Część II Notatek Harfistki.
Historia, zastosowanie i ikonografia harfy w Starożytnym Egipcie.



O harfie


NOTATKI HARFISTKI   (II)


Harfa bogów i faraonów, kapłanek i kapłanów







LILIANA OSSES ADAMS



                                                            To, co zjawiało się w snach,
Jest odzwierciedleniem życia na ziemi.

                       Pieśń Harfiarza, ok. 1160 pne



Pozostałości po najstarszych znanych wielkich cywilizacjach trzeciego tysiąclecia pne w Mezopotamii, Egipcie, Chinach i tzw. cywilizacji Harappan (na nizinach Pendżab i Sindah w dolinie rzeki Indus) posiadają wiele wspólnych charakterystycznych cech, włączając spuściznę kulturową o prawie mitycznym znaczeniu. Wielkie kompleksy urbanistyczne, mimo, że czerpały tradycje z różnych źródeł, przyczyniły się do wielu historycznych innowacji, takich jak prymitywne pismo klinowe i hieroglificzne. Miasta rozbudowane w dolinach potężnych rzek były również miejscami powstania i rozwoju artystycznej wyobraźni i stworzenia wiekopomnych dzieł w dziedzinie sztuk pięknych – muzyce, tańcu, dramacie, literaturze, malarstwie, ceramice, rzeźbie, snycerstwie i w architekturze. Często zadaniem artystycznej twórczości (i niejakim orędziem) było zademonstrowanie całkowitego oddania bóstwom, które władne były udzielić autorytet królom i faraonom, będącym ucieleśnieniem boskiej władzy na ziemi.

Ponad trzy-tysiącletnia egipska cywilizacja, pod władzą 31 dynastii faraonów, została podzielona przez egipskiego historyka i kapłana Manethona z Aleksandrii z epoki Ptolemeuszów (III w. pne) w jego dziele składającym się z trzech ksiąg w języku greckim Ajgyptiaka, na trzy podstawowe okresy: Stare Państwo (2800-2250 pne), Średnie Państwo (2040-1640 pne) ze stolicą w Tebach, oraz Nowe Państwo (1150-1070 pne).

W wielkim i urodzajnym kraju, rozpostartym wzdłuż rzeki Nil, która uważana była za majestatyczny dar bożka Hapi, archaiczna historia Egiptu rozpoczęła się w momencie zjednoczenia Górnego i Dolnego Egiptu (na południu i w północym dorzeczu Nilu) przez legendarnego króla Menesa (identyfikowanego z historycznym królem o imieniu Narmer), założyciela pierwszej dynastii faraonów, ok. 3100-2884 pne 1) . Nowo utworzona stolica w Memfis, będąca centrum administracyjnym zjednoczonego królestwa Egiptu, stała się równocześnie sanktuarium boga Ptah czczonego jako boga państwowego. Rzeka Nil przypominająca swym kształtem rozwinięty kwiat lotosu, każdego poranka otwierającego swe płatki ku słońcu, symbolizowała wierzenia starożytnych Egipcjan w reinkarnację i duchową regenerację życia. Tak, jak życie rodziło się z wody, coroczne, regularne podnoszenie się rzeki przelewającej się przez swoje niskie, płaskie brzegi, dzięki naniesionemu żyznemu czarnemu mułowi tworzyło idealne warunki dla powstania ekosystemu sprzyjającego rozwojowi rolnictwa: uprawie pszenicy, lnu i innych plonów. Kraina ta stała się rajem dla egzotycznych ptaków i roślin oraz dla całej natury w pełnej jej okazałości i przepychu.


Hymn do Nilu

Chwała Ci, Nilu!
Błogosławimy Cię i dziękujemy Ci
Za te dobrodziejstwa, co dajesz nam co dzień
Odświętna pieśń ku Tobie się wznosi
Niech pieśniarz wysławia Twą chwałę
Swej harfy trącając struny.

Hymn do Nilu (wyjątek).
Napisany przez nieznanego egipskiego skrybę
za czasów Faraona Ramzesa II,
XVIII Dynastia, 1304-1273 pne, Nowe Państwo.





Harfista śpiewa pochwalną pieśń faraona przed bogiem Szu,
symbolizującym przestrzeń między niebem a ziemią,
w koronie z pióra strusiego i z berłem Was, będącym symbolem władzy,
oraz ze znakiem życia – Kluczem Anch
Grobowiec Faraona Ramzesa III, XX Dynastia, 1185-1070 pne, Nowe Państwo.
Dolina Królów, Zachodnie Teby.
Rysunek według: James Bruce, Podróże w Poszukiwaniu Źródła Nilu, 1813.


Religijne wierzenia starożytnych Egipcjan miały ogromny wpływ na ich życie codzienne i były najważniejszą częścią ich życia kulturalnego, mimo, że religia sensu stricto, czyli w sensie jednolitego systemu teologicznego, nie istniała. Wiara Egipcjan oparta była na niezorganizowanym zbiorze odwiecznych mitów, na oddawaniu czci naturze oraz na niezliczonej liczbie (ponad 2000) bóstw "zdolnych" wytłumaczyć sekretne zjawiska życia i piękna natury. Jeden z najsławniejszych mitów stworzył rozbudowaną boską hierarchię, nazwana panteonem bogów, poprzez który tłumaczono stworzenie świata.


Mit stworzenia boskiej władzy

Na początku – zgodnie z wierzeniami Egipcjan – istniał tylko chaos przedoceanicznych wód, zwany Nun. W starożytnym mieście Heliopolis w dorzeczu Nilu, z rozszalałych głębin wynurzył się bóg porannego słońca - Ra, stwórca kosmicznych bóstw. Główny i najpotężniejszy w egipskim panteonie bóg Ra, "Stworzyciel", później zwany Amon-Ra (albo Amon-Re) miał czworo dzieci: boga Szu (powietrze-przestrzeń) i boginię Tefnet (woda-wilgoć), boga Geb (ziemia) i boginię Nut (niebo). Bóstwa Geb i Nut miały dwóch synów, Seta i Ozyrysa, oraz dwie córki, Izydę i Neftydę. Z mitu o stworzeniu powstało silne powiązanie bóstw z kręgu kosmicznego, zwane boską enneadą – Pesedżet (tzw. Dziewiątka "spokrewnionych" bogów), czczonych w Heliopolis jako religia państwa. Obok już wymienionych bogów, ważne miejsca zajmowali także bogowie Amon (Amun/Amen), Ptah, Ra-Harachte (albo Re-Harachte), Horus, Tot, Hapi, Atum, Anubis, Sokar; oraz boginie Hator, Meret, Mut, Net, Maat, Nun, Hesa, Bastet, Baszat i Sachmet. Ich znaczenie spotęgowane było poprzez polityczne wpływy regionów i miejscowości, w których je czczono. Popularne bóstwa zwierzęce uwiecznione w demonologii, najczęściej pochodzenia ludowego, pochodziły z prehistorycznej Afryki. Bóstwa egipskie były przedstawiane w postaci ludzkiej (kobiecej i męskiej) z ludzką lub zwierzęcą głowa, które symbolicznie reprezentowały enigmatyczną siłę boskiej władzy. Setki stworzeń, podobnych do sokołów, jaskółek, jastrzębi, szakali, pawianów, krokodyli, ryb, żab, żółwi, baranów, lwów, byków, krów, żmij, żuków i kotów, stawały się żyjącymi postaciami boskich patronów opiekujących się ludźmi, ich życzeniami i potrzebami, jak: miłością, radością, szczęściem, przyjemnością, małżeństwem, śpiewakami, muzykami, tancerzami, artystami, pisaniem, czytaniem, zwojami (książkami), nauką, medycyną, sądownictwem, prawem, uprawą ziemi, zbiorami, zabawą winem, piwem, trawieniem, żołądkiem, płucami, dobrym czasem, fizyczną wygodą, chorobą, intelektem, powodzeniem, rodziną, porodem, płodnością i seksualnością, zemstą, wojną, uzdrowieniem, współczuciem, czarodziejstwem, śmiercią i wiecznością. Wiele z tych bóstw miało wspólne właściwości, dzieliły się atrybutami, protekcją i zadaniami (a nawet zamieniały się imionami, np. bóg Ptah-Sokar-Ozyrys) oraz rozprzestrzeniały się w trakcie powstawania nowych egipskich wierzeń i mitów. Liczne kapliczki bóstw, które otaczały opieką wierzących, ozdabiano świeżymi kwiatami; upiększały one świątynie, domostwa i grobowce. Przeróżne bóstwa czczono także w formie amuletów, totemów, wyrzeźbionych posążków albo tatuaży.


