DLACZEGO FRANZ KAFKA

CZYTAL SZALOMA ASZA ?





DANIEL KALINOWSKI



Na pytanie postawione w tytule tego eseju nie sposob jednoznacznie odpowiedziec. A jednak warto probowac, gdyz w przypadku tak znakomitych autorow nic nie dzieje sie przypadkowo. Wzmianek Kafki o Aszu nie znajdziemy zbyt wiele. Jednakze tych kilka, rozsianych wsrod pism intymnych autora Zamku, pozwala zobaczyc, iz tworczosc Szaloma Asza (1880-1957) i jego osoba byly dla praskiego pisarza ogniwami rozleglego lancucha powiazan z kultura zydowska. Relacje te nie naleza do najbardziej przejrzystych, z jednej strony ozywiaja, z drugiej paralizuja. Jednakze postac Szaloma Asza umiescic mozna po tej stronie, ktora wiazala sie z nadzieja w zydostwo lepsze, dojrzalsze i zywe.


1.     Pisarze zydowskiego Wschodu

Franz Kafka wraz z Maksem Brodem wydatnie uczestniczyli w ruchu literackim praskiego srodowiska Zydow, choc Kafka w przeciwienstwie do Broda bardziej byl obserwatorem niz dzialaczem. W Dziennikach pojawia sie bardzo wiele notatek dotyczacych literatury tworzonej przez Zydow i zwiazanej z Zydami. Autor Wyroku opisuje wrazenia czytelnicze z lektury dziel Maksa Broda, Josepha Lateinera, Abrahama Goldfadena, Chaima-Nachmana Bialika i wielu innych. To zainteresowanie dla literatury zydowskiej potwierdzaja Gustawa Janoucha Rozmowy z Kafka. Janouch dolacza do listy autorow interesujacych pisarza z Pragi takich tworcow jak: Robert Rehlen, Icchok Lejb Perec i wlasnie Szalom Asz. Juz samo zebranie listy nazwisk i tytulow dziel daloby pewne wyobrazenie, jak dalece Kafka sledzil literature tworzona przez artystow zydowskiego pochodzenia. Oczywiscie, trzeba miec swiadomosc, iz tyle samo uwagi poswieca Kafka literaturze artystow innych narodowosci. Tych jednak, wobec ktorych pisarz okresla sie mianem „my Zydzi”, traktuje jako reprezentantow glownych kierunkow rozwoju judaizmu w Europie. Jak wspomina G. Janouch o Szalomie Aszu Kafka wypowiedzial sie przy okazji wydania antologii wschodniozydowskich opowiadan 1). Slyszymy wiec:

Perec, Asz i wszyscy inni pisarze zydowskiego Wschodu tworza tylko opowiadania ludowe. To sluszne. Zydostwo nie jest przeciez sprawa wiary, ale przede wszystkim sprawa praktyki zyciowej, wspolnoty okreslonej przez wiare. 2)
Z cytatu tego przebija przekonanie Kafki o wyjatkowosci obyczajowej strony zydowskiej tworczosci. To wlasnie celnosc literackiego odkrycia prostego ludu zydowskiego zyskuje u Kafki aprobate, im wiecej odsloniecia bezpretensjonalnosci, prawdy o zwyklych Zydach, tym bardziej literatura taka moze wedlug Kafki nabrac narodowego charakteru.

Do jakiego typu tworczosci Asza dostosowuje swoj glos Kafka? Wydaje sie, ze przede wszystkim do nowelistycznych utworow pisarza z Kutna. Wszak pierwszy tom prozy Asza W zlym czasie (In a szlechter cajt – 1903) to wlasnie krotkie opowiadania z bogato przedstawiona folklorystyka zydowska. Kafka mogl tez czytac lub slyszec o innych nowelach Szaloma Asza, np. z tomow Mlodosc (Jugend – 1908), Ziemia (Erd – 1910), Zydowski zolnierz (Der jidiszer soldat – 1918) czy wreszcie Ruiny Polski (Churbn Pojln – 1918). Jednym z opowiadan Asza z wyraznie widocznym motywem chasydzkim i fascynacja ludowa tradycja zydowska jest Wiejski cadyk; to ono wlasnie swa ideowa wymowa trafic moglo w uczuciowosc Kafki 3) Ta historia o Jasku, wiejskim prostaczku, ktory choc nieuczony i naiwny, goraco i w zachwycie kocha Boga, jakze wspolgra z jednym z wpisow do dziennika Kafki:

Widok polskich Zydow zdazajacych na Kol Nidre. Maly chlopak z plaszczami modlitewnymi pod lewym i prawym ramieniem, biegnacy obok ojca. Nie pojsc do templu to samobojstwo.

