Czesc II Notatek Harfistki.
Historia, zastosowanie i ikonografia harfy w Starozytnym Egipcie.



O harfie


NOTATKI HARFISTKI   (II)


Harfa bogow i faraonow, kaplanek i kaplanow







LILIANA OSSES ADAMS



                                                            To, co zjawialo sie w snach,
Jest odzwierciedleniem zycia na ziemi.

                       Piesn Harfiarza, ok. 1160 pne



Pozostalosci po najstarszych znanych wielkich cywilizacjach trzeciego tysiaclecia pne w Mezopotamii, Egipcie, Chinach i tzw. cywilizacji Harappan (na nizinach Pendzab i Sindah w dolinie rzeki Indus) posiadaja wiele wspolnych charakterystycznych cech, wlaczajac spuscizne kulturowa o prawie mitycznym znaczeniu. Wielkie kompleksy urbanistyczne, mimo, ze czerpaly tradycje z roznych zrodel, przyczynily sie do wielu historycznych innowacji, takich jak prymitywne pismo klinowe i hieroglificzne. Miasta rozbudowane w dolinach poteznych rzek byly rowniez miejscami powstania i rozwoju artystycznej wyobrazni i stworzenia wiekopomnych dziel w dziedzinie sztuk pieknych – muzyce, tancu, dramacie, literaturze, malarstwie, ceramice, rzezbie, snycerstwie i w architekturze. Czesto zadaniem artystycznej tworczosci (i niejakim oredziem) bylo zademonstrowanie calkowitego oddania bostwom, ktore wladne byly udzielic autorytet krolom i faraonom, bedacym ucielesnieniem boskiej wladzy na ziemi.

Ponad trzy-tysiacletnia egipska cywilizacja, pod wladza 31 dynastii faraonow, zostala podzielona przez egipskiego historyka i kaplana Manethona z Aleksandrii z epoki Ptolemeuszow (III w. pne) w jego dziele skladajacym sie z trzech ksiag w jezyku greckim Ajgyptiaka, na trzy podstawowe okresy: Stare Panstwo (2800-2250 pne), Srednie Panstwo (2040-1640 pne) ze stolica w Tebach, oraz Nowe Panstwo (1150-1070 pne).

W wielkim i urodzajnym kraju, rozpostartym wzdluz rzeki Nil, ktora uwazana byla za majestatyczny dar bozka Hapi, archaiczna historia Egiptu rozpoczela sie w momencie zjednoczenia Gornego i Dolnego Egiptu (na poludniu i w polnocym dorzeczu Nilu) przez legendarnego krola Menesa (identyfikowanego z historycznym krolem o imieniu Narmer), zalozyciela pierwszej dynastii faraonow, ok. 3100-2884 pne 1) . Nowo utworzona stolica w Memfis, bedaca centrum administracyjnym zjednoczonego krolewstwa Egiptu, stala sie rownoczesnie sanktuarium boga Ptah czczonego jako boga panstwowego. Rzeka Nil przypominajaca swym ksztaltem rozwiniety kwiat lotosu, kazdego poranka otwierajacego swe platki ku sloncu, symbolizowala wierzenia starozytnych Egipcjan w reinkarnacje i duchowa regeneracje zycia. Tak, jak zycie rodzilo sie z wody, coroczne, regularne podnoszenie sie rzeki przelewajacej sie przez swoje niskie, plaskie brzegi, dzieki naniesionemu zyznemu czarnemu mulowi tworzylo idealne warunki dla powstania ekosystemu sprzyjajacego rozwojowi rolnictwa: uprawie pszenicy, lnu i innych plonow. Kraina ta stala sie rajem dla egzotycznych ptakow i roslin oraz dla calej natury w pelnej jej okazalosci i przepychu.


Hymn do Nilu

Chwala Ci, Nilu!
Blogoslawimy Cie i dziekujemy Ci
Za te dobrodziejstwa, co dajesz nam codzien
Odswietna piesn ku Tobie sie wznosi
Niech piesniarz wyslawia Twa chwale
Swej harfy tracajac struny.

Hymn do Nilu (wyjatek).
Napisany przez nieznanego egipskiego skrybe
za czasow Faraona Ramzesa II,
XVIII Dynastia, 1304-1273 pne, Nowe Panstwo.





Harfista spiewa pochwalna piesn faraona przed bogiem Szu,
symbolizujacym przestrzen miedzy niebem a ziemia,
w koronie z piora strusiego i z berlem Was, bedacym symbolem wladzy,
oraz ze znakiem zycia – Kluczem Anch
Grobowiec Faraona Ramzesa III, XX Dynastia, 1185-1070 pne, Nowe Panstwo.
Dolina Krolow, Zachodnie Teby.
Rysunek wedlug: James Bruce, Podroze w Poszukiwaniu Zrodla Nilu, 1813.


Religijne wierzenia starozytnych Egipcjan mialy ogromny wplyw na ich zycie codzienne i byly najwazniejsza czescia ich zycia kulturalnego, mimo, ze religia sensu stricto, czyli w sensie jednolitego systemu teologicznego, nie istniala. Wiara Egipcjan oparta byla na niezorganizowanym zbiorze odwiecznych mitow, na oddawaniu czci naturze oraz na niezliczonej liczbie (ponad 2000) bostw "zdolnych" wytlumaczyc sekretne zjawiska zycia i piekna natury. Jeden z najslawniejszych mitow stworzyl rozbudowana boska hierarchie, nazwana panteonem bogow, poprzez ktory tlumaczono stworzenie swiata.


Mit stworzenia boskiej wladzy

Na poczatku – zgodnie z wierzeniami Egipcjan – istnial tylko chaos przedoceanicznych wod, zwany Nun. W starozytnym miescie Heliopolis w dorzeczu Nilu, z rozszalalych glebin wynurzyl sie bog porannego slonca - Ra, stworca kosmicznych bostw. Glowny i najpotezniejszy w egipskim panteonie bog Ra, "Stworzyciel", pozniej zwany Amon-Ra (albo Amon-Re) mial czworo dzieci: boga Szu (powietrze-przestrzen) i boginie Tefnet (woda-wilgoc), boga Geb (ziemia) i boginie Nut (niebo). Bostwa Geb i Nut mialy dwoch synow, Seta i Ozyrysa, oraz dwie corki, Izyde i Neftyde. Z mitu o stworzeniu powstalo silne powiazanie bostw z kregu kosmicznego, zwane boska enneada – Pesedzet (tzw. Dziewiatka "spokrewnionych" bogow), czczonych w Heliopolis jako religia panstwa. Obok juz wymienionych bogow, wazne miejsca zajmowali takze bogowie Amon (Amun/Amen), Ptah, Ra-Harachte (albo Re-Harachte), Horus, Tot, Hapi, Atum, Anubis, Sokar; oraz boginie Hator, Meret, Mut, Net, Maat, Nun, Hesa, Bastet, Baszat i Sachmet. Ich znaczenie spotegowane bylo poprzez polityczne wplywy regionow i miejscowosci, w ktorych je czczono. Popularne bostwa zwierzece uwiecznione w demonologii, najczesciej pochodzenia ludowego, pochodzily z prehistorycznej Afryki. Bostwa egipskie byly przedstawiane w postaci ludzkiej (kobiecej i meskiej) z ludzka lub zwierzeca glowa, ktore symbolicznie reprezentowaly enigmatyczna sile boskiej wladzy. Setki stworzen, podobnych do sokolow, jaskolek, jastrzebi, szakali, pawianow, krokodyli, ryb, zab, zolwi, baranow, lwow, bykow, krow, zmij, zukow i kotow, stawaly sie zyjacymi postaciami boskich patronow opiekujacych sie ludzmi, ich zyczeniami i potrzebami, jak: miloscia, radoscia, szczesciem, przyjemnoscia, malzenstwem, spiewakami, muzykami, tancerzami, artystami, pisaniem, czytaniem, zwojami (ksiazkami), nauka, medycyna, sadownictwem, prawem, uprawa ziemi, zbiorami, zabawa winem, piwem, trawieniem, zoladkiem, plucami, dobrym czasem, fizyczna wygoda, choroba, intelektem, powodzeniem, rodzina, porodem, plodnoscia i seksualnoscia, zemsta, wojna, uzdrowieniem, wspolczuciem, czarodziejstwem, smiercia i wiecznoscia. Wiele z tych bostw mialo wspolne wlasciwosci, dzielily sie atrybutami, protekcja i zadaniami (a nawet zamienialy sie imionami, np. bog Ptah-Sokar-Ozyrys) oraz rozprzestrzenialy sie w trakcie powstawania nowych egipskich wierzen i mitow. Liczne kapliczki bostw, ktore otaczaly opieka wierzacych, ozdobiano swiezymi kwiatami; upiekszaly one swiatynie, domostwa i grobowce. Przerozne bostwa czczono takze w formie amuletow, totemow, wyrzezbionych posazkow albo tatuazy.