Życie pozagrobowe

W wierzeniach starożytnych Egipcjan, niezbędną siłą do życia był tzw. Anch – Klucz Życia, który stał się odwiecznym symbolem życia; natomiast samo życie zbudowane było z kilku metapsychicznych elementów, z których najważniejszym była dusza (Ka). Dusza ka towarzyszyła ciału przez całe życie i po jego śmierci. Ostateczne odejście do Krainy Umarłych nie mogło nastąpić bez ciała. A zatem dokładano wszelakich starań, aby ciało zostało zachowane i ochronione. W tym celu wprowadzono obyczaj namaszczania i mumifikowania ciała. Dla ostatecznej podróży zmarłego do Krainy Podziemi (Khert-Neter) budowano z cegły lub kamienia kwadratowe grobowce w kształcie kopców, zw. mastaba, które znajdowały się powyżej pogrzebowej komory grobowca (zwanej Amentet – Ukryte miejsce). Miejsca tego strzegła bogini Amenti, która także przyjmowała zmarłego w jego nowym i ostatecznym miejscu zamieszkania. W środku grobowca specjalna kaplica ofiarna, przeznaczona dla duszy (Ka) i ciała (Ba), wypełniona była jedzeniem i piciem, mąką i mlekiem, przyborami do zabaw i zawodowej pracy, domowymi przedmiotami, skarbami, muzycznymi instrumentami, perfumami, ubraniami, kosmetykami, biżuterią i ozdobami do włosów, przedmiotami luksusowymi oraz na potrzeby życia codziennego. (Nieco później, wzorując się na konstrukcji mastaby, zaczęto wznosić piramidy stopniowane, które symbolizowały "schody" prowadzące do nieba. Te piramidy stawały się miejscem bardziej kultowym, religijnym i pamiątkowym, niż pogrzebowym). W dodatku, w sekretnej niszy - komorze grobowej przechowywana była drewniana, fajansowa albo kamienna figura, replika postaci zmarłego (zwana Uszbeti), na wypadek, gdyby mumia zmarłego została uszkodzona lub zniszczona. Na ogół replikę tę umieszczano obok tzw. urny kanopskiej, tj. aromatycznej i zabalsamowanej urny, w której znajdowały się wnętrzności zmarłego, wyjęte podczas procesu mumifikacji. W drodze do Krainy Podziemi dusze zmarłych skazywane były na niezliczone niebezpieczeństwa. Aby pomoc duszy w przekroczeniu granicy życia wiecznego, grobowce wypełniano kopiami zrolowanych papirusów zawierających testy Księgi Umarłych, która była swoistym drogowskazem do zaświatów. W treści papirusów zawarte były także teksty Księgi Wyjścia w Dzień, składające się z zaklęć i czarów, będące dodatkowym drogowskazem dla zmarłego w zaświatach; zawierały bowiem cenne formuły jak przezwyciężyć diabelskie moce i demony, które strzegły Bram Pól Elizejskich - odwiecznych pól spokoju.

Przy wejściu do wąwozu w miejscowości Abydos, gdzie znajdują się archeologiczne pozostałości ze wszystkich okresów historii starożytnego Egiptu, i gdzie słońce zachodzi w Krainie Zachodniej, uchodzącej za "bramę" zaświatów, znajduje się najważniejsze miejsce pielgrzymowania związane z kultem Ozyrysa.


Księga Umarłych

Księga Umarłych zawierała wielki zbiór różnych religijnych tekstów, haseł i zaklęć (zwanych także "tekstami mumii") spisanych na papirusowych manuskryptach, ozdobionych pięknymi, zwisającymi girlandami, rysunkami i malunkami. Pierwsze takie teksty znalazły się w egipskich grobowcach około 1600 pne, pod koniec okresu Średniego Państwa (2040-1640 pne). Zawierały one magiczne formuły, hymny, litanie i modlitwy ułatwiające duszy ka jej przejście przez Dzień Sądu Ostatecznego w Sali Filarów, będącej Domem Ozyrysa, boga Zaświatów i Księcia Ciemności. Tekst tej księgi przeznaczony był dla zmarłego, który podczas niebezpiecznej podróży w świecie pozagrobowym zobowiązany był powtarzać wszystko, co było tam spisane. Pod koniec ostatecznego sądu, gdy zmarły przyrzekł więcej nie grzeszyć, otrzymywał prawo, już jako cnotliwy człowiek, by przekroczyć Bramy Elizejskie i znaleźć się w zaświatach po to, aby na nowo narodzić się w raju.

Najstarsze pogrzebowe teksty Księgi Umarłych były wyryte pismem hieroglificznym na ścianach piramid; później były malowane na trumnach, a następnie spisywane i kolorowo ilustrowane na zwojach papirusowych długości od 15 do 30 m. Skopiowane teksty Księgi Umarłych składano w skrzynkach z mumiami w wielu egipskich mastabach należących do królewskich potomków, szlachetnie urodzonych, wysokich kapłanów, wojskowych oficerów, dostojnych urzędników świątyń, ich żon oraz członków rodzin.

Podczas archeologicznych wykopalisk na przełomie XX wieku, zwoje papirusowe z tekstami Księgi Umarłych znaleziono w grobowcach osób o nazwiskach Hunefer, Nebsany, Pediamen, Nefer-uben-f, Inherkhaou, Nachtefmut i Patenemheb.




Początek rozdziału CXLV (145) Księgi Umarłych.
Papirus Userhatnes.
XXI Dynastia. Muzeum Egipskie w Kairze.
Źródło: François Daumas, Od Narmera do Kleopatry.
Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1973.


Księga Umarłych doczekała się wielu publikacji. Najbardziej znana jest wersja angielska pt. Egipska Księga Umarłych oraz Papirus Ani, spisany przez skrybę Ani (albo Thauenany) z Teb ok. r. 1400 pne (obecnie przechowywany w Muzeum Brytyjskim); wersje te przetłumaczył z hieroglifów w r. 1895 Sir Ernest Alfred Willis Budge (1857-1937), antropolog i jeden z najsławniejszych egiptologów (który zebrał wielką kolekcję egipskich papirusowych manuskryptów), a także autor ponad trzydziestu książek dotyczących starożytnego Egiptu.

Księgi Umarłych (pod różnymi tytułami) zostały przetłumaczone na kilka języków i są dostępne w wydaniach z pięknymi kolorowymi albo czarno-białymi ilustracjami.


Bes – bóstwo tańca, zabaw i instrumentów muzycznych

Bożek Bes był najbardziej popularnym bóstwem domowym, czczonym w małych kapliczkach przez zwykłych i prostych starożytnych Egipcjan. Prawie że komicznego wyglądu, był kojarzony z muzyką, zabawą, radością i tańcem. Najczęściej przedstawiano go grającego na harfie, flecie lub tamburynie. Prawdopodobnie był obcego pochodzenia (być może afrykańskiego), mimo że imię jego brzmiało prawidłowo po egipsku. Przedstawiany bywał jako grubawy, nieforemny karzeł ze spłaszczonym nosem, z krzaczastymi brwiami, o zwierzęcych uszach, ubrany na plecach w skórę lwa. Swoim wyglądem przypominał pigmejskiego szamana z lwią głową udekorowaną pióropuszem. Miał opinię zdolnego muzycznie i dlatego został opiekunem bogini Hator. (Hator była boginią miłości, radości, piękności i muzyki, grającą na sistrum – instrumencie metalowym z fajansu lub kamienia, którego dźwięk, wydawany przez potrząsanie prętów luźno włożonych w otwory w owalnym kabłąku, miał zdolność przepędzania nieprzyjaznych i złych duchów.) Podczas niezbyt przyjemnych i uciążliwych podróży bogini Hator z Nubii do Dendera, Bes swoją obecnością podtrzymywał ją na duchu i przysparzał jej sporo radości.

Wizerunek bóstwa Bes, tańczącego i grającego na harfie kątowej, jest wyrzeźbiony na jednej z kolumn świątyni bogini Hator w miejscowości File, na wyspach Biga, w Asuanie. Natomiast w świątyni Hator w Dendera, (znajdującej się na północ od Luksoru i do lat 1980. zasypanej pustynnym piaskiem) wypukła, pomalowana płaskorzeźba Besa znajduje się tuż przy wejściu do Bram Rzymskich.

Jedna z najstarszych ilustracji przedstawiających bóstwa Bes, opiekuna płodności i porodu, kobiet i dzieci, jest wyrzeźbiona w Świątyni Pogrzebowej egipskiej królowej Maatkare Hatszepsut, pochodzącej z 1473-1458 pne i znajdującej się w Deir el-Bahari w Dolinie Królów, na zachodnim brzegu Nilu. Świątynia ta w sposób symboliczny reprezentuje Amose, rodzicielkę i matkę dziecka, które w przyszłości zostanie kobietą-faraonem Egiptu. Bożek Bes był najbardziej opiekuńczy wobec dzieci: walczył nożami i maczugami w ich obronie, gdy znalazły się w niebezpieczeństwie; rozbawiał je grając na flecie i tamburynie, nastrajał dzieci do zabawy i tańca; grając na harfie przynaglał je do spokoju i cichego zachowywania się; doglądał wszystkiego, co się wokół dzieci działo, układał je do snu, być może nawet grywał im kołysanki.

Jednymi z najstarszych tatuaży świata, uważanych za oddanie czci bóstwu albo znak duchowego związku z bogiem, były tatuaże na ciałach tancerek, akrobatek i muzykantek przedstawiające bożka Besa (kopiowane z amuletów z terakoty). Wydaje się, że tatuowanie obrazem bóstwa Besa, niekiedy na intymnych częściach kobiecego ciała, miało podłoże erotyczne.

Poniższa ilustracja, przestawiająca harfę na której grał Bes, jest bardzo rzadką reprezentacją pionowej trójkątnej harfy z pudłem rezonansowym uplasowanym tuż przy piersi grającego. Na tym kątowym instrumencie, którego struny ułożone są pionowo, a ramię i rezonator tworzą kąt ostry, grano obiema rękoma w pozycji siedzącej (czasami również stojącej). Instrumenty te, z ostrym lub prostym kątem, rozwijały się równocześnie z harfami łukowymi, które budowane były z zaokrąglonym ramieniem, oddalonym od pudła rezonansowego. Wydaje się, że harfy kątowe były instrumentami starszymi niż łukowe i najczęściej pochodziły z Bliskiego Wschodu, a w następnych stuleciach rozprzestrzeniły się po całej Azji i Europie.




Bożek Bes tańczący i grający na harfie.
Płaskorzeźba na kolumnie w Świątyni Hator w Fila, wyspy Biga, Asuan.
Dynastia Ptolomeuszów, 332-30 pne. Epoka rządów Królów Macedońskich.




Fragment powyższej płaskorzeźby Besa w Świątyni Hator.




Bes siedzący i grający na harfie.
Szkic według E.A. Wallis Budge'a z książki: Bogowie Egipcjan, tom II, str. 285.
Źródło: Methuen&Co., Londyn, 1904 (wydanie pierwsze).