Otworzylem Biblie. O niesprawiedliwych sedziach. Odnajduje tu wiec wlasne przeswiadczenie lub przynajmniej to przeswiadczenie, ktore zawsze w sobie samym stwierdzalem. 4)


Oczywiscie z braku jednoznacznych dowodow nie da sie stwierdzic czy Kafka czytal Wiejskiego cadyka. Zwazywszy jednak na czas powstania utworu jest to bardzo prawdopodobne. Nawet jednak, jesli pisarz z Pragi nie zapoznal sie z konkretnymi utworami Asza, to niewatpliwie dotykal tych samych problemow owczesnego zycia spolecznego. Wezmy przyklad: Szalom Asz w dwudziestoleciu miedzy swiatowymi wojnami obserwuje wzmagajaca sie emigracje Zydow do Ameryki. Swe przemyslenia o tym zjawisku wiaze w zbior opowiadan o zyciu imigrantow zydowskich za Oceanem pt. Amerykanskie opowiadania (Amerikaner dercejlungen). Ta ksiazka to swoisty akt ujecia sie za najbiedniejszymi z przesiedlencow, dowartosciowanie ich wysilkow w zbudowaniu szczescia, obrona wartosci jakie ze soba przynosza. A Franz Kafka? Wszak jego pierwsza powiesc nosi tytul Ameryka. Przy jej czytaniu moze nie dojrzymy literackich filiacji (Dickens), lecz z pewnoscia uchwycimy, iz jest to inicjacyjna historia o Karlu Rossmannie. Odkrywaja sie wowczas przed nami losy zyda-wygnanca i zyda-imigranta probujacego znalezc wsrod obcych ludzi wsparcie i szacunek. Kafka przejmujaco opisywal zderzenie sie bezradnosci mlodego Karla, leku tego przesiedlenca z dynamika, czasem niemal agresja nowych ludzi na nowym ladzie. Dodatkowo wazne jest tutaj to, iz zarowno Szalom Asz jak i Franz Kafka patrza nie tylko na zderzenia kulturowe i obyczajowe, ale i rowniez na los pojedynczych ludzi. Ich opisy, choc odmienne artystycznie, maja ten sam efekt moralny – wspolczucie.


2.     Kafka i Asz w teatrze

Franz Kafka i Szalom Asz oprocz slowa pisanego wyczuleni sa rowniez na slowo mowione. Stad ich zainteresowanie zydowskim teatrem, szczegolnie dla jego zargonowej odmiany. Rozmowy z Kafka Janoucha obfituja w liczne omowienia tresci sztuk teatralnych, opisy kreacji aktorskich, analizy zydowskiego srodowiska teatralnego 5). Swoiste recenzje ze spektakli teatralnych w praskiej Café Savoy, owczesnej scenie objazdowych grup teatralnych specjalizujacych sie w spektaklach odgrywanych w jezyku jidysz, znajdziemy rowniez w Dziennikach 6). Kafka jest tym rodzajem teatru wyraznie zafascynowany. Zachwyca go melodyka jidysz, oczarowuja wedrowni aktorzy, malo znani dramatopisarze a nawet atmosfera na widowni. Na kartach dziennika zaobserwowac mozna jak ksztaltuje sie gust artystyczny pisarza, jakie techniki aktorskie sa mu bliskie, jakimi kryteriami ocenia gre aktorska. Opisy tancerki Baletu Rosyjskiego, artystki kabaretowej z Wiednia, aktorki paryskiej, pelne sa uszczypliwosci i nieufnosci; za to od chwili zapoznania sie Kafki z teatrem zydowskim temperatura jego dziennikowych wpisow-recenzji wyraznie rosnie. Nie ma w nich co prawda bezgranicznego zachwytu, ale daje sie odczuc pozytywne emocjonalne zaangazowanie:

Podczas niektorych piesni, przy wymawianiu slow jüdische Kinderlach, podczas pewnych spojrzen na te kobiete, ktora stojac na podium przyciaga ku sobie – bo jest zydowka – nas sluchaczy, bo jestesmy zydami, i to bez zadzy albo ciekawosci zwroconej ku chrzescijanom – drzenie przebiegalo mi policzki. (...)

