"Niejedną twarz mi los przyprawił."

Mit trwający niespełniony, niepokój wieku...

Jacek Kaczmarski   (22 marca 1957 – 10 kwietnia 2004)

---

JACEK   KACZMARSKI

WIERSZE DAWNE I OSTATNI...

PRZYPOWIEŚĆ O ŚLEPCACH

(B r e u g h e l)

– Potykam się, więc ręce w przód, do góry twarz, w dół lecę! O, ciemny Boże mego życia, miej mnie w swej opiece! Nie puścić kija! Paść na wznak! Plecami na kamienie! To tylko rów, przydrożny rów, już po przerażeniu... – