla przykładu sięgnąć można do Wstępu w:  S. Asz, Mąż z Nazaretu, M. Friedman, wstęp S. Belis-Legis, Wrocław 1990.   (powrót)

  15. F. Kafka, O języku jidysz, przeł. E. Geller, "Literatura na świecie" 1987, nr 2 (187), s. 96.   (powrót)

  16. S. Asz Das Ghettobuch. Die schönste Geschichten aus dem Ghetto.   (powrót)



Szalom Asz (1. I. 1880. Kutno – 10. VII. 1957, Londyn) – pisarz tworzący w jidysz; w utworach przedstawiał życie Żydów w przeszłości (m. in. fascynował się początkami chrześcijaństwa) i współczesności. Otrzymał tradycyjną edukację religijną, lecz wkrótce zyskał opinię heretyka i odszedł z domu. W Warszawie zadebiutował opowiadaniem Mojszele; wszedł do literackiego salonu Icchaka L. Pereca, gdzie zyskał uznanie. Od r. 1914 poza krajem, przeważnie w USA, od r. 1954 w Izraelu. Po r. 1918 jako przedstawiciel Joint brał udział w akcji pomocy dla żydowskiech ofiar wojny i rewolucji. Zaprzyjaźniony z twórcami polskimi (m.in. ze S. Żeromskim i St. Witkiewiczem), z którymi spotykał się m.in. w Kazimierzu Dolnym ("dla mnie Wisła szumi po żydowsku"), znajdował się pod wpływem I.L. Pereca. Utwory jego (powieści, opowiadania, sztuki teatralne) przełożono na wiele języków, w tym na polski, m.in.: Dos sztetl (Miasteczko, 1905, wyd. polskie 1911), trylogia Farn mabul (Przed potopem, 1929-1931, wyd. polskie 1930-1931, Der man fun Naceret (Mąż z Nazaretu, 1939, wyd. polskie 1990), Di kiszufmacherin fun Kastilien (Czarodziejka z Kastylii, 1926, wyd. polskie 1993).

Jerzy Tomaszewski, Żydzi w Polsce. Leksykon. Wyd. Cyklady, Warszawa 2001.   (AMK)


Daniel Kalinowski, ur. 1969 w Sławnie. Studia polonistyczne na WSP w Słupsku. Praca magisterska o aforyzmach F. Kafki. Doktorat na Uniwersytecie Gdańskim (promotor prof. J. Bachórz) z polskiej aforystyki literackiej XIX wieku. Od 1996 r. asystent, od 2001 r. adiunkt w Instytucie Filologii Polskiej Pomorskiej Akademii Pedagogicznej w Słupsku. Obecne prace naukowe: polska recepcja twórczości Franza Kafki, motywy żydowskie w tradycji polskiej, motywy buddyjskie w literaturze polskiej, analiza najkrótszych form literackich (aforyzm, bajki), aspekty współczesnego teatru polskiego. Autor książki Określanie horyzontu. Studia o polskiej aforystyce literackiej XIX wieku, Słupsk 2003, ponad trzydziestu artykułów naukowych oraz redaktor książek: Sienkiewicz. Próby zbliżeń i uogólnień, Słupsk 1997; Koniec teatru alternatywnego? Słupsk 1998; Droga na Wschód. Polskie inspiracje orientalne, Słupsk 2000; Twórczość w godzinach nadliczbowych. Między sztuką a biografią, Słupsk 2004. Stypendysta Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej.

Oprócz działań filologicznych prowadzenie działalności teatralnej własnego teatru "Teatrezja" (scenariusze teatralne Scena, Słupsk 1994). Reżyser, dramaturg, aktor (Wieczór autorski (1992), Curiosa (1993), Odradek (1994), Mandala (1995), Labirynt (1996), Bestiariusz (1998), Higiena wg S. I. Witkiewicza (2001), Milczenie wg C. Norwida (2002) a także prace w Teatrze "Rondo" – Słupsk (Być świnią w maju wg K. I. Gałczyńskiego, Nowe Wyzwolenie wg S. I. Witkiewicza, Cyrk Oklahoma wg F. Kafki) oraz w Teatrze "Stop" – Koszalin (program teatralno-edukacyjny Dealer).

Twórca w dziedzinach literackich. Teka poetycka Wiersze, Świebodzin 1992; tomik poetycki Epoka Wodnika, Świebodzin 1993. Drukował wiersze w tomach pokonkursowych (Pierścień Kingi, Laur Miedzianego Amora, Rubinowa Hortensja, Okolica Poetów), a także w "Autografie", "Tyglu kultury", "Dike", "KoCie"). Współzałożyciel Stowarzyszenia Literackiego "Scriptus" (Gdynia-Gdańsk).

www.danielkalinowski.prv.pl




Teksty Franza Kafki i o Kafce zamieszczone w Zwojach:



Copyright © 1997-2004 Zwoje