Talmudyczna melodia scislych pytan, zaklec lub objasnien: w tube wdziera sie powietrze i porywa ja ze soba, a ku pytanemu leci skrecajac sie z malych, dalekich zaczatkow wielka, w caloksztalcie dumna, w skretach swych pokorna sruba. 7)

Z zydowskiej trupy aktorskiej najwieksze jednak wrazenie na Kafce zrobil Izaak Löwy, zyd polskiego pochodzenia, ktorego uznaje za jednego z najciekawszych aktorow grajacych w jezyku jidysz. Dzienniki zawieraja bardzo duzo notatek o jego grze, temperamencie, mozna mowic nawet o swoistym wplywie Löwy’ego na osobowosc pisarza. Kafka spisuje jego wspomnienia o warszawskim teatrze zydowskim, organizuje mu takze wieczor recytacji wschodnioeuropejskiej poezji zydowskiej, do ktorego sam pisze introdukcje. Podchodzi do tego zadania niezwykle powaznie. Swoj artykul nasyca dobra wiedza jezykowa i historyczna o temacie.

Dramaty Szaloma Asza byly autorowi Procesu z pewnoscia znane. Janouch wspomina jedna z rozmow, podczas ktorej dyskutowali z Kafka o znanym wiedenskim aktorze Rudolfie Schildkraucie, ktorego ogladali w sztuce Asza Bog zemsty (Got fun nekume – 1908). Pisarzowi z Pragi kreacja aktora sie nie spodobala. Na negatywna ocene dolozyla sie jeszcze sprawa, iz dramat wystawiany byl w jezyku niemieckim, Kafka zas za artystyczna prawde o Zydach uznawal tylko sztuki grane w jidisz. Podobnie w latach dwudziestych XX wieku myslal takze Szalom Asz. Jak pamietamy jego najwieksze sceniczne sukcesy osiagal najpierw dzieki jidisz, dopiero pozniej tlumaczono te dramaty na inne jezyki. Oczywiscie dorobek dramaturgiczny Asza jest nieporownywalnie bogatszy od jednego tylko, zaniechanego zreszta dramatu Kafki Straznik grobowca. W 1924 roku, kiedy zaczeto w Warszawie wydawac pierwsza calosciowa edycje pism Szaloma Asza, dramaty zajmuja az cztery tomy.

Co takiego moglo sie Kafce podobac w Bogu zemsty Asza? Co w tej sztuce zaprzepascil aktor (nie byle jaki zreszta, znany na scenach calej Europy, gral rowniez glowna role w amerykanskiej inscenizacji Boga zemsty) prowadzac swa role po niemiecku? Byc moze niepowtarzalne brzmienie slow Jankiela Szapszowicza, tego sutenera chcacego uchodzic za poboznego Zyda? Moze jezyk, jakim mowia pozostali bohaterowie dramatu – jezyk zamknietych enklaw, hermetycznych srodowisk, ktorych oglad i poznanie z perspektywy innego jezyka nigdy nie bedzie taki sam jak w oryginale? To wszystko czego nie wypelnil aktor, Kafka wlasnie najmocniej szanowal. Autorowi Wyroku w dramacie Asza podobac sie mogla rowniez wymowa moralna, ta krytyka hipokryzji i falszywej poboznosci, owo nieukrywanie gorzkiej prawdy i chec wykorzenienia wad w ludziach. Moralny imperatyw jako nieodlaczna cecha obecna w pisarstwie Asza to rowniez znamienny profil dla Kafki.