Archeologiczne dokumentacje muzyczne starożytnego Egiptu

Hieroglificzne i papirusowe teksty, na których spisano mitologię egipską, oraz archeologiczne znaleziska z ostatnich dwóch stuleci, a także literackie i historyczne rozprawy Herodota z Halikarnasu, Homera, Platona, Plutarcha, Diodora Sycylijskiego i Dio Cassiusa z Nicaea (obecnie Iznik w Turcji) dowodzą, że muzyka odgrywała bardzo ważną rolę w życiu starożytnych Egipcjan wszystkich szczebli i klas społecznych. Dźwięki muzyki, które można by scharakteryzować jako boskie albo świeckie (świątynne lub pogańskie), rozbrzmiewały we wszystkich świątyniach bogów, pałacach królewskich, haremach, pracowniach artystycznych, na uprawnych polach, w ogrodach i domostwach, polach bitewnych i... w grobowcach.

Najważniejszym aspektem muzyki było jej powiązanie z bogami i boginiami, którzy strzegli jej wykonania podczas uroczystości religijnych. Tymi, którzy pośredniczyli między bogami a ludźmi i rozmawiali z bóstwami, byli kapłani i kapłanki, nazywani Służącymi boga . Wybierani oni byli z woli faraona, który był jedynym Synem boga Ra i którego uważano za najwyższego kapłana wszystkich bogów. Nie mogąc osobiście odprawiać kultu na obszarze całego państwa, wyręczał się on kapłanami, którzy najczęściej wybierani byli spośród jego synów lub krewnych. Urząd kapłański był urzędem dziedzicznym (jak prawie wszystkie urzędy w starożytnym społeczeństwie egipskim) i bardzo często przekazywany był z pokolenia na pokolenie, z ojca na syna lub córkę, lub z matki na córkę i syna. Kapłanki na ogół odprawiały świątynne specjalne rytuały ku czci bogiń, takich jak Hator, Izyda, Bastet lub Net. Dorównywały one urzędem kapłanom. Z czasem uzyskały tak wielkie wpływy, że w praktyce przez ponad dwa wieki sprawowały władzę w Tebach. Najczęściej przedstawiane były na malowidłach jako kobiety grające na instrumentach muzycznych, takich jak harfa, lutnia, lira i sistrum (jak pokazuje malowidło papirusowe kapłanki Anhai, datowane ok. 1100 pne, z XX Dynastii, obecnie przechowywane w Muzeum Brytyjskim). Wiedza kapłanów oparta była na wierzeniach i przesłaniach religijnych związanych z filozofią czasów, w których żyli, a która podczas rządów różnych dynastii faraonistycznych zmieniała się, mimo, że głównym religijnym mitem pozostawał Mit Stworzenia boga Ra.

Do obowiązków urzędu kapłańskiego należało nie tylko służenie bogom, ale także nauczanie w szkołach o programie religijnym, które zwano Domami Życia (Per-Anch), będącymi zarazem bibliotekami wyposażonymi w bogate archiwa. (Na ogół uważa się, że Domy Życia, mające świątynny charakter, stały się niejako nośnikiem mistycznej i magicznej tradycji, która tworzyła legendarne opowieści Egiptu). Kapłani także nadzorowali różne grupy artystów, rzemieślników i pracowników - na ogół pobożnych ludzi świeckich wchodzących w skład personelu świątyń. Każde miasto miało swoją świątynię kultową, zwaną Domem Boga, zbudowaną ku czci miejscowego bóstwa; świątynie te stawały się centralnym miejscem komunikowania się makrokosmosu (świata) i mikrokosmosu (człowieka). Masywne budowle świątynne z glinianej cegły były rozbudowywane latami przez kolejnych rządców. Pogrzebowe kompleksy świątynne w Karnaku i Luksorze, budowane były na wschodnim brzegu Nilu, gdzie słońce wschodzi a następnie, objechawszy niebo, zachodzi ("umiera") na zachodzie, gdzie rozprzestrzeniły się ogromne starożytne nekropolie – miasta umarłych 2).

Wiernym zabraniano wstępu do świątyni, gdzie w sanktuarium, będącym miejscem Najświętszym z Najświętszych, przechowywany był posąg boga (zwany Neter). Tym niemniej, podczas wspaniałych uroczystości religijnych gromadziły się tłumy, zapełniając Teby na obu brzegach Nilu, od świątyni w Karnaku do świątyni w Luksor. Tak bywało podczas Święta Opet, trwającego przez kilkanaście dni, lub podczas festiwali świeckich, jak Pierwszy Dzień Miesiąca, Nowy Księżyc, czy Święta Noworoczne. Przy tych okazjach posąg boga był niesiony w procesji przez całe miasto przed wiwatującym tłumem, który śpiewał i klaskał w dłonie w rytm bębnów, tamburynów i kastanietów, podczas gdy pieśniarki śpiewały pieśni przy akompaniamencie harfistek a tancerki wdzięcznie wirowały. Podczas codziennych uroczystości świątynnych, zwanych Rytuałem Ofiarnym, muzyczne zespoły i wykonawcy obrzędów odpowiedzialni byli za podkład muzyczny do hymnów i nabożnych psalmodii, śpiewanych ku chwale bóstwa. Szczególnie wielkie uroczystości organizowane były dla uczczenia Świętego Związku Małżeńskiego pomiędzy boginią Hator a bogiem Horusem w Dendera. W obchodach tych świąt uczestniczyli dosłownie wszyscy żyjący w mieście, łącznie z członkami rodziny królewskiej, wysocy urzędnicy i szlachetnie urodzeni. Ich żony, które bardzo często występowały w świątyniach, bywały wielce szanowanymi zawodowymi śpiewaczkami, zwanymi Pieśniarkami boga Amona, a także rytualnymi tancerkami oraz harfistkami zwanymi Harfiarkami boga Amona. Często portretowano je z ich podziwianymi, pięknie udekorowanymi harfami. Na wykwintnych przyjęciach w prywatnych domach, tańczące dziewczęta i muzykanci wybierani byli spośród artystycznie wykształconych kobiet w królewskim haremie oraz spośród służby, chłopów i niewolników. Zachowało się wiele scen stworzonych z artystycznej wyobraźni, przedstawiających królewski harem faraonów, wypełniony muzyką, tańcem i śpiewem. Harem był miejscem zamieszkania Pierwszej Królowej, nazywanej Boską Czcicielką Amona (będącej często siostrą, przyrodnią siostrą, albo córką faraona). Wśród mieszkanek haremów znajdowały się również liczne, mniej ważne żony i konkubiny faraona oraz ich córki; usługiwał im eunuch – jedyna osoba płci męskiej w haremie.


Ikonografia harfy w starożytnym Egipcie

Podczas ponad trzech tysiącleci, rzesze nieznanych artystów starożytnego Egiptu stworzyły bardzo bogaty i malowniczy obraz harfy w dynastiach faraonów.

Odnalezione (lub wykonane w oparciu o źródła) zostały niezliczone malunki i ilustracje harf – snycerowane w grobowcach na płaskorzeźbach, malowidłach ściennych i papirusowych manuskryptach. Starożytni Egipcjanie zwykli malować piękne i jaskrawe w kolorach sceny na murach grobowców, na sarkofagach i w papirusowych zwojach, które w magiczny sposób miały ożywać w życiu pozagrobowym. Sceny te ukazywały bogów i boginie, najczęściej patronów zmarłego, którzy witali go przy wejściu w Bramy Pól Elizejskich. Muzykantki i tancerki, śpiewaczki i rytmicznie klaszczące w dłonie dziewczęta, zabawiały członków rodziny podczas tego wiecznego bankietu. (Harfiarze bywali najczęściej niewidomi, jak można to zobaczyć na wielu malowidłach ściennych). Niewolnicy i chłopi pracowali na polu przy zbiorach pszenicy i wnosili jedzenie i napoje. Odpoczywającemu na łożu zmarłemu, po pracowitym i pełnym wysiłku dniu, towarzyszyły przyjemne dźwięki harfy i śpiew żony, dając mu widoczną przyjemność. Śpiew harfistki rozbrzmiewał odwiecznie, jej ręce od wieków pozostały na strunach – na zawsze. Był to doskonały obraz przeżywania życia... po życiu!

Dzięki suchemu klimatowi zachowane zostały fragmentaryczne części, a nawet całe, oryginalne harfy, które obecnie wystawiane są w muzeach świata lub znajdują się w prywatnych kolekcjach. Większość tych instrumentów odnaleziono skrupulatnie zawinięte w tkaniny przed ich "pogrzebaniem" wraz ze zmarłymi.

W starożytnym Egipcie jednym z ulubionych i najczęściej używanych instrumentów była harfa. Nasza znajomość harfy w starożytnej cywilizacji egipskiej opiera się na archeologicznych wykopaliskach i znaleziskach w grobowcach faraonów, kapłanów i sług bogów, urzędników królewskich, wybitnych osobistości, artystów i rzemieślników, zwykłych ludzi. Na ścianach grobowców uwieczniona została wyjątkowa artystyczna osobliwość harfy i jej ważne znaczenie historyczne.


Grobowiec Faraona Ramzesa III – "Urodzonego z boga Ra".
Dolina Królów, Zachodnie Teby

Jednego z najważniejszych odkryć dotyczących egipskiej harfy dokonano w świątynnym kompleksie Ramzesa III (ok. 1198-1152 pne) z XX Dynastii, znajdującym się w górskiej kotlinie zwanej Doliną Królów w Medinat Habu, w południowej nekropoli Zachodnich Teb w Dolnym Egipcie, symbolizowanym przez Białą Koronę (Hadżet). Rządy Ramzesa III (1182-1151 pne), który zmarł (lub został zamordowany) podczas procesu o spisek w haremie, zapowiadały zbliżający się koniec okresu Nowego Państwa. Grobowiec jego, odnaleziony w r. 1768 przez szkockiego odkrywcę James Bruce’a (1730-1794) nazwany został Grobowcem Harfistów, albo Grobowcem Harfiarzy 3) (albo rzadziej Grobowcem Bruce'a) dla malowidła przedstawiającego dwóch niewidomych harfistów grających przed bogami, by ich adorować, lub być może oczekując ich pomocy i opieki.