Zycie pozagrobowe

W wierzeniach starozytnych Egipcjan, niezbedna sila do zycia byl tzw. Anch – Klucz Zycia, ktory stal sie odwiecznym symbolem zycia; natomiast samo zycie zbudowane bylo z kilku metapsychicznych elementow, z ktorych najwazniejszym byla dusza (Ka). Dusza ka towarzyszyla cialu przez cale zycie i po jego smierci. Ostateczne odejscie do Krainy Umarlych nie moglo nastapic bez ciala. A zatem dokladano wszelakich staran, aby cialo zostalo zachowane i ochronione. W tym celu wprowadzono obyczaj namaszczania i mumyfikowania ciala. Dla ostatecznej podrozy zmarlego do Krainy Podziemi (Khert-Neter) budowano z cegly lub kamienia kwadratowe grobowce w ksztalcie kopcow, zw. mastaba, ktore znajdowaly sie powyzej pogrzebowej komory grobowca (zwanej Amentet – Ukryte miejsce). Miejsca tego strzegla bogini Amenti, ktora takze przyjmowala zmarlego w jego nowym i ostatecznym miejscu zamieszkania. W srodku grobowca specjalna kaplica ofiarna, przeznaczona dla duszy (Ka) i ciala (Ba), wypelniona byla jedzeniem i piciem, maka i mlekiem, przyborami do zabaw i zawodowej pracy, domowymi przedmiotami, skarbami, muzycznymi instrumentami, perfumami, ubraniami, kosmetykami, bizuteria i ozdobami do wlosow, przedmiotami luksusowymi oraz na potrzeby zycia codziennego. (Nieco pozniej, wzorujac sie na konstrukcji mastaby, zaczeto wznosic piramidy stopniowane, ktore symbolizowaly "schody" prowadzace do nieba. Te piramidy stawaly sie miejscem bardziej kultowym, religijnym i pamiatkowym, niz pogrzebowym). W dodatku, w sekretnej niszy - komorze grobowej przechowywana byla drewniana, fajansowa albo kamienna figura, replika postaci zmarlego (zwana Uszbeti), na wypadek, gdyby mumia zmarlego zostala uszkodzona lub zniszczona. Na ogol replike te umieszczano obok tzw. urny kanopskiej, tj. aromatycznej i zabalsamowanej urny, w ktorej znajdowaly sie wnetrznosci zmarlego, wyjete podczas procesu mumifikacji. W drodze do Krainy Podziemi dusze zmarlych skazywane byly na niezlicznone niebezpieczenstwa. Aby pomoc duszy w przekroczeniu granicy zycia wiecznego, grobowce wypelniano kopiami zrolowanych papirusow zawierajacych testy Ksiegi Umarlych, ktora byla swoistym drogowskazem do zaswiatow. W tresci papirusow zawarte byly takze teksty Ksiegi Wyjscia w Dzien, skladajace sie z zaklec i czarow, bedace dodatkowym drogowskazem dla zmarlego w zaswiatach; zawieraly bowiem cenne formuly jak przezwyciezyc diabelskie moce i demony, ktore strzegly Bram Pol Elizejskich - odwiecznych pol spokoju.

Przy wejsciu do wawozu w miejscowosci Abydos, gdzie znajduja sie archeologiczne pozostalosci ze wszystkich okresow historii starozytnego Egiptu, i gdzie slonce zachodzi w Krainie Zachodniej, uchodzacej za "brame" zaswiatow, znajduje sie najwazniejsze miejsce pielgrzymowania zwiazane z kultem Ozyrysa.


Ksiega Umarlych

Ksiega Umarlych zawierala wielki zbior roznych religijnych tekstow, hasel i zaklec (zwanych takze "tekstami mumii") spisanych na papirusowych manuskryptach, ozdobionych pieknymi, zwisajacymi girlandami, rysunkami i malunkami. Pierwsze takie teksty znalazly sie w egipskich grobowcach okolo 1600 pne, pod koniec okresu Sredniego Panstwa (2040-1640 pne). Zawieraly one magiczne formuly, hymny, litanie i modlitwy ulatwiajace duszy ka jej przejscie przez Dzien Sadu Ostatecznego w Sali Filarow, bedacej Domem Ozyrysa, boga Zaswiatow i Ksiecia Ciemnosci. Tekst tej ksiegi przeznaczony byl dla zmarlego, ktory podczas niebezpiecznej podrozy w swiecie pozagrobowym zobowiazany byl powtarzac wszystko, co bylo tam spisane. Pod koniec ostatecznego sadu, gdy zmarly przyrzekl wiecej nie grzeszyc, otrzymywal prawo, juz jako cnotliwy czlowiek, by przekroczyc Bramy Elizejskie i znalezc sie w zaswiatach po to, aby na nowo narodzic sie w raju.

Najstarsze pogrzebowe teksty Ksiegi Umarlych byly wyryte pismem hieroglificznym na scianach pyramid; pozniej byly malowane na trumnach, a nastepnie spisywane i kolorowo ilustrowane na zwojach papirusowych dlugosci od 15 do 30 m. Skopiowane teksty Ksiegi Umarlych skladano w skrzynikach z mumiami w wielu egipskich mastabach nalezacych do krolewskich potomkow, szlachetnie urodzonych, wysokich kaplanow, wojskowych oficerow, dostojnych urzednikow swiatyn, ich zon oraz czlonkow rodzin.

Podczas archeologicznych wykopalisk na przelomie XX wieku, zwoje papirusowe z tekstami Ksiegi Umarlych znaleziono w grobowcach osob o nazwiskach Hunefer, Nebsany, Pediamen, Nefer-uben-f, Inherkhaou, Nachtefmut i Patenemheb.




Poczatek rozdzialu CXLV (145) Ksiegi Umarlych.
Papirus Userhatnes.
XXI Dynastia. Muzeum Egipskie w Kairze.
Zrodlo: François Daumas, Od Narmera do Kleopatry.
Panstwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1973.


Ksiega Umarlych doczekala sie wielu publikacji. Najbardziej znana jest wersja angielska pt. Egipska Ksiega Umarlych oraz Papirus Ani, spisany przez skrybe Ani (albo Thauenany) z Teb ok. r. 1400 pne (obecnie przechowywany w Muzeum Brytyjskim); wersje te przetlumaczyl z hieroglifow w r. 1895 Sir Ernest Alfred Willis Budge (1857-1937), antropolog i jeden z najslawniejszych egiptologow (ktory zebral wielka kolekcje egipskich papirusowych manuskryptow), a takze autor ponad trzydziestu ksiazek dotyczacych starozytnego Egiptu.

Ksiegi Umarlych (pod roznymi tytulami) zostaly przetlumaczone na kilka jezykow i sa dostepne w wydaniach z pieknymi kolorowymi albo czarno-bialymi ilustracjami.


Bes – bostwo tanca, zabaw i instrumentow muzycznych

Bozek Bes byl najbardziej popularnym bostwem domowym, czczonym w malych kapliczkach przez zwyklych i prostych starozytnych Egipcjan. Prawie ze komicznego wygladu, byl kojarzony z muzyka, zabawa, radoscia i tancem. Najczesciej przedstawiano go grajacego na harfie, flecie lub tamburynie. Prawdopodobnie byl obcego pochodzenia (byc moze afrykanskiego), mimo ze imie jego brzmialo prawidlowo po egipsku. Przedstawiany bywal jako grubawy, nieforemny karzel ze splaszczonym nosem, z krzaczastymi brwiami, o zwierzecych uszach, ubrany na plecach w skore lwa. Swoim wygladem przypominal pigmejskiego szamana z lwia glowa udekorowana pioropuszem. Mial opinie zdolnego muzycznie i dlatego zostal opiekunem bogini Hator. (Hator byla boginia milosci, radosci, pieknosci i muzyki, grajaca na sistrum – instrumencie metalowym z fajansu lub kamienia, ktorego dzwiek, wydawany przez potrzasanie pretow luzno wlozonych w otwory w owalnym kablaku, mial zdolnosc przepedzania nieprzyjaznych i zlych duchow.) Podczas niezbyt przyjemnych i uciazliwych podrozy bogini Hator z Nubii do Dendera, Bes swoja obecnoscia podtrzymywal ja na duchu i przysparzal jej sporo radosci.

Wizerunek bostwa Bes, tanczacego i grajacego na harfie katowej, jest wyrzezbiony na jednej z kolumn swiatyni bogini Hator w miejscowosci File, na wyspach Biga, w Asuanie. Natomiast w swiatyni Hator w Dendera, (znajdujacej sie na polnoc od Luksoru i do lat 1980. zasypanej pustynnym piaskiem) wypukla, pomalowana plaskorzezba Besa znajduje sie tuz przy wejsciu do Bram Rzymskich.

Jedna z najstarszych ilustracji przedstawiajacych bostwa Bes, opiekuna plodnosci i porodu, kobiet i dzieci, jest wyrzezbiona w Swiatyni Pogrzebowej egipskiej krolowej Maatkare Hatszepsut, pochodzacej z 1473-1458 pne i znajdujacej sie w Deir el-Bahari w Dolinie Krolow, na zachodnim brzegu Nilu. Swiatynia ta w sposob symboliczny reprezentuje Amose, rodzicielke i matke dziecka, ktore w przyszlosci zostanie kobieta-faraonem Egiptu. Bozek Bes byl najbardziej opiekunczy wobec dzieci: walczyl nozami i maczugami w ich obronie, gdy znalazly sie w niebezpieczenstwie; rozbawial je grajac na flecie i tamburynie, nastrajal dzieci do zabawy i tanca; grajac na harfie przynaglal je do spokoju i cichego zachowywania sie; dogladal wszystkiego, co sie wokol dzieci dzialo, ukladal je do snu, byc moze nawet grywal im kolysanki.

Jednymi z najstarszych tatuazy swiata, uwazanych za oddanie czci bostwu albo znak duchowego zwiazku z bogiem, byly tatuaze na cialach tancerek, akrobatek i muzykantek przedstawiajace bozka Besa (kopiowane z amuletow z terakoty). Wydaje sie, ze tatuowanie obrazem bostwa Besa, niekiedy na intymnych czesciach kobiecego ciala, mialo podloze erotyczne.

Ponizsza ilustracja, przestawiajaca harfe na ktorej gral Bes, jest bardzo rzadka reprezentacja pionowej trojkatnej harfy z pudlem rezonansowym uplasowanym tuz przy piersi grajacego. Na tym katowym instrumencie, ktorego struny ulozone sa pionowo, a ramie i rezonator tworza kat ostry, grano obiema rekoma w pozycji siedzacej (czasami rowniez stojacej). Instrumenty te, z ostrym lub prostym katem, rozwijaly sie rownoczesnie z harfami lukowymi, ktore budowane byly z zaokraglonym ramieniem, oddalonym od pudla rezonansowego.Wydaje sie, ze harfy katowe byly instrumentami starszymi niz lukowe i najczesciej pochodzily z Bliskiego Wschodu, a w nastepnych stuleciach rozprzestrzenily sie po calej Azji i Europie.




Bozek Bes tanczacy i grajacy na harfie.
Plaskorzezba na kolumnie w Swiatyni Hator w Fila, wyspy Biga, Asuan.
Dynastia Ptolomeuszow, 332-30 pne. Epoka rzadow Krolow Macedonskich.




Fragment powyzszej plaskorzezby Besa w Swiatyni Hator.




Bes siedzacy i grajacy na harfie.
Szkic wedlug E.A. Wallis Budge z ksiazki: Bogowie Egipcjan, tom II, str. 285.
Zrodlo: Methuen&Co., Londyn, 1904 (wydanie pierwsze).