3.     Asz dla ogniska dzieci zydowskich

Kafka podczas dyskusji z Janouchem o wydarzeniach artystycznych czestokroc porusza problemy zwiazane z tozsamoscia narodowa Zydow poczatku XX wieku. Szczegolnie zajmuje go rozdarcie na wschodnia i zachodnia diaspore oraz rozwijajacy sie wowczas ruch syjonistyczny. Stosunek emocjonalny autora Zamku do tych zjawisk nie jest jednoznaczny. Zwlaszcza syjonizm jako idea powrotu Zydow do Ziemi Swietej jest czestym motywem wyznan Kafki. Pisarz zauwaza rosnaca wsrod mlodych Zydow popularnosc tego pomyslu i podobno marzy o tym, zeby jako robotnik rolny lub rzemieslnik pojechac do Palestyny 8).

Podobnie ma sie rzecz w Listach do Felicji, gdzie rowniez znajdziemy swiadectwo niezwykle szerokiego zainteresowania wspolczesna kultura zydowska. Kafka wobec Felicji Bauer wystepuje jako przewodnik po swiecie dydaktyki, etyki, religii rozpatrywanych w aspekcie judaistycznej tradycji. Poleca wiec lektury, proponuje rozwiazania pedagogiczne, ktore Felicji, nauczycielce Ogniska Zydowskiego w Berlinie, skutecznie mialyby pomoc w wychowaniu dzieci na swiadomych dwudziestowiecznej rzeczywistosci Zydow Zachodu.

Wsrod uwag do narzeczonej, chcacej umiejetnie wychowywac powierzone jej dzieci, Kafka proponuje, aby czytaly one takze i Szaloma Asza:

Z Maksem nie mialem jeszcze okazji porzadnie porozmawiac o lekturach dla Twojej grupy (...) Jedyna lektura, o ktorej sam wiem w tej chwili, to bylyby Historie biblijne Schaloma Ascha. 9)

Ksiazka pisarza z Kutna miala wedlug Kafki stymulowac rozwoj intelektualny i emocjonalny dziewczynek z ogniska. Historie biblijne w opracowaniu Asza 10) mialy byc ogniwem posrednim miedzy literatura najprostsza a najwyzsza, przy czym za te pierwsza uwazal Kafka zydowskie opowiesci folklorystyczne (np. Opowiesci ludowe Pereca), zas za najbardziej dojrzala uznawal Biblie i Talmud.

Listy milosne Kafki ustepuja czasami pouczeniom i wskazowkom dotyczacym Siegfrieda Lehmanna, Alfreda Lichtwarka a takze innych dzialaczy syjonistycznych i pedagogow, ktorzy zakladali szkoly zydowskie 11). Kafka zacheca Felicje do czytania: dziela Lehmanna Problem wychowania zydowsko-religijnego, prac Lichtwarka Spiewnik syjonistyczny zwiazku mlodziezy "Niebiesko-Biali" oraz Cwiczenia w ogladaniu obrazow. Kafka czul sie nieomal osobiscie odpowiedzialny za poglebianie wiedzy Felicji o zydostwie, tym samym jednak budowal w sobie swiadomosc czlowieka spolecznego. Zainteresowania Kafki syjonizmem nie mozna wszakze uznac za jednoznaczna ideologie czy wyrazna deklaracje polityczna.

Z Szalomem Aszem jest niekiedy podobnie. Wszak wymowa tomu opowiadan W Ziemi Izraela (In Erec-Israel – 1911) mozna uznac za swoisty glos w przyblizaniu Zydom diaspory wizji owczesnej Ziemi Swietej. Wiele tam fascynacji, podziwu i atencji dla starozytnosci Palestyny, wiele tkliwosci dla tego, co codzienne i zwykle. Asz mimo, iz nie byl najgoretszym entuzjasta syjonizmu, nie byl tez ruchu tego wyraznym krytykiem. Byc moze, tak jak i Kafka, za bardzo czul sie artysta, aby szukac swej ojczyzny poza znany mu juz dobrze swiat kultury europejskiej i amerykanskiej. Wszak Asz nigdy nie poddal sie zadnej z syjonistycznych Aliji i pozostal na Zachodzie, zas Kafka, choc Trzecia Alija kusila go najmocniej, nigdy tak naprawde "nie wyzwolil sie" od Pragi.