Ponieważ malowidła ścienne były już wyblakłe, a także z powodu posądzenia, że jego "odkrycie" było urojone, James Bruce w swojej książce pt. Podróże w Poszukiwaniu Źródła Nilu (wyd. 3 z 1813) zamieścił kilka rysunków przedstawiających harfiarzy namalowanych na murach grobowca. Jednakże, naszkicowane postacie harfiarzy zbliżone były bardziej do europejskiego pojęcia o starożytności, niż do autentycznych starożytnych oryginałów.

Rysunki Jamesa Bruce'a przedstawiają dwie wielkie, łukowe "podłogowe" harfy ustawione w pozycji pionowej, na których grają dwaj mężczyźni odziani w biel kapłanów. Pudła rezonansowe harf ozdobione są głowami faraonów z Czerwoną Koroną (Deszret) Dolnego Egiptu, oraz z Podwójną Koroną (Pszent) Górnego i Dolnego Egiptu (która symbolizuje boga Ra, a także boga Horusa). Jedna z pierwszych publikacji rysunków James Bruce'a włączona została do zbioru reportaży pt: Napoleońskie Relacje o Egipcie. Porównując szkice głów faraonów, odnaleźć można niejakie podobieństwo do rysów twarzy Napoleona. Obecne fotografie z grobowca Ramzesa III ukazują malowidła ścienne w bardzo złym stanie.

Sześć następnych ilustracji (zdjęcia i rysunki) jest fragmentami malowidła ściennego w Pogrzebowej Świątyni Faraona Ramzesa III z XX Dynastii, 1185-1060 pne, z okresu Nowego Państwa, w Medinat Habu w Dolinie Królów w Zachodnich Tebach.

(Przedstawione poniżej rysunki są według publikacji Ippolito Rosellini, I Monumenti dell’Egitto e della Nubia. Monumenti civili, Piza 1832-1844; jak również Edda Bresciani, L’attività archeologica dell’Università de Pisa in Egitto, Piza 2002)




Niewidomy harfista gra na harfie z Czerwoną Koroną Dolnego Egiptu.
Fragment, fotografia.




Niewidomy harfista gra na harfie z Czerwoną Koroną Dolnego Egiptu.
Rysunek według Jamesa Bruce'a, fragment.
Publikacja Ippolito Rosselini.




Niewidomy harfista gra na harfie z Podwójną Koroną Górnego i Dolnego Egiptu.
fragment, fotografia.




Niewidomy harfista gra na harfie z Podwójną Koroną Górnego i Dolnego Egiptu.
Fragment, fotografia.




Niewidomy harfista gra na harfie z Podwójną Koroną Górnego i Dolnego Egiptu.
Rysunek według Jamesa Bruce'a, fragment.
Publikacja Ippolito Rosselini.




Dwóch harfistów grających razem na harfach z Czerwoną i Podwójną Koroną.
Rysunek według James Bruce'a.
Publikacja Edda Bresciani.


Grobowiec Nachta – "Bardzo mocnego".
Dolina Szlachetnych, Zachodnie Teby

Prywatny grobowiec królewskiego skryby o nazwisku Nacht, noszącego tytuł Astronoma boga Amona w światyni w Karnaku oraz jego żony Tawi, Pieśniarki boga Amona, został w r. 1889 odnaleziony nieuszkodzony w Zachodnich Tebach, w Dolinie Szlachetnych, znajdującej się w okręgu Nekropoli Szech Abd el-Gurna 4), niedaleko wejścia do Doliny Królów. Ściany komory grobowej zostały pomalowane ok. 1424 pne, podczas panowania XVIII Dynastii, obejmującej rządy Thutmosisa IV (Totmesa IV) i Amenhotepa III. W ostatnim stuleciu zostały one odrestaurowane i podretuszowane według rysunków opublikowanych w r. 1907 przez naukowców i artystów pracujących w Metropolitan Museum w Nowym Jorku.

Bogaci Egipcjanie, których grobowce były wypełniane znaczną ilością darów ofiarnych w formie chleba, wina i innych potraw, w dodatku zamawiali u artystów wielokolorowe malowidła, płaskorzeźby i ryty, aby zapewnić sobie dobre samopoczucie w życiu pozagrobowym. Przy pomocy przekazu żywej i faktograficznej opowieści, jakby biografii (naturalnie często idealizowanej) swego życia codziennego, chcieli zapewnić sobie wieczność i pamięć potomnych.

Grobowiec Nachta słynie przede wszystkim z pięknej sceny pogrzebowego bankietu, przedstawiającej trzy pełne wdzięku muzykantki grające na podwójnym flecie, na dużej jedenastostrunnej harfie łukowej z rezonatorem w formie łodzi udekorowanej inkrustracją z kości słoniowej oraz na bandorze (albo norwie) - trójstrunnym instrumencie ze skorupy żółwia z długą szyjką, będącym prototypem lutni, gitary lub banjo. Młode instrumentalistki, z długimi opadającymi warkoczami, ubrane są w powiewne przeźroczyste stroje bankietowe. Na czubku głów mają woskowe kadzidlane stożki dla perfumowania włosów i ciała.

Ta urocza i harmonijna kompozycja jest reprodukowana i kopiowana na wielu współczesnych papirusach, a także w różnych wydaniach Księgi Umarłych. W uzupełnieniu tej sceny, przedstawiającej odwieczną biesiadę dla duszy zmarłego, młody, niewidomy harfiarz ze skrzyżowanymi nogami szarpie struny mniejszej, łukowej harfy "kolanowej", w towarzystwie muzykantek grających na sistrum i kastanietach; mała służąca dziewczynka pomaga przy biżuterii i kolczykach śpiewaczki.




Bankiet muzyczny. Trzy muzykantki grają na flecie, harfie i lutni.
Grobowiec Nachta, skryby świątyni w Karnaku i jego żony Tawi.
XVIII Dynastia, 1570-1320 pne. Nowe Państwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Dolina Szlachetnych, Zachodnie Teby.




Niewidomy harfiarz, tancerka i śpiewaczka Tawi z kwiatami lotosu.
Grobowiec Nachta, skryby świątyni w Karnaku i jego żony Tawi.
XVIII Dynastia, 1570-1320 pne. Nowe Państwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna. Dolina Szlachetnych, Zachodnie Teby.




Niewidomy harfiarz.
Grobowiec Nachta, skryby świątyni w Karnaku i jego żony Tawi.
XVIII Dynastia, 1570-1320 pne. Nowe Państwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna. Dolina Szlachetnych, Zachodnie Teby.
Źródło: François Daumas, Od Narmera do Kleopatry.
Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1973.




Scena bankietowa z grobowca Nachta z trzema muzykantkami i niewidomym harfiarzem.
Kopia papirusowa z Księgi Umarłych i Pól Elizejskich , ok. 1925.
Źródło: Publikacja rozszerzona przez Marka L. Troy, Londyn.


Harfa jako solowy i zespołowy instrument w starożytnych egipskich nekropolach

Właściwie nie sposób odtworzyć rzeczywistego i obiektywnego obrazu życia muzycznego w starożytnym Egipcie z powodu wielu mitycznych symboli, które wplątane były w nieomal każdą dziedzinę sztuki, determinując jej przedstawienie w świetle właściwym epoce. Wydaje się, że bez malowniczych przykładów harf w w przekazach literackich i malarskich wykonanych przez wykwalifikowanych rytowników oraz bez pogrzebowych scen muzycznych, uwiecznionych na ścianach grobowców, płaskorzeźbach i freskach, nasza znajomość muzyki starożytnego Egiptu byłaby niekompletna. Wiele muzycznych scen wyraźnie przestawia ręce grających na harfie, które szarpią często te same struny. Można przez to dość jasno ustalić interwały muzyczne, takie jak kwarty (oraz ich przewroty i odwrócenia, które przy zmianie struktury interwałowego współbrzmienia stają się kwintami), kwinty i oktawy, sugerując w ten sposób podstawową znajomość muzycznego systemu, zw. tetrachordami. Starożytna muzyka egipska, opierająca się głównie na kadencjach muzycznych, była ważnym elementem uzupełniającym poezję, pieśń i taniec. To właśnie z położenia rąk harfistów na strunach (szarpiących wysokie lub niskie dźwięki ich instrumentów) muzykolodzy ustalili relacje pomiędzy głównymi tonacjami muzycznymi oraz uzależnienie seryjne interwałów muzycznych uznanych za konsonansowy harmoniczny tetrachord.

Bardzo często, występujące grupy instrumentalistów prowadzone były przez tzw. chironomistę, który pełnił funkcję głównego dyrygenta, kogoś w rodzaju muzycznego lidera, zwykle również śpiewaka. Gestami rąk i palców, śpiewając przy okazji, prowadził on zespoły muzyczne, wskazując instrumentalistom specyficzną chironomię określającą wysokość dźwięków, jak choćby możliwość grania w unisonie (oraz możliwie w oktawach), a także w akordach z ich przewrotami, czy nawet w prymitywnej polifonii (nazwa stosowana do określenia wielodźwiękowości, tzn. “wielu-głosów“ muzycznych). Symbole chironomistyczne wskazywały dźwięki skali pentatonicznej (pięciotonowej), głównie używanej w Oriencie, oraz podwyższenia lub obniżenia dźwięków. Chironomiści byli często przedstawiani z dłonią zakrywającą ucho, jakby chcieli "wysłyszeć" wysokość dźwięku (co nadal czynią niektórzy dzisiejsi śpiewacy), albo z ręką naciskającą gardło w celu zwiększenia siły głosu (technika używana do dzisiaj na Wschodzie). Śpiew charakteryzował się przez specjalny efekt muzyczny, zw. glissando, które do dzisiaj używane jest w śpiewie orientalnym.