Archeologiczne dokumentacje muzyczne starozytnego Egiptu

Hieroglificzne i papirusowe teksty, na ktorych spisano mitologie egipska, oraz archeologiczne znaleziska z ostatnich dwoch stuleci, a takze literackie i historyczne rozprawy Herodota z Halikarnasu, Homera, Platona, Plutarcha, Diodora Sycylijskiego i Dio Cassiusa z Nicaea (obecnie Iznik w Turcji) dowodza, ze muzyka odgrywala bardzo wazna role w zyciu starozytnych Egipcjan wszystkich szczebli i klas spolecznych. Dzwieki muzyki, ktore mozna by scharakteryzowac jako boskie albo swieckie (swiatynne lub poganskie), rozbrzmiewaly we wszystkich swiatyniach bogow, palacach krolewskich, haremach, pracowniach artystycznych, na uprawnych polach, w ogrodach i domostwach, polach bitewnych i... w grobowcach.

Najwazniejszym aspektem muzyki bylo jej powiazanie z bogami i boginiami, ktorzy strzegli jej wykonania podczas uroczystosci religijnych. Tymi, ktorzy posredniczyli miedzy bogami a ludzmi i rozmawiali z bostwami, byli kaplani i kaplanki, nazywani Sluzacymi boga . Wybierani oni byli z woli faraona, ktory byl jedynym Synem boga Ra i ktorego uwazano za najwyzszego kaplana wszystkich bogow. Nie mogac osobiscie odprawiac kultu na obszarze calego panstwa, wyreczal sie on kaplanami, ktorzy najczesciej wybierani byli sposrod jego synow lub krewnych. Urzad kaplanski byl urzedem dziedzicznym (jak prawie wszystkie urzedy w starozytnym spoleczenstwie egipskim) i bardzo czesto przekazywany byl z pokolenia na pokolenie, z ojca na syna lub corke, lub z matki na corke i syna. Kaplanki na ogol odprawialy swiatynne specjalne rytualy ku czci bogin, takich jak Hator, Izyda, Bastet lub Net. Dorownywaly one urzedem kaplanom. Z czasem uzyskaly tak wielkie wplywy, ze w praktyce przez ponad dwa wieki sprawowaly wladze w Tebach. Najczesciej przedstawiane byly na malowidlach jako kobiety grajace na instrumentach muzycznych, takich jak harfa, lutnia, lira i sistrum (jak pokazuje malowidlo papirusowe kaplanki Anhai, datowane ok. 1100 pne, z XX Dynastii, obecnie przechowywane w Muzeum Brytyjskim). Wiedza kaplanow oparta byla na wierzeniach i przeslaniach religijnych zwiazanych z filozofia czasow, w ktorych zyli, a ktora podczas rzadow roznych dynastii faraonistycznych zmieniala sie, mimo, ze glownym religijnym mitem pozostawal Mit Stworzenia boga Ra.

Do obowiazkow urzedu kaplanskiego nalezalo nie tylko sluzenie bogom, ale takze nauczanie w szkolach o programie religijnym, ktore zwano Domami Zycia (Per-Anch), bedacymi zarazem bibliotekami wyposazonymi w bogate archiwa. (Na ogol uwaza sie, ze Domy Zycia, majace swiatynny charakter, staly sie niejako nosnikiem mistycznej i magicznej tradycji, ktora tworzyla legendarne opowiesci Egiptu). Kaplani takze nadzorowali rozne grupy artystow, rzemieslnikow i pracownikow - na ogol poboznych ludzi swieckich wchodzacych w sklad personelu swiatyn. Kazde miasto mialo swoja swiatynie kultowa, zwana Domem Boga, zbudowana ku czci miejscowego bostwa; swiatynie te stawaly sie centralnym miejscem komunikowania sie makrokosmosu (swiata) i mikrokosmosu (czlowieka). Masywne budowle swiatynne z glinianej cegly byly rozbudowywane latami przez kolejnych rzadcow. Pogrzebowe kompleksy swiatynne w Karnaku i Luksorze, budowane byly na wschodnim brzegu Nilu, gdzie slonce wschodzi a nastepnie, objechawszy niebo, zachodzi ("umiera") na zachodzie, gdzie rozprzestrzenily sie ogromne starozytne nekropolie – miasta umarlych 2).

Wiernym zabraniano wstepu do swiatyni, gdzie w sanktuarium, bedacym miejscem Najswietszym z Najswietszych, przechowywany byl posag boga (zwany Neter). Tym niemniej, podczas wspanialych uroczystosci religijnych gromadzily sie tlumy, zapelniajac Teby na obu brzegach Nilu, od swiatyni w Karnaku do swiatyni w Luksor. Tak bywalo podczas Swieta Opet, trwajacego przez kilkanascie dni, lub podczas festiwali swieckich, jak Pierwszy Dzien Miesiaca, Nowy Ksiezyc, czy Swieta Noworoczne. Przy tych okazjach posag boga byl niesiony w procesji przez cale miasto przed wiwatujacym tlumem, ktory spiewal i klaskal w dlonie w rytm bebnow, tamburynow i kastanietow, podczas gdy piesniarki spiewaly piesni przy akompaniamencie harfistek a tancerki wdziecznie wirowaly. Podczas codziennych uroczystosci swiatynnych, zwanych Rytualem Ofiarnym, muzyczne zespoly i wykonawcy obrzedow odpowiedzialni byli za podklad muzyczny do hymnow i naboznych psalmodii, spiewanych ku chwale bostwa. Szczegolnie wielkie uroczystosci organizowane byly dla uczczenia Swietego Zwiazku Malzenskiego pomiedzy boginia Hator a bogiem Horusem w Dendera. W obchodach tych swiat uczestniczyli doslownie wszyscy zyjacy w miescie, lacznie z czlonkami rodziny krolewskiej, wysocy urzednicy i szlachetnie urodzeni. Ich zony, ktore bardzo czesto wystepowaly w swiatyniach, bywaly wielce szanowanymi zawodowymi spiewaczkami, zwanymi Piesniarkami boga Amona, a takze rytualnymi tancerkami oraz harfistkami zwanymi Harfiarkami boga Amona. Czesto portretowano je z ich podziwianymi, pieknie udekorowanymi harfami. Na wykwintnych przyjeciach w prywatnych domach, tanczace dziewczeta i muzykanci wybierani byli sposrod artystycznie wyksztalconych kobiet w krolewskim haremie oraz sposrod sluzby, chlopow i niewolnikow. Zachowalo sie wiele scen stworzonych z artystycznej wyobrazni, przedstawiajacych krolewski harem faraonow, wypelniony muzyka, tancem i spiewem. Harem byl miejscem zamieszkania Pierwszej Krolowej, nazywanej Boska Czcicielka Amona (bedacej czesto siostra, przyrodnia siostra, albo corka faraona). Wsrod mieszkanek haremow znajdowaly sie rowniez liczne, mniej wazne zony i konkubiny faraona oraz ich corki; uslugiwal im eunuch – jedyna osoba plci meskiej w haremie.


Ikonografia harfy w starozytnym Egipcie

Podczas ponad trzech tysiacleci, rzesze nieznanych artystow starozytnego Egiptu stworzyly bardzo bogaty i malowniczy obraz harfy w dynastiach faraonow.

Odnalezione (lub wykonane w oparciu o zrodla) zostaly niezliczone malunki i ilustracje harf – snycerowane w grobowcach na plaskorzezbach, malowidlach sciennych i papirusowych manuskryptach. Starozytni Egipcjanie zwykli malowac piekne i jaskrawe w kolorach sceny na murach grobowcow, na sarkofagach i w papirusowych zwojach, ktore w magiczny sposob mialy ozywac w zyciu pozagrobowym. Sceny te ukazywaly bogow i boginie, najczesciej patronow zmarlego, ktorzy witali go przy wejsciu w Bramy Pol Elizejskich. Muzykantki i tancerki, spiewaczki i rytmicznie klaszczace w dlonie dziewczeta, zabawialy czlonkow rodziny podczas tego wiecznego bankietu. (Harfiarze bywali najczesciej niewidomi, jak mozna to zobaczyc na wielu malowidlach sciennych). Niewolnicy i chlopi pracowali na polu przy zbiorach pszenicy i wnosili jedzenie i napoje. Odpoczywajacemu na lozu zmarlemu, po pracowitym i pelnym wysilku dniu, towarzyszyly przyjemne dzwieki harfy i spiew zony, dajac mu widoczna przyjemnosc. Spiew harfistki rozbrzmiewal odwiecznie, jej rece od wiekow pozostaly na strunach – na zawsze. Byl to doskonaly obraz przezywania zycia... po zyciu!

Dzieki suchemu klimatowi zachowane zostaly fragmentaryczne czesci, a nawet cale, oryginalne harfy, ktore obecnie wystawiane sa w muzeach swiata lub znajduja sie w prywatnych kolekcjach. Wiekszosc tych instrumentow odnaleziono skrupulatnie zawiniete w tkaniny przed ich "pogrzebaniem" wraz ze zmarlymi.

W starozytnym Egipcie jednym z ulubionych i najczesciej uzywanych instrumentow byla harfa. Nasza znajomosc harfy w starozytnej cywilizacji egipskiej opiera sie na archeologicznych wykopaliskach i znaleziskach w grobowcach faraonow, kaplanow i slug bogow, urzednikow krolowskich, wybitnych osobistosci, artystow i rzemieslnikow, zwyklych ludzi. Na scianach grobowcow uwieczniona zostala wyjatkowa artystyczna osobliwosc harfy i jej wazne znaczenie historyczne.


Grobowiec Faraona Ramzesa III – "Urodzonego z boga Ra".
Dolina Krolow, Zachodnie Teby

Jednego z najwazniejszych odkryc dotyczacych egipskiej harfy dokonano w swiatynnym kompleksie Ramzesa III (ok. 1198-1152 pne) z XX Dynastii, znajdujacym sie w gorskiej kotlinie zwanej Dolina Krolow w Medinat Habu, w poludniowej nekropoli Zachodnich Teb w Dolnym Egipcie, symbolizowanym przez Biala Korone (Hadzet). Rzady Ramzesa III (1182-1151 pne), ktory zmarl (lub zostal zamordowany) podczas procesu o spisek w haremie, zapowiadaly zblizajacy sie koniec okresu Nowego Panstwa. Grobowiec jego, odnaleziony w r. 1768 przez szkockiego odkrywce James Bruce’a (1730-1794) nazwany zostal Grobowcem Harfistow, albo Grobowcem Harfiarzy 3) (albo rzadziej Grobowcem Bruce'a) dla malowidla przedstawiajacego dwoch niewidomych harfistow grajacych przed bogami, by ich adorowac, lub byc moze oczekujac ich pomocy i opieki.