Sa jednak miedzy tymi pisarzami w zakresie stosunku do zydostwa wyrazne roznice. Szalom Asz wszakze ze swego pochodzenia uczynil sile sztuki artystycznej, na co Kafka nigdy sie nie zdobyl. Asz niemal w calosci pisze o bohaterach-Zydach, w ich niepowtarzalnosci oraz indywidualnosci, w ich wzlotach i upadkach, Kafka zas swe opowiesci nasyca takim klimatem symboliki, iz zydowskosc staje sie tylko ledwo widoczna aura. I wreszcie sprawa ostatnia: Asza w widzeniu przyszlosci Zydow nie opuszcza optymizm, Kafka zawsze pozostaje pesymista.


4.     Jidisz i odkrywanie intymnosci

Zetkniecie sie z zywym zargonem zydowskim, spotkania „u Zydow” w Café Savoy, jak to mowil sam Kafka, staly sie zaczynem do wnikliwej lektury prac historycznych o zydostwie, zwlaszcza chodzi tu o prace Heinricha Graetza Historia zydostwa (Geschichte des Judentums) oraz studiowanie historii literatury jezyka jidysz. Ksiazki te staja sie zreszta przedmiotem osobnych analiz, w ktorych pisarz zastanawia sie nad kondycja, tematyka i struktura literatury zydowskiej 12):

Pamiec malego narodu nie jest mniejsza niz pamiec narodu wielkiego, opracowuje zatem dany sobie material gruntowniej. Jakkolwiek znajdzie tu zatrudnienie mniej znawcow historii literatury, niemniej sama literatura jest nie tyle sprawa historii literatury, ile raczej sprawa narodu i znajduje sie zatem w rekach chociaz nie nieskazitelnych to przynajmniej pewnych. Bo przeciez wymagania stawiane jednostce przez swiadomosc narodowa w obrebie malego narodu sprawiaja, ze kazdy czlowiek musi w kazdej chwili byc gotow przypadajaca na niego czastke literatury znac, dzwigac oraz bronic jej, i to bronic w kazdym wypadku, chocby jej nawet nie znal i nie dzwigal. 13)

W tych ogolnych rozwazaniach Kafki o literaturze zydowskiej gdyby mial wymienic konkretne nazwiska tworcow, o Aszu prawdopodobnie by nie zapomnial. Wszak autor trylogii Przed potopem i chyba jako pierwszy w tak wyrazny i wlasciwie bezdyskusyjny sposob wprowadzil literature zydowska w krwioobieg literatury powszechnej. Jak wspomina Salomon Belis-Legis Szalom Asz od poczatku swej artystycznej dzialalnosci cieszyl sie niezwyklym powodzeniem 14). Niemal tez od poczatku czytany jest w wielu jezykach: jidisz, hebrajskim, rosyjskim, polskim, niemieckim i wielu innych. Wzbudzal emocje, czasami kontrowersje i dyskusje, ksztaltowal obraz owczesnej literatury, najpierw poprzez jidisz, pozniej poprzez przeklady.

Tym, co najbardziej przejmuje Kafke w odwolywaniu sie do Wschodniego Zydostwa i tym samym do Szaloma Asza jest przekonanie, iz to co najczystsze, najbardziej zdrowe i zywotne w zydostwie wywodzi sie wlasnie od Zydow Wschodu. Poglad Kafki nie byl odosobniony, lecz przyznac trzeba, ze tradycja ta wraz z jezykiem jidysz zapadly w swiadomosc pisarza gleboko, rozbudzajac w nim – zasymilowanym Zydzie Zachodu – nieuswiadomione do konca poczucie zakorzenienia w rasie, przodkach i wierze. Jidysz uwewnetrzniany i urzeczywistniany przez Zydow wyzwalac ma wedlug Kafki ich energie i witalnosc, to jidysz sprawia, ze uzytkownicy tego jezyka przekazac beda umieli swoja odrebnosc i tozsamosc:

