DRAMAT I ANTY-DRAMAT
(końcowy fragment)
KONSTANTY A. JELEŃSKI
[...]
Myślę, że nie byłoby obce Gombrowiczowi takie ujęcie jego życia:
– Chłopiec "na uboczu, osobny, dowolny, nijaki, bezradny", a przede wszystkim wcześnie zraniony ("Miłość została mi odebrana na zawsze i od samego zarania") z bohaterską odwagą przekuwa swą słabość na siłę. Tworzy wielkie dzieło.– Chłopiec zakochany we własnej młodości, we własnej niedojrzałości, unikający literatów i literatury, przemykający się przez życie ciemnymi zaułkami, nocnym gąszczem parku Retiro, staje się niemal z dnia na dzień oficjalnym Gombrowiczem, kandydatem do nagrody Nobla.
Zamachy na formę i fascynacja niedojrzałością doprowadziły go do dzieła. Ale przez to samo doprowadziły go do formy i do dojrzałości. Miarą czujności Gombrowicza jest jego świadomość, że dokonanie było również pułapką. W Dzienniku z roku 1966 wyrzucał sobie jeszcze, że "nie potrafił wyrazić należycie swego przejścia z niższości w wyższość, tego przewekslowania z Gombrowicza nieznacznego na Gombrowicza znacznego". W dwa lata później w Rozmowach, "przemyśliwa nad rozmaitymi podstępami... by zbuntować się jeszcze raz, na stare lata, tym razem przeciw niemu, Gombrowiczowi", by "powrócić do pra-początku, skryć się znowu w gąszczu owej Niedojrzałości wstępnej".
Teraz, gdy nie ma już Witolda Gombrowicza, dylemat ten
rozwiązany jest na zawsze. Wbrew zakłamaniom, sklerozom, tyraniom, dzieło
jego przemyci, choćby w trumnie, jak Złodziejaszki z Operetki
Albertynkę, "zwykłą, nieśmiertelną, Nagość wiecznie młodą,
Młodość wiecznie nagą". Będzie dla przyszłych pokoleń
lekcją prawdy i rzeczywistości, afirmacją swobody i poezji.
Kultura, Nr 9/264, 1969, Paryż