Poniewaz malowidla scienne byly juz wyblakle, a takze z powodu posadzenia, ze jego "odkrycie" bylo urojone, James Bruce w swojej ksiazce pt. Podroze w Poszukiwaniu Zrodla Nilu (wyd. 3 z 1813) zamiescil kilka rysunkow przedstawiajacych harfiarzy namalowanych na murach grobowca. Jednakze, naszkicowane postacie harfiarzy zblizone byly bardziej do europejskiego pojecia o starozytnosci, niz do autentycznych starozytnych oryginalow.

Rysunki Jamesa Bruce'a przedstawiaja dwie wielkie, lukowe "podlogowe" harfy ustawione w pozycji pionowej, na ktorych graja dwaj mezczyzni odziani w biel kaplanow. Pudla rezonansowe harf ozdobione sa glowami faraonow z Czerwona Korona (Deszret) Dolnego Egiptu, oraz z Podwojna Korona (Pszent) Gornego i Dolnego Egiptu (ktora symbolizuje boga Ra, a takze boga Horusa). Jedna z pierwszych publikacji rysunkow James Bruce'a wlaczona zostala do zbioru reportazy pt: Napoleonskie Relacje o Egipcie. Porownujac szkice glow faraonow, odnalezc mozna niejakie podobienstwo do rysow twarzy Napoleona. Obecne fotografie z grobowca Ramzesa III ukazuja malowidla scienne w bardzo zlym stanie.

Szesc nastepnych ilustracji (zdjecia i rysunki) jest fragmentami malowidla sciennego w Pogrzebowej Swiatyni Faraona Ramzesa III z XX Dynastii, 1185-1060 pne, z okresu Nowego Panstwa, w Medinat Habu w Dolinie Krolow w Zachodnich Tebach.

(Przedstawione ponizej rysunki sa wedlug publikacji Ippolito Rosellini, I Monumenti dell’Egitto e della Nubia. Monumenti civili, Piza 1832-1844; jak rowniez Edda Bresciani, L’attività archeologica dell’Università de Pisa in Egitto, Piza 2002)




Niewidomy harfista gra na harfie z Czerwona Korona Dolnego Egiptu.
Fragment, fotografia.




Niewidomy harfista gra na harfie z Czerwona Korona Dolnego Egiptu.
Rysunek wedlug Jamesa Bruce'a, fragment.
Publikacja Ippolito Rosselini.




Niewidomy harfista gra na harfie z Podwojna Korona Gornego i Dolnego Egiptu.
fragment, fotografia.




Niewidomy harfista gra na harfie z Podwojna Korona Gornego i Dolnego Egiptu.
Fragment, fotografia.




Niewidomy harfista gra na harfie z Podwojna Korona Gornego i Dolnego Egiptu.
Rysunek wedlug Jamesa Bruce'a, fragment.
Publikacja Ippolito Rosselini.




Dwoch harfistow grajacych razem na harfach z Czerwona i Podwojna Korona.
Rysunek wedlug James Bruce'a.
Publikacja Edda Bresciani.


Grobowiec Nachta – "Bardzo mocnego".
Dolina Szlachetnych, Zachodnie Teby

Prywatny grobowiec krolewskiego skryby o nazwisku Nacht, noszacego tytul Astronoma boga Amona w swiatyni w Karnaku oraz jego zony Tawi, Piesniarki boga Amona, zostal w r. 1889 odnaleziony nieuszkodzony w Zachodnich Tebach, w Dolinie Szlachetnych, znajdujacej sie w okregu Nekropoli Szech Abd el-Gurna 4), niedaleko wejscia do Doliny Krolow. Sciany komory grobowej zostaly pomalowane ok. 1424 pne, podczas panowania XVIII Dynastii, obejmujacej rzady Thutmosisa IV (Totmesa IV) i Amenhotepa III. W ostatnim stuleciu zostaly one odrestaurowane i podretuszowane wedlug rysunkow opublikowanych w r. 1907 przez naukowcow i artystow pracujacych w Metropolitan Museum w Nowym Jorku.

Bogaci Egipcjanie, ktorych grobowce byly wypelniane znaczna iloscia darow ofiarnych w formie chleba, wina i innych potraw, w dodatku zamawiali u artystow wielokolorowe malowidla, plaskorzezby i ryty, aby zapewnic sobie dobre samopoczucie w zyciu pozagrobowym. Przy pomocy przekazu zywej i faktograficznej opowiesci, jakby biografii (naturalnie czesto idealizowanej) swego zycia codziennego, chcieli zapewnic sobie wiecznosc i pamiec potomnych.

Grobowiec Nachta slynie przede wszytkim z pieknej sceny pogrzebowego bankietu, przedstawiajacej trzy pelne wdzieku muzykantki grajace na podwojnym flecie, na duzej jedenastostrunnej harfie lukowej z rezonatorem w formie lodzi udekorowanej inksrustracja z kosci sloniowej oraz na bandorze (albo norwie) - trojstrunnym instrumencie ze skorupy zolwia z dluga szyjka, bedacym prototypem lutni, gitary lub banjo. Mlode instrumentalistki, z dlugimi opadajacymi warkoczami, ubrane sa w powiewne przezroczyste stroje bankietowe. Na czubku glow maja woskowe kadzidlane stozki dla perfumowania wlosow i ciala.

Ta urocza i harmonijna kompozycja jest reprodukowana i kopiowana na wielu wspolczesnych papirusach, a takze w roznych wydaniach Ksiegi Umarlych. W uzupelnieniu tej sceny, przedstawiajacej odwieczna biesiade dla duszy zmarlego, mlody, niewidomy harfiarz ze skrzyzowanymi nogami szarpie struny mniejszej, lukowej harfy "kolanowej", w towarzystwie muzykantek grajacych na sistrum i kastanietach; mala sluzaca dziewczynka pomaga przy bizuteri i kolczykach spiewaczki.




Bankiet muzyczny. Trzy muzykantki graja na flecie, harfie i lutni.
Grobowiec Nachta, skryby swiatyni w Karnaku i jego zony Tawi.
XVIII Dynastia, 1570-1320 pne. Nowe Panstwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Dolina Szlachetnych, Zachodnie Teby.




Niewidomy harfiarz, tancerka i spiewaczka Tawi z kwiatami lotosu.
Grobowiec Nachta, skryby swiatyni w Karnaku i jego zony Tawi.
XVIII Dynastia, 1570-1320 pne. Nowe Panstwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna. Dolina Szlachetnych, Zachodnie Teby.




Niewidomy harfiarz.
Grobowiec Nachta, skryby swiatyni w Karnaku i jego zony Tawi.
XVIII Dynastia, 1570-1320 pne. Nowe Panstwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna. Dolina Szlachetnych, Zachodnie Teby.
Zrodlo: François Daumas, Od Narmera do Kleopatry.
Panstwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1973.




Scena bankietowa z grobowca Nachta z trzema muzykantkami i niewidomym harfiarzem.
Kopia papirusowa z Ksiegi Umarlych i Pol Elizejskich , ok. 1925.
Zrodlo: Publikacja rozszerzona przez Marka L. Troy, Londyn.


Harfa jako solowy i zespolowy instrument w starozytnych egipskich nekropolach

Wlasciwie nie sposob odtworzyc rzeczywistego i obiektywnego obrazu zycia muzycznego w starozytnym Egipcie z powodu wielu mitycznych symboli, ktore wplatane byly w nieomal kazda dziedzine sztuki, determinujac jej przedstawienie w swietle wlasciwym epoce. Wydaje sie, ze bez malowniczych przykladow harf w w przekazach literackich i malarskich wykonanych przez wykwalifikowanych rytownikow oraz bez pogrzebowych scen muzycznych, uwiecznionych na scianach grobowcow, plaskorzezbach i freskach, nasza znajomosc muzyki starozytnego Egiptu bylaby niekompletna. Wiele muzycznych scen wyraznie przestawia rece grajacych na harfie, ktore szarpia czesto te same struny. Mozna przez to dosc jasno ustalic interwaly muzyczne, takie jak kwarty (oraz ich przewroty i odwrocenia, ktore przy zmianie struktury interwalowego wspolbrzmienia staja sie kwintami), kwinty i oktawy, sugerujac w ten sposob podstawowa znajomosc muzycznego systemu, zw. tetrachordami. Starozytna muzyka egipska, opierajaca sie glownie na kadencjach muzycznych, byla waznym elementem uzupelniajacym poezje, piesn i taniec. To wlasnie z polozenia rak harfistow na strunach (szarpiacych wysokie lub niskie dzwieki ich instrumentow) muzykolodzy ustalili relacje pomiedzy glownymi tonacjami muzycznymi oraz uzaleznienie seryjne interwalow muzycznych uznanych za konsonansowy harmoniczny tetrachord.

Bardzo czesto, wystepujace grupy instrumentalistow prowadzone byly przez tzw. chironomiste, ktory pelnil funkcje glownego dyrygenta, kogos w rodzaju muzycznego lidera, zwykle rowniez spiewaka. Gestami rak i palcow, spiewajac przy okazji, prowadzil on zespoly muzyczne, wskazujac instrumentalistom specyficzna chironomie okreslajaca wysokosc dzwiekow, jak chocby mozliwosc grania w unisonie (oraz mozliwie w oktawach), a takze w akordach z ich przewrotami, czy nawet w prymitywnej polifonii (nazwa stosowana do okreslenia wielodzwiekowosci, tzn. “wielu-glosow“ muzycznych). Symbole chironomistyczne wskazywaly dzwieki skali pentatonicznej (pieciotonowej), glownie uzywanej w Oriencie, oraz podwyzszenia lub obnizenia dzwiekow. Chironomisci byli czesto przedstawiani z dlonia zakrywajaca ucho, jakby chcieli "wyslyszec" wysokosc dzwieku (co nadal czynia niektorzy dzisiejsi spiewacy), albo z reka naciskajaca gardlo w celu zwiekszenia sily glosu (technika uzywana do dzisiaj na Wschodzie). Spiew charakteryzowal sie przez specjalny efekt muzyczny, zw. glissando, ktore do dzisiaj uzywane jest w spiewie orientalnym.