Podjęto liczne próby zreprodukowania muzyki powstałej w egipskiej sztuce pogrzebowej. Notacja muzyczna starożytnego Egiptu jest prawie nieznana, z wyjątkiem kilku przykładów, jak hymny z Tekstów Pyramid – jednej z najstarszych "świętych ksiąg" wyrytej na ścianie komory grobowej piramidy faraona Wenisa (Unasa) z V Dynastii, 2375-2345 pne (Stare Państwo), w Nekropoli Sakkara, oraz Inwokacje do boga Horusa, a także Hymny Procesjonalne dla bogini Hator i bogini Izydy. Być może kodeksy najwyższych kapłanów nie zezwalały na stworzenie notacji muzycznej używanej podczas liturgiczno-rytualnych obrzędów świątynnych, gdyż muzyka uchodziła za świętą i sekretnie strzeżoną i być może wykonywana była tylko przez wtajemniczonych muzyków?

Muzyczna "orkiestra" egipska (zespół instrumentalny) składała się na ogół z instrumentów strunowych, dętych (drewnianych i blaszanych) i perkusyjnych, do których zaliczane były: harfa, lira, lutnia, pandora, gitara, flet, fujarki, podwójne piszczałki, klarnet, trąbka, róg (wołowy), bębny, dzwoneczki, tamburyn, kastaniety oraz ze specjalnej grupy ludzi klaszczących w dłonie – klakierów. Harfistki występujące solo były często śpiewaczkami (jak można wywnioskować z zachowanej ikonografii, gdzie wyraźnie poruszają ustami); występowały także zespołowo z innymi instrumentami (fletami, lirami i lutniami), grając w duetach i w trio.

* * *

W przedsionku mastaby zawodowych śpiewaków Nefera i Kahaya, zbudowanej za rzadów faraona Wenisa, ostatniego króla z V Dynastii, pogrzebowa stela została skomponowana w dwóch rejestrach (płaszczyznach). Dolny rejestr przedstawia dwóch instrumentalistów siedzących obok siebie i grających na drewnianej, wydłużonej harfie łukowej, posiadającej struny ułożone pionowo, z pudłem rezonansowym w kształcie łopaty. Natomiast w górnym rejestrze steli, chironomista "dyryguje" śpiewakiem i muzykantami, którzy grają na podwójnym klarnecie albo tzw. dmuchającej piszczałce. Na pionowo ustawionych harfach gra dwóch harfistów klęczących za instrumentami. Nazwa benet widnieje napisana hieroglifami tuż obok malowidła harf z pudłami rezonansowymi w kształcie łopaty.

Ta sama nazwa określa także inne typy harf, których liczne malowidla znajdują się w tym samym grobowcu.(Później, nazwą benet określano także różnorodne typy harfy).

Mastaba Nefera i Kahaya – z grupy nie-królewskich – znajduje się w starej Nekropoli Sakkara zbudowanej w pobliżu pól i ogrodów na skraju Doliny Nilu, na zachodnim brzegu, na długiej grobli, zwanej Groblą Wenisa. Mastaba ta należała do dwóch poważanych muzyków-śpiewaków, ojca i syna, którzy podczas świeckich festiwali oraz religijnych uroczystości swym pięknym śpiewem zwracali uwagę królewskiego dworu faraona. Zostali oni obdarzeni wieloma tytułami i wyróżnieniami, a także otrzymali wyjątkowy przywilej zbudowania swego grobowca w obrębie grobowego kompleksu faraona Wenisa (Unasa). Ich bogato wyposażona mastaba miała prezentować świadectwo o zmarłych, zawierające charakterystykę ich osobowości oraz aspiracji życiowych.




Dwóch siedzących harfistów grających w grobowcu Nefera i Kahaya.
Stela, fragment. Grobowiec Nefera i Kahaya. V Dynastia, 2498-2145, Stare Państwo.
Nekropola Sakkara.
Żródło: A.M. Foamed and H. Altenmüller Grobowiec Nefera i Kahaya.
Verlag Philipp von Zabern, Mainz, 1971.

* * *

Muzycy, śpiewacy i tancerki, kobiety i mężczyźni uwiecznieni zostali na stiukowej płaskorzeźbie wapiennej w grobowcu Ny-kheft-Ka znajdującym się w Nekropoli Sakkara na zachodnim brzegu Nilu, gdzie niedaleko, na zachodniej pustyni znajdowały się najlepsze skały wapienne. Przedstawiona poniżej dekoracja z okresu V Dynastii Starego Państwa jest eksponowana w Muzeum Egipskim w Kairze. Należy podkreślić, że harfistka w pozycji klęczącej, grająca na łukowej harfie o wydłużonym pudle rezonansowym, jest "prowadzona" przez dwóch chironomistów (głównego dyrygenta i asystenta), których gesty interpretować można jako harmoniczny akompaniament, tzn. możliwość grania w harmonii, prawdopodobnie z użyciem prostej heterofonii, oznaczającej równoczesną grę dwóch różnych linii melodycznych.




Grająca harfistka i dwóch chironomistów.
Grobowiec Ny-cheft-Ka. V Dynastia, 2498-2345 pne. Stare Państwo.
Płaskorzeźba, fragment. Stiuk i wapień.
Nekropola Sakkara.
Muzeum Egipskie w Kairze.

* * *

W północno-wschodnim sektorze Nekropoli Sakkara, na krawędzi płaskowyżu, wznosi się wielka piramida faraona Teti I, założyciela VI Dynastii (2345-2181 pne). Niedaleko miejsca, gdzie zbudowano najbardziej okazałe grobowce, wyłania się mastaba Mereruka, składająca się z 32 komór, z których sześć przeznaczonych było dla jego żony – księżniczki i muzykantki Wadjet-khet-hor, córki króla Teti. Spośród tuzina tytułów, które nosił Mereruka, tytuł Wezyr Króla Górnego i Dolnego Egiptu, Króla Teti warty jest zapamiętania. Ścienne malowidła grobowca odwołują się do żałobnej pielgrzymki, którą zmarły odbył do Abydos, świętego miasta na południu... choć nigdy nie dowiemy się, czy faktycznie odbył on tę nabożną podróż. W pobliżu wejścia do ostatniej komory grobowej, gdzie rozgrywały się sceny "wychodzenia w dzień", odmalowana jest jeszcze jedna scena, w której wezyr słucha harfy żony na łożu małżeńskim.

Malowidło zamieszczone poniżej przestawia Wadjet-khet-hor grającą dla swego męża, wezyra Mereruka. Wykonał je amerykański malarz Joseph Lindon Smith (1863-1950), uczestnik wyprawy archeologicznej do Giza zorganizowanej przez Uniwersytet Harvard. Swym malarskim kunsztem J.L. Smith utrwalał starożytne dzieła artystyczne odnalezione przez archeologów.




Wadjet-khet-hor, żona wezyra Mereruka, gra na harfie na łożu małżeńskim.
Mastaba Mereruka. VI Dynastia, 2345-2181 pne, Stare Państwo.
Nekropola Sakkara.
Źródło: Joseph Lindon Smith, Paintings by Joseph Lindon Smith: Egypt in Thorn.
Thorn-Sagendorph Art Gallery, Keene State College, New Hampshire, USA.


Harfa, na której gra Wadjet-khet-hor, reprezentuje harfę w formie łopaty, być może naśladując kształt narzędzia do uprawy ziemi i kultywowania ogrodów. Ten typ instrumentu był używany tylko w okresie Starego i Średniego Państwa, pomiędzy 2800-1640 pne; w Nowym Państwie zastąpiony został typem harfy z pudłem rezonansowym w formie czerpaka.

* * *

W prawie każdej starożytnej egipskiej mastabie i grobowcu, pomiędzy motywami obrazującymi pełny przebieg codziennych czynności, od rolnictwa do... pedicure, znajdowały się sceny wyłącznie poświęcone muzyce, zabawie i harfie w różnych stylach, różnej wielkości, z 6-22 strunami, często pięknie inkrustowanej.

Warto pamiętać, że prymitywne czy proste, kilkustrunowe łukowe harfy były w użyciu na długo wcześniej, w archaicznych cywilizacjach prehistorycznych.

Historia kultury starożytnego Egiptu spisywana na papirusowych manuskryptach, ryta hieroglifami na murach świątyń oraz wypisywana w nekropolach, wymienia nazwiska muzyków i opisuje ich życie zawodowe, mimo iż niektóre wzmianki są skąpe, niejasne i mało prawdopodobne. Przez stulecia, twórczo uzdolnieni anonimowi artyści i rzemieślnicy najbardziej przyczynili się do rozwoju i historii harfy. Należy szczególnie podkreślić wyróżniające się miejsce harfistów w społeczeństwie egipskim – zbudowanym w systemie hierarchicznym - którzy bardzo często związani byli z dworem królewskim. Nie było żadnych ograniczeń co do płci harfistów; na instrumencie tym grali mężczyźni i kobiety. Niektóre wizerunki przedstawiały harfistów z ogolonymi lub łysymi głowami, zapewne sugerując ich czystość fizyczną; inne przedstawiały harfistów z pofałdowanymi brzuchami i wydętymi żołądkami, najwidoczniej dobrze odżywianych przez ich patronów. Specjalną kategorię stanowili muzycy o słabym wzroku, albo zupełnie ślepi, często wymieniani jako niewidomi harfiści. Wydaje się, że w niektórych okresach egipskiej historii muzycy występujący w świątyniach i pałacach faraonów bywali celowo "oślepiani", a nawet pozbawiani wzroku. Być może wynikało to z podłoża praktycznego a zarazem symbolicznego. Bywały sytuacje, dość wyjątkowe, w których mężczyźni grający na harfach zostawali "pozbawieni" wzroku przez zawiązywanie ich oczu białymi opaskami, gdyż podczas świątynnych uroczystości nie wolno im było "widzieć" w obecności bóstwa czy faraona. Często było to symboliczne ukazanie siły boga, który posiadał moc "oślepiania" zwykłych śmiertelników. A może przymknięte oczy muzyka, utrwalone na malowidle, wyrażały moment boskiego natchnienia zsyłanego nań podczas występu w świątyni?