Do zargonu zblizycie sie Panstwo calkiem, jesli uzmyslowicie sobie, ze poza umiejetnosciami dzialaja w Was rowniez sily lub polaczenia sil, ktore pozwalaja rozumiec zargon przez wyczucie. (...) Skoro zas zargon raz Panstwa porwie – a zargon to wszystko – slowo, melodia chasydzka i sama osobowosc naszego wschodniozydowskiego aktora – wtedy nie zaznacie wczesniejszego spokoju. Wtedy odczujecie dopiero prawdziwa jednosc zargonu tak mocno, ze zaczniecie bac sie juz nie zargonu, lecz samych siebie. 15)
W tego typu wypowiedzi Kafki slychac rowniez proze Asza. Pisarz z Kutna mimo, iz osadzony w realizmie, rzetelnym opisie i szczegole, nigdy nie zapomnial o szczegolnego rodzaju romantyzmie, moze nawet mistycyzmie pisarskim. Asz laczyl w sobie subtelny liryzm i epicki rozmach, ktore tak przekonujaco objawialy sie w kreacjach duchowych patriarchow, prostych a uduchowionych ludziach i w lsniaco kolorystycznych krajobrazach. Byl Szalom Asz czlowiekiem-artysta, literatem-Zydem, ktory nie wahal sie walczyc o prawde swojej sztuki:
Moim pragnieniem jest ukazanie swiatu skarbow ducha, religii i kultury, ktore przetrwaly w narodzie zydowskim. Dusze zydowska widze w meczenstwie mojego narodu, w upokorzeniach doznanych z powodu wiary. Dostrzeglem te dusze w tysiecznych przejawach, w piwnicach nedzarzy i w bet hamidraszu, na ulicy, gdzie kreca sie mali zlodzieje, i w Zydach z Psalmow. 16)



Przypisy:
  1. Chodzi tu o ksiazke Das Ghettobuch. Die schönste Geschichten aus dem Ghetto opracowana i wydana przez Artura Landsbergera w Berlinie w 1921 roku.   (powrot)

  2. G. Janouch, Rozmowy z Kafka. Notatki i wspomnienia, przel. J. Borysiak i E. Dyczek, posl. i przyp. E. Dyczek, Warszawa 1993, s. 162.   (powrot)

  3. Opowiadanie to znalezc mozna np. w zbiorze: Szalom Asz, Czarodziejka z Kastylii i inne opowiadania, przel. M. Friedman, wstep E. Prokop-Janiec, Wroclaw 1993. Na marginesie warto wspomniec, iz historia z Wiejskiego cadyka ma swoja wersje rowniez w Opowiesciach chasydow w opracowaniu Martina Bubera.   (powrot)

  4. F. Kafka, Dzienniki. 1910-1923, [Z dziel Franza Kafki, Tom III i IV], przel. J. Werter, London 1993, cz. 2, s. 143.   (powrot)

  5. G. Janouch, op. cit.,   (powrot)

  6. F. Kafka, Dzienniki, cz. 1, s. 79-87, 97, 110.   (powrot)

  7. Tamze, cz. 1, s. 81-82.   (powrot)

  8. G. Janouch, Rozmowy z Kafka, s. 34. Patrz takze: F. Kafka, Listy do Felicji i inne z lat 1912-1916, przelozyla Irena Kronska, Warszawa 1976, t. I, s. 11.   (powrot)

  9. F. Kafka, Listy do Felicji i inne z lat 1912-1916, przel. I. Kronska, Warszawa 1976, t. 2, s. 296.   (powrot)

  10. Dokladnie idzie tu o wydawnictwo:  S. Asch, Kleine Geschichten aus der Bibel, Berlin 1914.   (powrot)

  11. F. Kafka, Listy do Felicji, t. 2, s. 251, 255, 259, 269, 278, 295, 300, 315, 337.   (powrot)

  12. F. Kafka, Dzienniki, cz. 1, s. 132-133.   (powrot)

  13. Tamze, cz. 1, s. 208-209.   (powrot)

  14. Dla przykladu siegnac mozna do Wstepu w:  S. Asz, Maz z Nazaretu, M. Friedman, wstep S. Belis-Legis, Wroclaw 1990.   (powrot)