Podjeto liczne proby zreprodukowania muzyki powstalej w egipskiej sztuce pogrzebowej. Notacja muzyczna starozytnego Egiptu jest prawie nieznana, z wyjatkiem kilku przykladow, jak hymny z Tekstow Pyramid – jednej z najstarszych "swietych ksiag" wyrytej na scianie komory grobowej piramidy faraona Wenisa (Unasa) z V Dynastii, 2375-2345 pne (Stare Panstwo), w Nekropoli Sakkara, oraz Inwokacje do boga Horusa, a takze Hymny Procesjonalne dla bogini Hator i bogini Izydy. Byc moze kodeksy najwyzszych kaplanow nie zezwalaly na stworzenie notacji muzycznej uzywanej podczas liturgiczno-rytualnych obrzedow swiatynnych, gdyz muzyka uchodzila za swieta i sekretnie strzezona i byc moze wykonywana byla tylko przez wtajemniczonych muzykow?

Muzyczna "orkiestra" egipska (zespol instrumentalny) skladala sie na ogol z instrumentow strunowych, detych (drewnianych i blaszanych) i perkusyjnych, do ktorych zaliczane byly: harfa, lira, lutnia, pandora, gitara, flet, fujarki, podwojne piszczalki, klarnet, trabka, rog (wolowy), bebny, dzwoneczki, tamburyn, kastaniety oraz ze specjalnej grupy ludzi klaszczacych w dlonie – klakierow. Harfistki wystepujace solo byly czesto spiewaczkami (jak mozna wywnioskowac z zachowanej ikonografii, gdzie wyraznie poruszaja ustami); wystepowaly takze zespolowo z innymi instrumentami (fletami, lirami i lutniami), grajac w duetach i w trio.

* * *

W przedsionku mastaby zawodowych spiewakow Nefera i Kahaya, zbudowanej za rzadow faraona Wenisa, ostatniego krola z V Dynastii, pogrzebowa stela zostala skomponowana w dwoch rejestrach (plaszczyznach). Dolny rejestr przedstawia dwoch instrumentalistow siedzacych obok siebie i grajacych na drewnianej, wydluzonej harfie lukowej, posiadajacej struny ulozone pionowo, z pudlem rezonansowym w ksztalcie lopaty. Natomiast w gornym rejestrze steli, chironomista "dyryguje" spiewakiem i muzykantami, ktorzy graja na podwojnym klarnecie albo tzw. dmuchajacej piszczalce. Na pionowo ustawionych harfach gra dwoch harfistow kleczacych za instrumentami. Nazwa benet widnieje napisana hieroglifami tuz obok malowidla harf z pudlami rezonansowymi w ksztalcie lopaty.

Ta sama nazwa okresla takze inne typy harf, ktorych liczne malowidla znajduja sie w tym samym grobowcu.(Pozniej, nazwa benet okreslano takze roznorodne typy harfy).

Mastaba Nefera i Kahaya – z grupy niekrolewskich – znajduje sie w starej Nekropoli Sakkara zbudowanej w poblizu pol i ogrodow na skraju Doliny Nilu, na zachodnim brzegu, na dlugiej grobli, zwanej Grobla Wenisa. Mastaba ta nalezala do dwoch powazanych muzykow-spiewakow, ojca i syna, ktorzy podczas swieckich festiwali oraz religinych uroczystosci swym pieknym spiewem zwracali uwage krolewskiego dworu faraona. Zostali oni obdarzeni wieloma tytulami i wyroznieniami, a takze otrzymali wyjatkowy przywilej zbudowania swego grobowca w obrebie grobowego kompleksu faraona Wenisa (Unasa). Ich bogato wyposazona mastaba miala prezentowac swiadectwo o zmarlych, zawierajace charakterystyke ich osobowosci oraz aspiracji zyciowych.




Dwoch siedzacych harfistow grajacych w grobowcu Nefera i Kahaya.
Stela, fragment. Grobowiec Nefera i Kahaya. V Dynastia, 2498-2145, Stare Panstwo.
Nekropola Sakkara.
Zrodlo: A.M. Foamed and H. Altenmüller Grobowiec Nefera i Kahaya.
Verlag Philipp von Zabern, Mainz, 1971.

* * *

Muzycy, spiewacy i tancerki, kobiety i mezczyzni uwiecznieni zostali na stiukowej plaskorzezbie wapiennej w grobowcu Ny-kheft-Ka znajdujacym sie w Nekropoli Sakkara na zachodnim brzegu Nilu, gdzie niedaleko, na zachodniej pustyni znajdowaly sie najlepsze skaly wapienne. Przedstawiona ponizej dekoracja z okresu V Dynastii Starego Panstwa jest eksponowana w Muzeum Egipskim w Kairze. Nalezy podkreslic, ze harfistka w pozycji kleczacej, grajaca na lukowej harfie o wydluzonym pudle rezonansowym, jest "prowadzona" przez dwoch chironomistow (glownego dyrygenta i asystenta), ktorych gesty interpretowac mozna jako harmoniczny akompaniament, tzn. mozliwosc grania w harmonii, prawdopodobnie z uzyciem prostej heterofonii, oznaczajacej rownoczesna gre dwoch roznych linii melodycznych.




Grajaca harfistka i dwoch chironomistow.
Grobowiec Ny-cheft-Ka. V Dynastia, 2498-2345 pne. Stare Panstwo.
Plaskorzezba, fragment. Stiuk i wapien.
Nekropola Sakkara.
Muzeum Egipskie w Kairze.

* * *

W polnocno-wschodnim sektorze Nekropoli Sakkara, na krawedzi plaskowyzu, wznosi sie wielka piramida faraona Teti I, zalozyciela VI Dynastii (2345-2181 pne). Niedaleko miejsca, gdzie zbudowano najbardziej okazale grobowce, wylania sie mastaba Mereruka, skladajaca sie z 32 komor, z ktorych szesc przeznaczonych bylo dla jego zony – ksiezniczki i muzykantki Wadjet-khet-hor, corki krola Teti. Sposrod tuzina tytulow, ktore nosil Mereruka, tytul Wezyr Krola Gornego i Dolnego Egiptu, Krola Teti warty jest zapamietania. Scienne malowidla grobowca odwoluja sie do zalobnej pielgrzymki, ktora zmarly odbyl do Abydos, swietego miasta na poludniu... choc nigdy nie dowiemy sie, czy faktycznie odbyl on te nabozna podroz. W poblizu wejscia do ostatniej komory grobowej, gdzie rozgrywaly sie sceny "wychodzenia w dzien", odmalowana jest jeszcze jedna scena, w ktorej wezyr slucha harfy zony na lozu malzenskim.

Malowidlo zamieszczone ponizej przestawia Wadjet-khet-hor grajaca dla swego meza, wezyra Mereruka. Wykonal je amerykanski malarz Joseph Lindon Smith (1863-1950), uczestnik wyprawy archeologicznej do Giza zorganizowanej przez Uniwersytet Harvard. Swym malarskim kunsztem J.L. Smith utrwalal starozytne dziela artystyczne odnalezione przez archeologow.




Wadjet-khet-hor, zona wezyra Mereruka, gra na harfie na lozu malzenskim.
Mastaba Mereruka. VI Dynastia, 2345-2181 pne, Stare Panstwo.
Nekropola Sakkara.
Zrodlo: Joseph Lindon Smith, Paintings by Joseph Lindon Smith: Egypt in Thorn.
Thorn-Sagendorph Art Gallery, Keene State College, New Hampshire, USA.


Harfa, na ktorej gra Wadjet-khet-hor, reprezentuje harfe w formie lopaty, byc moze nasladujac ksztalt narzedzia do uprawy ziemi i kultywowania ogrodow. Ten typ instrumentu byl uzywany tylko w okresie Starego i Sredniego Panstwa, pomiedzy 2800-1640 pne; w Nowym Panstwie zastapiony zostal typem harfy z pudlem rezonansowym w formie czerpaka.

* * *

W prawie kazdej starozytnej egipskiej mastabie i grobowcu, pomiedzy motywami obrazujacymi pelny przebieg codziennych czynnosci, od rolnictwa do... pedicure, znajdowaly sie sceny wylacznie poswiecone muzyce, zabawie i harfie w roznych stylach, roznej wielkosci, z 6-22 strunami, czesto pieknie inkrustowanej.

Warto pamietac, ze prymitywne czy proste, kilkustrunowe lukowe harfy byly w uzyciu na dlugo wczesniej, w archaicznych cywilizacjach prehistorycznych.

Historia kultury starozytnego Egiptu spisywana na papirusowych manuskryptach, ryta hieroglifami na murach swiatyn oraz wypisywana w nekropolach, wymienia nazwiska muzykow i opisuje ich zycie zawodowe, mimo iz niektore wzmianki sa skape, niejasne i malo prawdopodobne. Przez stulecia, tworczo uzdolnieni anonimowi artysci i rzemieslnicy najbardziej przyczynili sie do rozwoju i historii harfy. Nalezy szczegolnie podkreslic wyrozniajace sie miejsce harfistow w spoleczenstwie egipskim – zbudowanym w systemie hierarchicznym - ktorzy bardzo czesto zwiazani byli z dworem krolewskim. Nie bylo zadnych ograniczen co do plci harfistow; na instrumencie tym grali mezczyzni i kobiety. Niektore wizerunki przedstawialy harfistow z ogolonymi lub lysymi glowami, zapewne sugerujac ich czystosc fizyczna; inne przedstawialy harfistow z pofaldowanymi brzuchami i wydetymi zoladkami, najwidoczniej dobrze odzywianych przez ich patronow. Specjalna kategorie stanowili muzycy o slabym wzroku, albo zupelnie slepi, czesto wymieniani jako niewidomi harfisci. Wydaje sie, ze w niektorych okresach egipskiej historii muzycy wystepujacy w swiatyniach i palacach faraonow bywali celowo "oslepiani", a nawet pozbawiani wzroku. Byc moze wynikalo to z podloza praktycznego a zarazem symbolicznego. Bywaly sytuacje, dosc wyjatkowe, w ktorych mezczyzni grajacy na harfach zostawali "pozbawieni" wzroku przez zawiazywanie ich oczu bialymi opaskami, gdyz podczas swiatynnych uroczystosci nie wolno im bylo "widziec" w obecnosci bostwa czy faraona. Czesto bylo to symboliczne ukazanie sily boga, ktory posiadal moc "oslepiania" zwyklych smiertelnikow. A moze przymkniete oczy muzyka, utrwalone na malowidle, wyrazaly moment boskiego natchnienia zsylanego nan podczas wystepu w swiatyni?

Natomiast kobiety grajace na instrumentach nigdy nie byly niewidome lub oslepiane; dla ich kobiecosci pozwalano im zblizac sie do bostwa w celu adoracji, lub uspokojenia go, a nawet "usmierzenia".