Natomiast kobiety grające na instrumentach nigdy nie były niewidome lub oślepiane; dla ich kobiecości pozwalano im zbliżać się do bóstwa w celu adoracji, lub uspokojenia go, a nawet "uśmierzenia".

Poniższe ilustracje, niektóre bez podania danych o źródle, przedstawiają kilku harfistów od dawna znanych z nazwiska.

W obszernej mastabie Księcia Nikaure (Nekauwra), najstarszego syna faraona Chefrena, (który zbudował Wielką Piramidę w Giza i Sfinksa, mającego rysy jego twarzy), została uczczona sławna śpiewaczka imieniem Iti. Było to wielkim zaszczytem dla tej śpiewaczki, która za życia księcia - zajmującego się także księgowością – zachwycała go swym śpiewem. Poniższa ilustracja przedstawia siedzącą i śpiewającą księżniczkę Iti, która jedną ręką zakrywa ucho, jak gdyby chciała wykonać charakterystyczne gesty chironomisty. Obok niej, na smukłej, wydłużonej harfie łukowej gra, pierwsza znana z nazwiska harfistka, Hekanu, wymawiana także jako Hekene (co znaczy "Chwała"). Te dwie artystki były najbardziej znanym duetem podczas V Dynastii (2498-2345 pne) w okresie Starego Państwa.




Grający duet: Śpiewaczka Iti i harfistka Hekanu.
Grobowiec księcia Nikaure.V Dynastia, 2498-2345 pne, Stare Państwo.
Stela. Nekropola Sakkara.

* * *

W okresie Starego Państwa (2800-2250 pne) napisy w świątyniach uwieczniały głównie nazwiska muzyków, którzy wykonywali muzykę sakralną. Natomiast wydaje się, że nazwiska muzyków wykonujących muzykę świecką i dworską stały się bardziej popularne w okresie Średniego Państwa (2040-1640 pne). Jednym z najciekawszych ikonograficznych przykładów jest pogrzebowa stela przedstawiająca harfistę Neferhotpe (czasami zwanego Neferhotep), który był także głównym łucznikiem w czasach XII Dynastii (1991-1782 pne) podczas panowania faraonów Amenemheta I-IV (Pierwszego do Czwartego). Poniższa ilustracja przedstawia otyłego Neferhotpe, siedzącego na obu piętach tuż obok stołu ofiarnego, z przymrużonymi oczyma, jakby był niewidomy. Jedną ręką szarpie struny niewielkiej, ośmiostrunnej harfy łukowej w kształcie owalnym, którą opiera o brzuch. Drugą ręką sięga stołu, jakby miał chęć wziąć coś do zjedzenia, co może symbolizować harfistę - odwiecznego łakomczucha. Stela ta została zbudowana przez jego przyjaciół, artystów-rzemieślników o nazwiskach Nebesumenu i Sunebau, którzy starali się przedstawić harfistę, może pucołowatego, ale takim jakiego zapamiętali za życia.




Harfista Neferhotpe grający na małej harfie łukowej.
Grobowiec Nebesumenu i Sunebau. XII Dynastia, 1991-1782 pne, Średnie Państwo.
Stela. Nekropola el-Chocha, Zachodnie Teby.

* * *

W grobowcu Patenemheba, wielkiego kapłana boga Re, który służył podczas rządów faraona Amenhotepa IV z XVIII Dynastii (1570-1293 pne) w Nowym Państwie (1570-1070 pne), płaskorzeźba wapienna skomponowana w dwóch poziomach przedstawia niewidomego harfistę grającego z "orkiestrą". Wydaje się, że muzyka stanowiła niezastąpioną część rozrywkową wiecznych bankietów. Mimo że, podczas tysięcy lat, konwencja ikonograficzna niewiele się zmieniała, to forma i style harfy bywały zróżnicowane. Ilustracja poniżej przedstawia siedzącego harfistę, grającego na małej półkolistej harfie, która trzyma przy piersi.




Niewidomy harfista z "orkiestrą" w grobowcu Patenemheba.
Grobowiec Patenemheba. XVIII Dynastia,1570-1293 pne, Nowe Państwo.
Płaskorzeźba wapienna, fragment.
Nekropola Sakkara.
Rijksmuseum, Leiden, Holandia.
Źródło: H. Hickmann Historia Muzyki w Obrazie. Egipt. Tom II. VEB, Leipzig, 1961.




Niewidomy harfistą z "orkiestrą" w grobowcu Patenemheba.
Grobowiec Patenemheba. XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Państwo.
Płaskorzeźba wapienna, fragment.
Nekropola Sakkara.
Rijksmuseum, Leiden, Holandia.
Źródło: François Daumas, Od Narmera do Kleopatry.
Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1973.

* * *

Faraon Amenhotep IV (znany także pod nazwiskami Echnaton lub Achetaton), dziesiąty król z XVIII Dynastii Nowego Państwa, uchodził za najbardziej kontrowersyjnego władcę starożytnego Egiptu. Początki jego rządów nie zapowiadały wielkich zmian i były kontunuacją rzadów jego ojca, Amenhotepa III. Podobnie jak ojciec, koronował się on w Wielkiej Świątyni Amona w Karnaku oraz poślubił kobietę nie-królewskiego pochodzenia, piękną Nefretete. Wcześnie jednak zorientował się, że kapłani boga Amona posiadają niepodzielną władzę. Chcąc ukrócić ich wszechwładzę, która doprowadziła do zaistnienia prawdziwego państwa w państwie, Amenhotep IV zastąpił kult boga Amona, monoteistycznym kultem boga Atona, symboizowanego życiodajnym słonecznym dyskiem. Nowa wiara odrzuciła wszelkie stworzone uprzednio przez człowieka wizerunki przeróżnych bóstw, to też wszystkie świątynie w Egipcie zamknięto, a stan kapłański rozproszono. Faraon Amenhotep IV zmienił swoje imię na Echnaton ("Światłość Atona") i przeniósł stolicę państwa z Teb do miasta Amarna (dzisiaj Tell el-Amarna), które nazwał Achet-Atona czyli "Horyzont Atona". Właśnie w Amarna, mieście znajdującym się na pustyni na wschodnim brzegu Nilu, w środkowym Egipcie, urodził się. Echnaton nie tylko przeprowadził religijną reformę starożytnego Egiptu, ale zrywając z dotychczasową konwencją w sztuce egipskiej, wprowadził nowy styl artystyczny, który był pewnym odzwierciedleniem jego deformacji fizycznej. W rezultacie, zapanował nowy artystyczny trend portretowania go z jego fizyczną ułomnością (łącznie z dworem, żoną Nefertete i królewską rodziną - normalnymi z wyglądu), ignorując w ten sposób idealistyczne portretowanie królewskiej rodziny w poprzednich okresach starożytnego Egiptu.

W grobowcu najwyższego kapłana Merire z Amarny, niewidomy harfiarz uderza kilka strun półkolistej harfy, któremu akompaniują śpiewający i klaszczący w dłonie mężczyźni. Ich długie twarze o ostrych podbródkach, wydłużone szyje, ramiona i palce, ciężkie brzuchy i powiększone piersi są charakterystycznymi cechami stylu Okresu Amarneńskiego.




Niewidomy harfiarz z Okresu Amarneńskiego.
Grobowiec Merire, XVIII Dynastia, 1570-1293 pne. Nowe Państwo.
Płaskorzeźba, fragment.
Nekropola Tell el-Amarna. Wschodni brzeg Nilu.

* * *

Zgodnie z współczesną teorią wydaje się, że tylko wyższe klasy starożytnego Egiptu zaakceptowały nową religię wprowadzona przez faraona Echnatona. Zwykli, prości ludzie nadal czcili swoich bogów i liczne bóstwa. Tym niemniej podczas procesji z posągiem boga Atona z sanktuarium jego świątyni, tłumy wiernych, jak dawniej, uczestniczyły w wielkich uroczystościach. Pod koniec rządów Echnatona, najwyższej rangi oficerowi cywilni i wojskowi zabiegali o coraz to większe wpływy w egipskim królestwie. Generałowie Ai oraz Horemheb (obaj pod koniec XVIII Dynastii zostali faraonami) zaczęli rządzić krajem, podczas gdy faraon-heretyk Echnaton oddawał się swym religijnym i filozoficznym zainteresowaniom. W międzyczasie, najwyższy kapłan boga Re, wspomniany powyżej Patenemheb, który był świadkiem upadku miasta Amarna, oddał całą prowincję pod zarząd miejscowych władców. Młodszy syn Echnatona, Tutanchaton (1361-1351 pne), pod wpływem siostry, a zarazem żony ojca, Nefretete, przeniósł z powrotem stolicę do Teb i przywrócił dawny kult boga Amona, zmieniając swoje imię na Tutanchamon.

W tym czasie, gdy w Nowym Państwie organizacje militarne decydowały o strukturze państwa, dowódcy wojskowi doczekali się grobowców, które odzwierciedlały ich stanowiska i zasługi. Poniżej przedstawionych jest kilka przykładów dekoracji ściennych w kaplicach grobów wojskowych, które ukazują muzyków i harfy (niektóre malowidła są bardzo zniszczone) na nadal stosownym pogrzebowym bankiecie, ze szczególnym podkreśleniem zasług zmarłego, jego honorów i wyróżnień. Imponujące fragmenty ich wojskowych karier bywały najbardziej eksponowane, najwyraźniej starannie malowane na zamówienie właściciela grobowca. Ich indywidualne mastaby były budowane przede wszystkim w odległych od siebie nekropolach Sakkara i Szech Abd el-Gurna na zachodnim brzegu Nilu. Podobieństwa stylowe dekoracji i motywów wypływały częściowo z braku w owym czasie pracowni artystycznych i wyszkolonych artystów. Wydaje się, że ten sam malarz, albo znikoma grupa artystów, przygotowywała wszystkie malowidła ścienne w grobowcach.