  15. F. Kafka, O jezyku jidysz, przel. E. Geller, "Literatura na swiecie" 1987, nr 2 (187), s. 96.   (powrot)

  16. S. Asz Das Ghettobuch. Die schönste Geschichten aus dem Ghetto.   (powrot)



Szalom Asz (1. I. 1880. Kutno – 10. VII. 1957, Londyn) – pisarz tworzacy w jidysz; w utworach przedstawial zycie Zydow w przeszlosci (m. in. fascynowal sie poczatkami chrzescijanstwa) i wspolczesnosci. Otrzymal tradycyjna edukacje religijna, lecz wkrotce zyskal opinie heretyka i odszedl z domu. W Warszawie zadebiutowal opowiadaniem Mojszele; wszedl do literackiego salonu Icchaka L. Pereca, gdzie zyskal uznanie. Od r. 1914 poza krajem, przewaznie w USA, od r. 1954 w Izraelu. Po r. 1918 jako przedstawiciel Joint bral udzial w akcji pomocy dla zydowskiech ofiar wojny i rewolucji. Zaprzyjazniony z tworcami polskimi (m.in. ze S. Zeromskim i St. Witkiewiczem), z ktorymi spotykal sie m.in. w Kazimierzu Dolnym ("dla mnie Wisla szumi po zydowsku"), znajdowal sie pod wplywem I.L. Pereca. Utwory jego (powiesci, opowiadania, sztuki teatralne) przelozono na wiele jezykow, w tym na polski, m.in.: Dos sztetl (Miasteczko, 1905, wyd. polskie 1911), trylogia Farn mabul (Przed potopem, 1929-1931, wyd. polskie 1930-1931, Der man fun Naceret (Maz z Nazaretu, 1939, wyd. polskie 1990), Di kiszufmacherin fun Kastilien (Czarodziejka z Kastylii, 1926, wyd. polskie 1993).

Jerzy Tomaszewski, Zydzi w Polsce. Leksykon. Wyd. Cyklady, Warszawa 2001.   (AMK)


Daniel Kalinowski, ur. 1969 w Slawnie. Studia polonistyczne na WSP w Slupsku. Praca magisterska o aforyzmach F. Kafki. Doktorat na Uniwersytecie Gdanskim (promotor prof. J. Bachorz) z polskiej aforystyki literackiej XIX wieku. Od 1996 r. asystent, od 2001 r. adiunkt w Instytucie Filologii Polskiej Pomorskiej Akademii Pedagogicznej w Slupsku. Obecne prace naukowe: polska recepcja tworczosci Franza Kafki, motywy zydowskie w tradycji polskiej, motywy buddyjskie w literaturze polskiej, analiza najkrotszych form literackich (aforyzm, bajki), aspekty wspolczesnego teatru polskiego. Autor ksiazki Okreslanie horyzontu. Studia o polskiej aforystyce literackiej XIX wieku, Slupsk 2003, ponad trzydziestu artykulow naukowych oraz redaktor ksiazek: Sienkiewicz. Proby zblizen i uogolnien, Slupsk 1997; Koniec teatru alternatywnego? Slupsk 1998; Droga na Wschod. Polskie inspiracje orientalne, Slupsk 2000; Tworczosc w godzinach nadliczbowych. Miedzy sztuka a biografia, Slupsk 2004. Stypendysta Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej.

Oprocz dzialan filologicznych prowadzenie dzialalnosci teatralnej wlasnego teatru "Teatrezja" (scenariusze teatralne Scena, Slupsk 1994). Rezyser, dramaturg, aktor (Wieczor autorski (1992), Curiosa (1993), Odradek (1994), Mandala (1995), Labirynt (1996), Bestiariusz (1998), Higiena wg S. I. Witkiewicza (2001), Milczenie wg C. Norwida (2002) a takze prace w Teatrze "Rondo" – Slupsk (Byc swinia w maju wg K. I. Galczynskiego, Nowe Wyzwolenie wg S. I. Witkiewicza, Cyrk Oklahoma wg F. Kafki) oraz w Teatrze "Stop" – Koszalin (program teatralno-edukacyjny Dealer).

Tworca w dziedzinach literackich. Teka poetycka Wiersze, Swiebodzin 1992; tomik poetycki Epoka Wodnika, Swiebodzin 1993. Drukowal wiersze w tomach pokonkursowych (Pierscien Kingi, Laur Miedzianego Amora, Rubinowa Hortensja, Okolica Poetow), a takze w "Autografie", "Tyglu kultury", "Dike", "KoCie"). Wspolzalozyciel Stowarzyszenia Literackiego "Scriptus" (Gdynia-Gdansk).

www.danielkalinowski.prv.pl




Teksty Franza Kafki i o Kafce zamieszczone w Zwojach:



Copyright © 1997-2004 Zwoje