Ponizsze ilustracje, niektore bez podania danych o zrodle, przedstawiaja kilku harfistow od dawna znanych z nazwiska.

W obszernej mastabie Ksiecia Nikaure (Nekauwra), najstarszego syna faraona Chefrena, (ktory zbudowal Wielka Piramide w Giza i Sfinksa, majacego rysy jego twarzy), zostala uczczona slawna spiewaczka imieniem Iti. Bylo to wielkim zaszczytem dla tej spiewaczki, ktora za zycia ksiecia - zajmujacego sie takze ksiegowoscia – zachwycala go swym spiewem. Ponizsza ilustracja przedstawia siedzaca i spiewajaca ksiezniczke Iti, ktora jedna reka zakrywa ucho, jak gdyby chciala wykonac charakterystyczne gesty chironomisty. Obok niej, na smuklej, wydluzonej harfie lukowej gra, pierwsza znana z nazwiska harfistka, Hekanu, wymawiana takze jako Hekene (co znaczy "Chwala"). Te dwie artystki byly najbardziej znanym duetem podczas V Dynastii (2498-2345 pne) w okresie Starego Panstwa.




Grajacy duet: Spiewaczka Iti i harfistka Hekanu.
Grobowiec ksiecia Nikaure.V Dynastia, 2498-2345 pne, Stare Panstwo.
Stela. Nekropola Sakkara.

* * *

W okresie Starego Panstwa (2800-2250 pne) napisy w swiatyniach uwiecznialy glownie nazwiska muzykow, ktorzy wykonywali muzyke sakralna. Natomiast wydaje sie, ze nazwiska muzykow wykonujacych muzyke swiecka i dworska staly sie bardziej popularne w okresie Sredniego Panstwa (2040-1640 pne). Jednym z najciekawszych ikonograficznych przykladow jest pogrzebowa stela przedstawiajaca harfiste Neferhotpe (czasami zwanego Neferhotep), ktory byl takze glownym lucznikiem w czasach XII Dynastii (1991-1782 pne) podczas panowania faraonow Amenemheta I-IV (Pierwszego do Czwartego). Ponizsza ilustracja przedstawia otylego Neferhotpe, siedzacego na obu pietach tuz obok stolu ofiarnego, z przymruzonymi oczyma, jakby byl niewidomy. Jedna reka szarpie struny niewielkiej, osmiostrunnej harfy lukowej w ksztalcie owalnym, ktora opiera o brzuch. Druga reka siega stolu, jakby mial chec wziac cos do zjedzenia, co moze symbolizowac harfiste - odwiecznego lakomczucha. Stela ta zostala zbudowana przez jego przyjaciol, artystow-rzemieslnikow o nazwiskach Nebesumenu i Sunebau, ktorzy starali sie przedstawic harfiste, moze pucolowatego, ale takim jakiego zapamietali za zycia.




Harfista Neferhotpe grajacy na malej harfie lukowej.
Grobowiec Nebesumenu i Sunebau. XII Dynastia, 1991-1782 pne, Srednie Panstwo.
Stela. Nekropola el-Chocha, Zachodnie Teby.

* * *

W grobowcu Patenemheba, wielkiego kaplana boga Re, ktory sluzyl podczas rzadow faraona Amenhotepa IV z XVIII Dynastii (1570-1293 pne) w Nowym Panstwie (1570-1070 pne), plaskorzezba wapienna skomponowana w dwoch poziomach przedstawia niewidomego harfiste grajacego z "orkiestra". Wydaje sie, ze muzyka stanowila niezastapiona czesc rozrywkowa wiecznych bankietow. Mimo ze, podczas tysiecy lat, konwencja ikonograficzna niewiele sie zmieniala, to forma i style harfy bywaly zroznicowane. Ilustracja ponizej przedstawia siedzacego harfiste, grajacego na malej polkolistej harfie, ktora trzyma przy piersi.




Niewidomy harfista z "orkiestra" w grobowcu Patenemheba.
Grobowiec Patenemheba. XVIII Dynastia,1570-1293 pne, Nowe Panstwo.
Plaskorzezba wapienna, fragment.
Nekropola Sakkara.
Rijksmuseum, Leiden, Holandia.
Zrodlo: H. Hickmann Historia Muzyki w Obrazie. Egipt. Tom II. VEB, Leipzig, 1961.




Niewidomy harfista z "orkiestra" w grobowcu Patenemheba.
Grobowiec Patenemheba. XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Panstwo.
Plaskorzezba wapienna, fragment.
Nekropola Sakkara.
Rijksmuseum, Leiden, Holandia.
Zrodlo: François Daumas, Od Narmera do Kleopatry.
Panstwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1973.

* * *

Faraon Amenhotep IV (znany takze pod nazwiskami Echnaton lub Achetaton), dziesiaty krol z XVIII Dynastii Nowego Panstwa, uchodzil za najbardziej kontrowersyjnego wladce starozytnego Egiptu. Poczatki jego rzadow nie zapowiadaly wielkich zmian i byly kontunuacja rzadow jego ojca, Amenhotepa III. Podobnie jak ojciec, koronowal sie on w Wielkiej Swiatyni Amona w Karnaku oraz poslubil kobiete niekrolewskiego pochodzenia, piekna Nefretete. Wczesnie jednak zorientowal sie, ze kaplani boga Amona posiadaja niepodzielna wladze. Chcac ukrocic ich wszechwladze, ktora doprowadzila do zaistnienia prawdziwego panstwa w panstwie, Amenhotep IV zastapil kult boga Amona, monoteistycznym kultem boga Atona, symblizowanego zyciodajnym slonecznym dyskiem. Nowa wiara odrzucila wszelkie stworzone uprzednio przez czlowieka wizerunki przeroznych bostw, to tez wszystkie swiatynie w Egipcie zamknieto, a stan kaplanski rozproszono. Faraon Amenhotep IV zmienil swoje imie na Echnaton ("Swiatlosc Atona") i przeniosl stolice panstwa z Teb do miasta Amarna (dzisiaj Tell el-Amarna), ktore nazwal Achet-Atona czyli "Horyzont Atona". Wlasnie w Amarna, miescie znajdujacym sie na pustyni na wschodnim brzegu Nilu, w srodkowym Egipcie, urodzil sie. Echnaton nie tylko przeprowadzil religijna reforme starozytnego Egiptu, ale zrywajac z dotychczasowa konwencja w sztuce egipskiej, wprowadzil nowy styl artystyczny, ktory byl pewnym odzwierciedleniem jego deformacji fizycznej. W rezultacie, zapanowal nowy artystyczny trend portretowania go z jego fizyczna ulomnoscia (lacznie z dworem, zona Nefertete i krolewska rodzina - normalnymi z wygladu), ignorujac w ten sposob idealistyczne portretowanie krolewskiej rodziny w poprzednich okresach starozytnego Egiptu.

W grobowcu najwyzszego kaplana Merire z Amarny, niewidomy harfiarz uderza kilka strun polkolistej harfy, ktoremu akompaniuja spiewajacy i klaszczacy w dlonie mezczyzni. Ich dlugie twarze o ostrych podbrodkach, wydluzone szyje, ramiona i palce, ciezkie brzuchy i powiekszone piersi sa charaktrystycznymi cechami stylu Okresu Amarnenskiego.




Niewidomy harfiarz z Okresu Amarnenskiego.
Grobowiec Merire, XVIII Dynastia, 1570-1293 pne. Nowe Panstwo.
Plaskorzezba, fragment.
Nekropola Tell el-Amarna. Wschodni brzeg Nilu.

* * *

Zgodnie z wspolczesna teoria wydaje sie, ze tylko wyzsze klasy starozytnego Egiptu zaakceptowaly nowa religie wprowadzona przez faraona Echnatona. Zwykli, prosci ludzie nadal czcili swoich bogow i liczne bostwa. Tym niemniej podczas procesji z posagiem boga Atona z sanktuarium jego swiatyni, tlumy wiernych, jak dawniej, uczestniczyly w wielkich uroczystosciach. Pod koniec rzadow Echnatona, najwyzszej rangi oficerowi cywilni i wojskowi zabiegali o coraz to wieksze wplywy w egipskim krolestwie. Generalowie Ai oraz Horemheb (obaj pod koniec XVIII Dynastii zostali faraonami) zaczeli rzadzic krajem, podczas gdy faraon-heretyk Echnaton oddawal sie swym religijnym i filozoficznym zainteresowaniom. W miedzyczasie, najwyzszy kaplan boga Re, wspomniany powyzej Patenemheb, ktory byl swiadkiem upadku miasta Amarna, oddal cala prowincje pod zarzad miejscowych wladcow. Mlodszy syn Echnatona, Tutanchaton (1361-1351 pne), pod wplywem siostry, a zarazem zony ojca, Nefretete, przeniosl z powrotem stolice do Teb i przywrocil dawny kult boga Amona, zmieniajac swoje imie na Tutanchamon.

W tym czasie, gdy w Nowym Panstwie organizacje militarne decydowaly o strukturze panstwa, dowodcy wojskowi doczekali sie grobowcow, ktore odzwierciedlaly ich stanowiska i zaslugi. Ponizej przedstawionych jest kilka przykladow dekoracji sciennych w kaplicach grobow wojskowych, ktore ukazuja muzykow i harfy (niektore malowidla sa bardzo zniszczone) na nadal stosownym pogrzebowym bankiecie, ze szczegolnym podkresleniem zaslug zmarlego, jego honorow i wyroznien. Imponujace fragmenty ich wojskowych karier bywaly najbardziej eksponowane, najwyrazniej starannie malowane na zamowienie wlasciciela grobowca. Ich indywidualne mastaby byly budowane przede wszystkim w odleglych od siebie nekropolach Sakkara i Szech Abd el-Gurna na zachodnim brzegu Nilu. Podobienstwa stylowe dekoracji i motywow wyplywaly czesciowo z braku w owym czasie pracowni artystycznych i wyszkolonych artystow. Wydaje sie, ze ten sam malarz, albo znikoma grupa artystow, przygotowywala wszystkie malowidla scienne w grobowcach.