Harfiści bywali na ogół przedstawiani z pięknymi łukowymi harfami, z pudłem rezonansowym w formie łodzi, na których grano zwykle w pozycji stojącej. Harfa, w poprzednich okresach używana jako instrument solowy, stała się instrumentem używanym w zespole muzycznym. Śpiewaczki i fleciści z poprzednich okresów, zastąpieni zostali instrumentalistami grającymi przede wszystkim na lutniach i lirach (choć, naturalnie, nie brak było fletów i śpiewaczek).

* * *

W Nekropoli Sakkara, w prywatnym grobowcu generała Horemheba, który podczas rządów faraona Tutanchamona nosił tytuł Generalissimusa armii egipskiej, a później był ostatnim faraonem XVIII Dynastii (1579-1293 pne), malowidło ścienne bankietu pogrzebowego (obecnie prawie zniszczone) przedstawia harfistkę grającą na dużej łukowej harfie w zespole muzycznym składającym się z dwóch lutnistek. Ten barwny, choć skromny grobowiec Horemheba, w późniejszym czasie został zastąpiony nową świątynią pogrzebową z bogatszą dekoracją, zbudowaną w Dolinie Królów w Zachodnich Tebach.




Muzyczny bankiet generała Horemheba.
Harfistka i dwie lutnistki.
Grobowiec generała Horemheba.
XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Państwo.
Nekropola Sakkara.

* * *

Urzędnikowi wojskowemu, znanemu pod nazwiskiem Nebamun, który podczas swej długiej kariery pod rządami faraonów Thutmosisa IV i Amenhotepa III z okresu XVIII Dynastii (1570-1293 pne) otrzymał liczne wyróżnienia i zaszczytny tytuł Chorążego Sztandaru Królewskiego Znaku, zbudowano aż cztery grobowce w Nekropoli Szech Abd el-Gurna. Na ścianach wypisane były jego najważniejsze dane biograficzne, które oprócz świadectwa jego życia zawierały także ważne informacje dotyczące wojskowych wydarzeń w Nowym Państwie. Scena w grobowcu przedstawiająca pogrzebowy bankiet jest jakby dokładną kopią malowidła z grobowca Horemheba. Przedstawiony poniżej fragment malowanego fresku jest podniszczony; twarze muzykantek zostały sprofanowane, zamazane i pokryte graffiti.




Muzyczny bankiet urzędnika wojskowego Nebamuna.
Harfistka i dwie lutnistki.
Prywatny grobowiec Nebamuna.
XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Państwo.
Nekropola Sakkara.

* * *

Pochodzący z czasów rządów faraona Thutmosisa IV (1419-1386 pne) z połowy XVIII Dynastii, grobowiec urzędnika państwowego nazwiskiem Dżesekareseneb w Nekropoli Szech Abd el-Gurna, mimo, że nie dokończony i zniszczony, może nam jeszcze sporo powiedzieć o życiu i pracy właściciela grobu. Piękne pastele z murów grobowca są często kopiowane i reprodukowane jako jeden z przykładów sztuki starożytnego Egiptu. Sceny, które wypełniają ściany grobowca, często nie pozbawione realizmu i humoru, przedstawiają życie zmarłego na ziemi w tej samej, prawie stereotypowej konwencji. Ściany grobowca (podzielone na pionowe rejestry) przedstawiają również wiele scen ofiarnych przeznaczonych dla bogów, jak również tradycyjne sceny bankietu pogrzebowego, bez którego każdy "szanujący się" grobowiec starożytnego Egipcjanina byłby niekompletny. Na poniższej ilustracji cztery muzykantki przygrywają na lirze, podwójnych piszczałkach i lutni. Prowadząca ten zespół muzyczny harfistka gra w pozycji stojącej na jedenastostrunnej harfie z pudłem rezonansowym w kształcie łodzi, udekorowanym skórą lamparta. Scena ta, znana także pod nazwą "Bankiet w haremie", ukazuje w środku małą tancerkę sugerując, że jest ona rodzinnie powiązana ze zmarłym.




Muzyczny bankiet urzędnika państwowego Dżesekareseneba.
Harfistka, lutnistka, grająca na lirze i tańcząca dziewczynka.
Grobowiec Dżesekareseneba. XVIII Dynastia, 1579-1293 pne, Nowe Państwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Zachodnie Teby.
The Oriental Institute, Chicago.




Muzyczny bankiet urzędnika państwowego Dżesekareseneba.
Harfistka, lutnistka, grająca na lirze i tańcząca dziewczynka.
Grobowiec Dżesekareseneba. XVIII Dynastia, 1579-1293 pne, Nowe Państwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna. Zachodnie Teby.
Kopia malowidła ściennego wykonana przez nieznanego malarza.

* * *

Harfy w ikonografii starożytnego Egiptu, których różnorodność została szczególnie wzbogacona w okresie Nowego Państwa (1550-1070 pne) mogą być sklasyfikowane w zależności od kształtu pudła rezonansowego oraz linii lub konstrukcji ramienia, jako harfy: łukowe w kształcie czółna/łodzi, półksiężyca, czerpaka lub łyżki, łopaty, półkoliste; przenośne (z dodatkową podpórką nożną); oraz kątowe. Mimo, że prawie żaden z tych instrumentów nie zachował się w całości do dzisiaj, harfy takie bardzo często przedstawiane były na malowidłach ściennych. Sceny pogrzebowych bankietów muzycznych przynoszą nam wiele informacji o rozwoju i historii harfy. Jest prawie niemożliwe ocenić wielki wkład do historii sztuk pięknych włożony przez tysiące nieznanych, anonimowych artystów, malarzy i rzemieślników, którzy przekazali swoją twórczość, wyjątkowe talenty, wyobraźnię i przedsiębiorczość całemu cywilizowanemu światu - tamtemu dawnemu i temu dzisiejszemu.

W okresie rządów faraona Thutmosisa II (1518-1504 pne) z XVIII Dynastii pojawiła się harfa przenośna z pudłem rezonansowym w kształcie czerpaka z półkolistym ramieniem udekorowanym głową faraona albo boga Amona-Ra. Dekoracyjna obręcz albo opaska z kwiatu lotosu oddzielała górną część instrumentu od pudła rezonansowego. Harfę tego typu zaklasyfikowano jako harfę nożną z pięcioma do jedenastu strunami. Harfiści grali na niej w pozycji klęczącej, podtrzymując ją kolanami i wspierając na dodatkowej nóżce lub ukośnej klamrze. Na takiej harfie, jako pierwsza prawdopodobnie grała harfistka i śpiewaczka Bakit (jej wizerunek nie jest tutaj przedstawiony). Z wielu malowideł ściennych można wnioskować, że harfa taka była powszechnie używana (choć niezbyt długo), aż do czasu wprowadzenia nowego stylu artystycznego, znanego jako Okres Amarneński.

* * *

W grobowcu wezyra Rechmire, gubernatora Teb pod rządami faraona Thutmosisa III (1504-1450 pne) z XVIII Dynastii (1570-1293 pne) w Nekropoli Szech Abd el-Gurna, malowidła ścienne przedstawiają sceny bankietu pogrzebowego, które nawet teraz mogą być źródłem przyjemności, gdy "słucha się" kobiecej "orkiestry" grającej na lutni i tamburynie (ten fragment nie został ujęty na poniższej ilustracji) oraz na łukowej, przenośnej harfie z pudłem rezonansowym w kształcie czerpaka z podpórką. To jest zapewne najładniejsze malowidło w grobowcu, przedstawiające muzykantki w jasnych szatach grające na różnych instrumentach radując swą obecnością zgromadzonych gości.




Muzyczny bankiet gubernatora Rechmire.
Harfistka i lutnistka, fragment.
Grobowiec Rechmire. XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Państwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Zachodnie Teby.




Muzyczny bankiet gubernatora Rechmire.
Harfistka i lutnistka, fragment; czarno-biała fotografia.
Grobowiec Rechmire. XVIII Dynastia, 1570-1923 pne, Nowe Państwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna. Zachodnie Teby.
Źródło: Kazimierz Michałowski, Teby. Arkady, Warszawa, 1973.


* * *

W grobowcu Amenemhaba, generała za rządów czwartego faraona XVIII Dynastii, Thutmosisa II (1518-1504 pne), który był ożeniony ze swoją przyrodnią siostrą Hatszepsut, płaskorzeźba przedstawia harfistę grającego na przenośnej harfie z rezonatorem w kształcie czerpaka z podpórka. Malowidło to jest fragmentem większej sceny pogrzebowej przedstawiającej muzyczny bankiet w grobowcu Amenemhaba. Nazwiska tego generała nie należy mylić z nazwiskiem śpiewaka Amenemheba, zwanego Mehu, który za rządów faraona Amenhotepa II (1453-1419 pne) nosił tytuł Sługa Króla ze sławną harfą boga Amona.




Muzyczny bankiet generała Amenemhaba.
Harfista, fragment.
Grobowiec Amenemhaba. XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Państwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Zachodnie Teby.
Kingston Lacy House, Dorset, Wielka Brytania.


W grobowcu Amenemhaba jeszcze jedna scena bankietowa odmalowana na ścianach przedstawia zespół muzyczny składający się z czterech instrumentalistów grających na lutni, podwójnych piszczałkach i na dwóch pionowych harfach w kształcie łuku, które w starożytnym Egipcie były powszechnie używane za czasów wszystkich dynastii faraonów. Scena ta skomponowana jest jako długa procesja i przedstawia uroczystości festiwalu Opet, podczas których w Tebach, w czasach świetności Ramzesa II (1304-1237 pne) najwyższy kapłan przenosił posąg boga Amona-Re ze świątyni w Karnaku do świątyni w Luksor.




Muzyczny bankiet generała Amenemhaba.
Dwóch harfistów oraz grający na piszczałce i lutni, fragment.
Grobowiec Amenemhaba. XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Państwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Zachodnie Teby.
Źródło: Hassan el-Saady, Grobowiec Amenemhaba No.44 w Gurna (1977).