Harfisci bywali na ogol przedstawiani z pieknymi lukowymi harfami, z pudlem rezonansowym w formie lodzi, na ktorych grano zwykle w pozycji stojacej. Harfa, w poprzednich okresach uzywana jako instrument solowy, stala sie instrumentem uzywanym w zespole muzycznym. Spiewaczki i flecisci z poprzednich okresow, zastapieni zostali instrumentalistami grajacymi przede wszystkim na lutniach i lirach (choc, naturalnie, nie brak bylo fletow i spiewaczek).

* * *

W Nekropoli Sakkara, w prywatnym grobowcu generala Horemheba, ktory podczas rzadow faraona Tutanchamona nosil tytul Generalissimusa armii egipskiej, a pozniej byl ostatnim faraonem XVIII Dynastii (1579-1293 pne), malowidlo scienne bankietu pogrzebowego (obecnie prawie zniszczone) przedstawia harfistke grajaca na duzej lukowej harfie w zespole muzycznym skladajacym sie z dwoch lutnistek. Ten barwny, choc skromny grobowiec Horemheba, w pozniejszym czasie zostal zastapiony nowa swiatynia pogrzebowa z bogatsza dekoracja, zbudowana w Dolinie Krolow w Zachodnich Tebach.




Muzyczny bankiet generala Horemheba.
Harfistka i dwie lutnistki.
Grobowiec generala Horemheba.
XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Panstwo.
Nekropola Sakkara.

* * *

Urzednikowi wojskowemu, znanemu pod nazwiskiem Nebamun, ktory podczas swej dlugiej kariery pod rzadami faraonow Thutmosisa IV i Amenhotepa III z okresu XVIII Dynastii (1570-1293 pne) otrzymal liczne wyroznienia i zaszczytny tytul Chorazego Sztandaru Krolewskiego Znaku, zbudowano az cztery grobowce w Nekropoli Szech Abd el-Gurna. Na scianach wypisane byly jego najwazniejsze dane biograficzne, ktore oprocz swiadectwa jego zycia zawieraly takze wazne informacje dotyczace wojskowych wydarzen w Nowym Panstwie. Scena w grobowcu przedstawiajaca pogrzebowy bankiet jest jakby dokladna kopia malowidla z grobowca Horemheba. Przedstawiony ponizej fragment malowanego fresku jest podniszczony; twarze muzykantek zostaly sprofanowane, zamazane i pokryte graffiti.




Muzyczny bankiet urzednika wojskowego Nebamuna.
Harfistka i dwie lutnistki.
Prywatny grobowiec Nebamuna.
XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Panstwo.
Nekropola Sakkara.

* * *

Pochodzacy z czasow rzadow faraona Thutmosisa IV (1419-1386 pne) z polowy XVIII Dynastii, grobowiec urzednika panstwowego nazwiskiem Dzesekareseneb w Nekropoli Szech Abd el-Gurna, mimo, ze nie dokonczony i zniszczony, moze nam jeszcze sporo powiedziec o zyciu i pracy wlasciciela grobu. Piekne pastele z murow grobowca sa czesto kopiowane i reprodukowane jako jeden z przykladow sztuki starozytnego Egiptu. Sceny, ktore wypelniaja sciany grobowca, czesto nie pozbawione realizmu i humoru, przedstawiaja zycie zmarlego na ziemi w tej samej, prawie stereotypowej konwencji. Sciany grobowca (podzielone na pionowe rejestry) przedstawiaja rowniez wiele scen ofiarnych przeznaczonych dla bogow, jak rowniez tradycyjne sceny bankietu pogrzebowego, bez ktorego kazdy "szanujacy sie" grobowiec starozytnego Egipcjanina bylby niekompletny. Na ponizszej ilustracji cztery muzykantki przygrywaja na lirze, podwojnych piszczalkach i lutni. Prowadzaca ten zespol muzyczny harfistka gra w pozycji stojacej na jedenastostrunnej harfie z pudlem rezonansowym w ksztalcie lodzi, udekorowanym skora lamparta. Scena ta, znana takze pod nazwa "Bankiet w haremie", ukazuje w srodku mala tancerke sugerujac, ze jest ona rodzinnie powiazana ze zmarlym.




Muzyczny bankiet urzednika panstwowego Dzesekareseneba.
Harfistka, lutnistka, grajaca na lirze i tanczaca dziewczynka.
Grobowiec Dzesekareseneba. XVIII Dynastia, 1579-1293 pne, Nowe Panstwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Zachodnie Teby.
The Oriental Institute, Chicago.




Muzyczny bankiet urzednika panstwowego Dzesekareseneba.
Harfistka, lutnistka, grajaca na lirze i tanczaca dziewczynka.
Grobowiec Dzesekareseneba. XVIII Dynastia, 1579-1293 pne, Nowe Panstwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna. Zachodnie Teby.
Kopia malowidla sciennego wykonana przez nieznanego malarza.

* * *

Harfy w ikonografii starozytnego Egiptu, ktorych roznorodnosc zostala szczegolnie wzbogacona w okresie Nowego Panstwa (1550-1070 pne) moga byc sklasyfikowane w zaleznosci od ksztaltu pudla rezonansowego oraz linii lub konstrukcji ramienia, jako harfy: lukowe w ksztalcie czolna/lodzi, polksiezyca, czerpaka lub lyzki, lopaty, polkoliste; przenosne (z dodatkowa podporka nozna); oraz katowe. Mimo, ze prawie zaden z tych instrumentow nie zachowal sie w calosci do dzisiaj, harfy takie bardzo czesto przedstawiane byly na malowidlach sciennych. Sceny pogrzebowych bankietow muzycznych przynosza nam wiele informacji o rozwoju i historii harfy. Jest prawie niemozliwe ocenic wielki wklad do historii sztuk pieknych wlozony przez tysiace nieznanych, anonimowych artystow, malarzy i rzemieslnikow, ktorzy przekazali swoja tworczosc, wyjatkowe talenty, wyobraznie i przedsiebiorczosc calemu cywilizowanemu swiatu - tamtemu dawnemu i temu dzisiejszemu.

W okresie rzadow faraona Thutmosisa II (1518-1504 pne) z XVIII Dynastii pojawila sie harfa przenosna z pudlem rezonansowym w ksztalcie czerpaka z polkolistym ramieniem udekorowanym glowa faraona albo boga Amona-Ra. Dekoracyjna obrecz albo opaska z kwiatu lotosu oddzielala gorna czesc instrumentu od pudla rezonansowego. Harfe tego typu zaklasyfikowano jako harfe nozna z piecioma do jedenastu strunami. Harfisci grali na niej w pozycji kleczacej, podtrzymujac ja kolanami i wspierajac na dodatkowej nozce lub ukosnej klamrze. Na takiej harfie, jako pierwsza prawdopodobnie grala harfistka i spiewaczka Bakit (jej wizerunek nie jest tutaj przedstawiony). Z wielu malowidel sciennych mozna wnioskowac, ze harfa taka byla powszechnie uzywana (choc niezbyt dlugo), az do czasu wprowadzenia nowego stylu artystycznego, znanego jako Okres Amarnenski.

* * *

W grobowcu wezyra Rechmire, gubernatora Teb pod rzadami faraona Thutmosisa III (1504-1450 pne) z XVIII Dynastii (1570-1293 pne) w Nekropoli Szech Abd el-Gurna, malowidla scienne przedstawiaja sceny bankietu pogrzebowego, ktore nawet teraz moga byc zrodlem przyjemnosci, gdy "slucha sie" kobiecej "orkiestry" grajacej na lutni i tamburynie (ten fragment nie zostal ujety na ponizszej ilustracji) oraz na lukowej, przenosnej harfie z pudlem rezonansowym w ksztalcie czerpaka z podporka. To jest zapewne najladniejsze malowidlo w grobowcu, przedstawiajace muzykantki w jasnych szatach grajace na roznych instrumentach radujac swa obecnoscia zgromadzonych gosci.




Muzyczny bankiet gubernatora Rechmire.
Harfistka i lutnistka, fragment.
Grobowiec Rechmire. XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Panstwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Zachodnie Teby.




Muzyczny bankiet gubernatora Rechmire.
Harfistka i lutnistka, fragment; czarno-biala fotografia.
Grobowiec Rechmire. XVIII Dynastia, 1570-1923 pne, Nowe Panstwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna. Zachodnie Teby.
Zrodlo: Kazimierz Michalowski, Teby. Arkady, Warszawa, 1973.


* * *

W grobowcu Amenemhaba, generala za rzadow czwartego faraona XVIII Dynastii, Thutmosisa II (1518-1504 pne), ktory byl ozeniony ze swoja przyrodnia siostra Hatszepsut, plaskorzezba przedstawia harfiste grajacego na przenosnej harfie z rezonatorem w ksztalcie czerpaka z podporka. Malowidlo to jest fragmentem wiekszej sceny pogrzebowej przedstawiajacej muzyczny bankiet w grobowcu Amenemhaba. Nazwiska tego generala nie nalezy mylic z nazwiskiem spiewaka Amenemheba, zwanego Mehu, ktory za rzadow faraona Amenhotepa II (1453-1419 pne) nosil tytul Sluga Krola ze slawna harfa boga Amona.




Muzyczny bankiet generala Amenemhaba.
Harfista, fragment.
Grobowiec Amenemhaba. XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Panstwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Zachodnie Teby.
Kingston Lacy House, Dorset, Wielka Brytania.


W grobowcu Amenemhaba jeszcze jedna scena bankietowa odmalowana na scianach przedstawia zespol muzyczny skladajacy sie z czterech instrumentalistow grajacych na lutni, podwojnych piszczalkach i na dwoch pionowych harfach w ksztalcie luku, ktore w starozytnym Egipcie byly powszechnie uzywane za czasow wszystkich dynastii faraonow. Scena ta skomponowana jest jako dluga procesja i przedstawia uroczystosci festiwalu Opet, podczas ktorych w Tebach, w czasach swietnosci Ramzesa II (1304-1237 pne) najwyzszy kaplan przenosil posag boga Amona-Re ze swiatyni w Karnaku do swiatyni w Luksor.




Muzyczny bankiet generala Amenemhaba.
Dwoch harfistow oraz grajacy na piszczalce i lutni, fragment.
Grobowiec Amenemhaba. XVIII Dynastia, 1570-1293 pne, Nowe Panstwo.
Nekropola Szech Abd el-Gurna, Zachodnie Teby.
Zrodlo: Hassan el-Saady, Grobowiec Amenemhaba No.44 w Gurna (1977).

* * *

We wszystkich okresach historii muzyki starozytnego Egiptu, muzyka instrumentalna byla wykonywana jako akompaniament do piesni. W sztuce pogrzebowej harfisci przedstawiani byli gdy spiewali hymny bogom, proszac w imieniu zmarlego o laske i zbawienie. Piekna stela w paryskim Muzeum Louvre, pochodzaca z XXI Dynastii (1069-945 pne), przedstawia harfiste nazwiskiem Dzed-chonsu-ui-ef-anch, ktory gra na harfie przy stole ofiarnym. W pozycji kleczacej spiewa on hymn do boga porannego slonca Ra-Harachte (co znaczy bog Ra (jest) Horusem Horyzontu), ktorego laczono z bogiem Haroëris'em (Horusem Starszym), ktory z kolei, podobnie jak Ozyrys i jego syn Horus (co znaczy "Daleki" – bog niebosklonu i swiata), odpowiedzialny byl za los zmarlego. Bog Horus, przedstawiany z glowa sokola i slonecznym dyskiem, uchodzacy za opiekuna faraonow, trzyma w reku krolewskie insygnia zwane: flail, bedacy symbolem Ozyrysa, oraz crook – znak hieroglifowy oznaczajacy slowo "krol:. Jeden z najpopularniejszych egipskich amuletow, posiadajacy wielka moc Horusowa, w ksztalcie przypominajacym lzawiace oko, zwane "zdrowym okiem" (Udzet), symbolizowal ochrone, sile i zdrowie, ale takze i pograzanie sie w glebokim snie. Byl wymalowany na scianach wszystkich grobowcow, na trumnach i malowanych plaskorzezbach, a nawet na domowych meblach.

Harfista przedstawiony ponizej, grajacy na harfie w formie czerpaka, udekorowanej glowa faraona, spiewa Piesn Harfiarza. Tylko dwie wersje tej piesni zachowaly sie w starozytnej egipskiej spusciznie literackiej. Obok wyrazania glebokiej wiary w zycie pozagrobowe i zwiazanych z nia praktyk religijnych, Piesn Harfiarza mozna uznac za zaczatek wolnomyslicielstwa, ktore pisane wieki wczesniej, stalo sie bardzo popularne w okresie od XVIII do XX Dynastii faraonow (1570-1070 pne), zapowiadajac zblizajacy sie upadek Nowego Panstwa.

Oryginalna wersja piesni pogrzebowej, znanej jako Piesn Harfiarza zostala znaleziona obok figury harfisty w grobowcu faraona Intefa w Nekropoli Dra Abu el-Naga, na zachodnim brzegu Nilu, naprzeciwko miejscowosci Waset (najstarsze miasto egipskie, pozniejsze Teby, na wschodnim brzegu Nilu).

Najstarsza zachowana wersja Piesni Harfiarza z ok.1160 pne, z Trzeciego Okresu Przejsciowego pod rzadami Najwyzszych Kaplanow, zostala po raz pierwszy spisana w kaplicy krola Teb, imieniem Inyoted (znanego takze jako Antef albo Inted) z XI Dynastii (2134-1991 pne) w okresie Sredniego Panstwa (2040-1782 pne).

Piesn Harfiarza wykonywana byla przy akompaniamencie harfy podczas pogrzebowych bankietow w czasach Nowego Panstwa (1570-1070 pne). W poemacie tym wystepuja dwa nazwiska:

  1. nazwisko Imhotep, najwyzszego kaplana, wielkiego wezyra, uczonego i lekarza za czasow rzadow krola Dzosera, a takze architekta, ktory ok. 2800 pne zbudowal wielka piramide stopniowana Dzosera w Sakkara. Jego grobowiec w Nekropoli Memfis juz nie istnieje, zasypany pustynnym piaskiem;
  2. nazwisko Hordedef, ksiecia z czasow IV Dynastii i prawdopodobnie syna Kufu (Cheopsa), ktory zbudowal najwieksza pyramide w Giza.
Piesn Harfiarza, w tlumaczeniu na jezyk angielski przez Miriam Lichtheim, zostala opublikowana w antologii pt. Ancient Egyptian Literature, tom 1.

Oto fragment Piesni Harfiarza w moim przekladzie:

On jest szczesliwy, ten dobry ksiaze!
Smierc jest laskawym przeznaczeniem.

Jedno pokolenie przemija
Inne trwa,
Od czasow przodkow.

Bogowie, ktorzy przedtem byli, spoczywaja w grobowcach.
Blogoslawieni szlachetni tez sa pogrzebani w grobowcach.
Nawet ci co budowali grobowce –
Ich miejsca przeminely,
Co sie z nimi stalo?

Sluchalem slow Imhetopa i Hordedefa,
Co oni powiedzeli recytowane jest w pelni.
To, co z ich miejscami?
Ich miejsca przeminely,
Tak, jakby nigdy nie istnieli!
Az my pojdziemy dokad oni poszli!
Idz za swym sercem dopoki zyjesz!





Harfista grajacy i spiewajacy przed bogiem Ra Harachte.
XXI Dynastia, 1069-945 pne,
Trzeci Okres Posredni pod rzadami Wysokich Kaplanow
Stela. Musée Louvre, Paryz.



©   Liliana Osses Adams
Kalifornia, kwiecien 2004.



Przypisy:
  1. Nazwa "Faraon":
    2. Najwyzszy panujacy w starozytnym krolestwie Egiptu nosil tytul faraona. Nazwa ta odnosi sie do najwyzszego wladcy politycznego i rownoczesnie najwyzszego wladcy religijnego. Znany jako Pan i Wladca Dwoch Krain, faraon byl wladca Gornego i Dolnego Egiptu, i nazwa ta oznaczala rowniez krola. Znany jako Najwyzszy Kaplan Wszystkich Swiatyn, faraon reprezentowal boga na ziemi. Celebrowal uroczystosci rytualne i budowal swiatynie, by oddac czesc bogom (czesto i sobie samemu). Faraon byl rowniez uwazany za boga – najwyzszego boga na ziemi; przypisywano mu sile nadprzyrodzona.

    Nazwa "faraon" powstala z kombinacji dwoch slow Per – aa oznaczajacych Wielki Dom (Per – dom; aa – wielki) Wedlug wierzen starozytnych Egipcjan, pierwszym faraonem byl bog Ra, w konsekwencji kazdy faraon byl Synem boga Ra, w ktorym takze przebywal bog niebosklonu Horus o glowie sokola.   (powrot)

  2. Nazwa Teby jest historyczna nazwa stolicy Gornego Egiptu, powstalej z polaczenia kilku wiosek i opiewana przez Homera w IX piesni Iliady jako "Miasto o stu bramach", noszace staroegipska nazwe Waset, gdzie symbolem wielkosci i potegi starozytnego Egiptu byly wielkie swiatynie w Luksorze i Karnaku.

    Dzisiejsze Teby Wschodnie podzielone sa kanalem na dwie czesci, gdzie zachowaly sie zabytkowe zespoly swiatynnych ruin Karnaku i Luksoru. Karnak i Luksor znajduja sie na wschodnim (prawym) brzegu Nilu, w miejscu poludniowej czesci starozytnego miasta Teby.

    Nazwa Luksor pochodzi od arabskiego slowa al-Qusur (co znaczy zamki lub palace) i jest pozniejsza, nazwa obozu warownego zbudowanego w okolicy przez Rzymian u schylku starozytnosci. Natomiast starozytni Egipcjanie nazywali Luksor "Swiatynia Narodzin", bedaca poludniowa rezydencja – "poludniowym haremem" boga Amona, w ktorym przebywal jako wladca.

    Karnak, znajdujacy sie na polnoc od Luksoru, jest jeszcze pozniejsza nazwa wsi arabskiej, powstalej po najezdzie arabskim (641 r.). W starozytnym Egipcie Karnak, nazywany Ipet-Iszut (Miejsce najbardziej wybrane), byl najwiekszym swiatynnym kompleksem wznoszonym w roznych czasach ku czci boga Amona-Ra. Swiatynia Karnak – Opet-Suet – polaczona byla ze swiatynia Luksor – Opet-Reset – dluga kamienna procesyjna aleja z czterdziestoma sfinksami o glowach swietych baranow – symboli boga Amona, przy ktorej wzniesiono szesc malych kapliczek odwiedzanych przez Amona podczas swieta Opet.

    Na lewym brzegu Nilu znajduja sie Teby Zachodnie, gdzie w wielkich nekropolach – miastach umarlych – wzniesiono wspaniale, w znacznym stopniu zachowane, budowle pogrzebowe, jak chocby w Dolinie Krolow, bedaca czescia tebanskiej nekropoli polozonej naprzeciwko Karnaku. Nazwy innych nekropoli, np. Szech Abd el-Gurna (od nazwiska Szejka Abd oraz szczytu gorskiego) albo najstarszej, memfickiej Sakkara (od boga zmarlych Sokara, lub od slowa plaskowyz), na polnocy, na zachodnim brzegu Nilu pod Kairem, itp. sa nazwami pochodzacymi od pozniejszych arabskich nazw danych miejscowosci oraz nazwisk wlascicieli lub uksztaltowania terenow.   (powrot)

  3. Niektorzy badacze staraja sie okreslic roznice miedzy nazwami harfiarz/harfiarka a harfista/harfistka. Ogolnie przyjmuje sie, ze harfiarzem mozna nazwac archaicznego muzyka wyspiewujacego chwale bogow, albo piewce dawnej tradycji, noszacego imie barda (czesto ociemnialego), ktory opowiada stare opowiesci przy akompaniamencie malej, bezpedalowej harfy. Natomiast harfista/harfistka jest klasycznie wyksztalconym instrumentalista grajacym na harfie pedalowej, zawodowym muzykiem grajacym w orkiestrach operowych lub symfonicznych, lub wystepujacym jako solista albo kameralista.   (powrot)

  4. Polska transkrypcja nazwisk i nazw stosowana w tym tekscie oparta jest na pisowni w ksiazce François Daumas, Od Narmera do Kleopatry, PWN Warszawa 1973, w tlumaczeniu Ireny Zawadzkiej i z weryfikacja nazw przez Jadwige Lipinska.

    Nazwa nekropoli Szech Abd el-Gurna jest transkrypcja uzywana w ksiazce Kazimierza Michalowskiego, Teby, Arkady, Warszawa 1974.   (powrot)


©   Liliana Osses Adams
Kalifornia, kwiecien 2004.


Notka o autorce




Artykuly i wiersze Liliany Osses Adams opublikowane w Zwojach





Copyright © 1997-2004 Zwoje