* * *

We wszystkich okresach historii muzyki starożytnego Egiptu, muzyka instrumentalna była wykonywana jako akompaniament do pieśni. W sztuce pogrzebowej harfiści przedstawiani byli gdy śpiewali hymny bogom, prosząc w imieniu zmarłego o łaskę i zbawienie. Piękna stela w paryskim Musée Louvre, pochodząca z XXI Dynastii (1069-945 pne), przedstawia harfistę nazwiskiem Dżed-chonsu-ui-ef-anch, który gra na harfie przy stole ofiarnym. W pozycji klęczącej śpiewa on hymn do boga porannego słońca Ra-Harachte (co znaczy bóg Ra (jest) Horusem Horyzontu), którego łączono z bogiem Haroëris'em (Horusem Starszym), który z kolei, podobnie jak Ozyrys i jego syn Horus (co znaczy "Daleki" – bóg nieboskłonu i świata), odpowiedzialny był za los zmarłego. Bóg Horus, przedstawiany z głową sokoła i słonecznym dyskiem, uchodzący za opiekuna faraonów, trzyma w ręku królewskie insygnia zwane: flail, będący symbolem Ozyrysa, oraz crook – znak hieroglifowy oznaczający słowo "król:. Jeden z najpopularniejszych egipskich amuletów, posiadający wielką moc Horusową, w kształcie przypominającym łzawiące oko, zwane "zdrowym okiem" (Udżet), symbolizował ochronę, siłę i zdrowie, ale także i pogrążanie się w głębokim śnie. Był wymalowany na ścianach wszystkich grobowców, na trumnach i malowanych płaskorzeźbach, a nawet na domowych meblach.

Harfista przedstawiony poniżej, grający na harfie w formie czerpaka, udekorowanej głową faraona, śpiewa Pieśń Harfiarza. Tylko dwie wersje tej pieśni zachowały się w starożytnej egipskiej spuściźnie literackiej. Obok wyrażania głębokiej wiary w życie pozagrobowe i związanych z nią praktyk religijnych, Pieśń Harfiarza można uznać za zaczątek wolnomyślicielstwa, które pisane wieki wcześniej, stało się bardzo popularne w okresie od XVIII do XX Dynastii faraonów (1570-1070 pne), zapowiadając zbliżający się upadek Nowego Państwa.

Oryginalna wersja pieśni pogrzebowej, znanej jako Pieśń Harfiarza została znaleziona obok figury harfisty w grobowcu faraona Intefa w Nekropoli Dra Abu el-Naga, na zachodnim brzegu Nilu, naprzeciwko miejscowości Waset (najstarsze miasto egipskie, późniejsze Teby, na wschodnim brzegu Nilu).

Najstarsza zachowana wersja Pieśni Harfiarza z ok.1160 pne, z Trzeciego Okresu Przejściowego pod rządami Najwyższych Kapłanów, została po raz pierwszy spisana w kaplicy króla Teb, imieniem Inyoted (znanego także jako Antef albo Inted) z XI Dynastii (2134-1991 pne) w okresie Średniego Państwa (2040-1782 pne).

Pieśń Harfiarza wykonywana była przy akompaniamencie harfy podczas pogrzebowych bankietów w czasach Nowego Państwa (1570-1070 pne). W poemacie tym występują dwa nazwiska:

  1. nazwisko Imhotep, najwyższego kapłana, wielkiego wezyra, uczonego i lekarza za czasów rządów króla Dżosera, a także architekta, który ok. 2800 pne zbudował wielka piramidę stopniowaną Dżosera w Sakkara. Jego grobowiec w Nekropoli Memfis już nie istnieje, zasypany pustynnym piaskiem;
  2. nazwisko Hordedef, księcia z czasów IV Dynastii i prawdopodobnie syna Kufu (Cheopsa), który zbudował największa piramidę w Giza.
Pieśń Harfiarza, w tłumaczeniu na język angielski przez Miriam Lichtheim, została opublikowana w antologii pt. Ancient Egyptian Literature, tom 1.

Oto fragment Pieśni Harfiarza w moim przekładzie:

On jest szczęśliwy, ten dobry książę!
Śmierć jest łaskawym przeznaczeniem.

Jedno pokolenie przemija
Inne trwa,
Od czasów przodków.

Bogowie, którzy przedtem byli, spoczywają w grobowcach.
Błogosławieni szlachetni też są pogrzebani w grobowcach.
Nawet ci co budowali grobowce –
Ich miejsca przeminęły,
Co się z nimi stało?

Słuchałem słów Imhetopa i Hordedefa,
Co oni powiedzieli recytowane jest w pełni.
To, co z ich miejscami?
Ich miejsca przeminęły,
Tak, jakby nigdy nie istnieli!
Aż my pójdziemy dokąd oni poszli!
Idź za swym sercem dopóki żyjesz!





Harfista grający i śpiewający przed bogiem Ra Harachte.
XXI Dynastia, 1069-945 pne,
Trzeci Okres Pośredni pod rządami Wysokich Kapłanów
Stela. Musée Louvre, Paryż.



©   Liliana Osses Adams
Kalifornia, kwiecień 2004.



Przypisy:
  1. Nazwa "Faraon":
    2. Najwyższy panujący w starożytnym królestwie Egiptu nosił tytuł faraona. Nazwa ta odnosi się do najwyższego władcy politycznego i równocześnie najwyższego władcy religijnego. Znany jako Pan i Władca Dwóch Krain, faraon był władcą Górnego i Dolnego Egiptu, i nazwa ta oznaczała również króla. Znany jako Najwyższy Kapłan Wszystkich Świątyń, faraon reprezentował boga na ziemi. Celebrował uroczystości rytualne i budował świątynie, by oddać cześć bogom (często i sobie samemu). Faraon był również uważany za boga – najwyższego boga na ziemi; przypisywano mu siłę nadprzyrodzoną.

    Nazwa "faraon" powstała z kombinacji dwóch słów Per – aa oznaczających Wielki Dom (Per – dom; aa – wielki) Według wierzeń starożytnych Egipcjan, pierwszym faraonem był bóg Ra, w konsekwencji każdy faraon był Synem boga Ra, w którym także przebywał bóg nieboskłonu Horus o głowie sokoła.   (powrót)

  2. Nazwa Teby jest historyczną nazwą stolicy Górnego Egiptu, powstałej z połączenia kilku wiosek i opiewaną przez Homera w IX pieśni Iliady jako "Miasto o stu bramach", noszące staroegipską nazwę Waset, gdzie symbolem wielkości i potęgi starożytnego Egiptu były wielkie światynie w Luksorze i Karnaku.

    Dzisiejsze Teby Wschodnie podzielone są kanałem na dwie części, gdzie zachowały się zabytkowe zespoły świątynnych ruin Karnaku i Luksoru. Karnak i Luksor znajdują się na wschodnim (prawym) brzegu Nilu, w miejscu południowej części starożytnego miasta Teby.

    Nazwa Luksor pochodzi od arabskiego słowa al-Qusur (co znaczy zamki lub pałace) i jest późniejszą, nazwą obozu warownego zbudowanego w okolicy przez Rzymian u schyłku starożytności. Natomiast starożytni Egipcjanie nazywali Luksor "Świątynia Narodzin", będącą południową rezydencją – "południowym haremem" boga Amona, w którym przebywał jako władca.

    Karnak, znajdujący się na północ od Luksoru, jest jeszcze późniejszą nazwą wsi arabskiej, powstałej po najeździe arabskim (641 r.). W starożytnym Egipcie Karnak, nazywany Ipet-Iszut (Miejsce najbardziej wybrane), był największym świątynnym kompleksem wznoszonym w różnych czasach ku czci boga Amona-Ra. Świątynia Karnak – Opet-Suet – połączona była ze świątynią Luksor – Opet-Reset – długą kamienną procesyjną aleją z czterdziestoma sfinksami o głowach świętych baranów – symboli boga Amona, przy której wzniesiono sześć małych kapliczek odwiedzanych przez Amona podczas święta Opet.

    Na lewym brzegu Nilu znajdują się Teby Zachodnie, gdzie w wielkich nekropolach – miastach umarłych – wzniesiono wspaniałe, w znacznym stopniu zachowane, budowle pogrzebowe, jak choćby w Dolinie Królów, będącą częścią tebańskiej nekropoli położonej naprzeciwko Karnaku. Nazwy innych nekropoli, np. Szech Abd el-Gurna (od nazwiska Szejka Abd oraz szczytu górskiego) albo najstarszej, memfickiej Sakkara (od boga zmarłych Sokara, lub od słowa płaskowyż), na północy, na zachodnim brzegu Nilu pod Kairem, itp. są nazwami pochodzącymi od późniejszych arabskich nazw danych miejscowości oraz nazwisk właścicieli lub ukształtowania terenów.   (powrót)

  3. Niektórzy badacze starają się określić różnice między nazwami harfiarz/harfiarka a harfista/harfistka. Ogólnie przyjmuje się, że harfiarzem można nazwać archaicznego muzyka wyśpiewującego chwałę bogów, albo piewcę dawnej tradycji, noszącego imię barda (często ociemniałego), który opowiada stare opowieści przy akompaniamencie małej, bezpedałowej harfy. Natomiast harfista/harfistka jest klasycznie wykształconym instrumentalistą grającym na harfie pedałowej, zawodowym muzykiem grającym w orkiestrach operowych lub symfonicznych, lub występującym jako solista albo kameralista.   (powrót)

  4. Polska transkrypcja nazwisk i nazw stosowana w tym tekście oparta jest na pisowni w książce François Daumas, Od Narmera do Kleopatry, PWN Warszawa 1973, w tłumaczeniu Ireny Zawadzkiej i z weryfikacją nazw przez Jadwigę Lipińską.

    Nazwa nekropoli Szech Abd el-Gurna jest transkrypcją używaną w książce Kazimierza Michałowskiego, Teby, Arkady, Warszawa 1974.   (powrót)


©   Liliana Osses Adams
Kalifornia, kwiecień 2004.


Notka o autorce




Artykuły i wiersze Liliany Osses Adams opublikowane w Zwojach





Copyright © 1997-2004 Zwoje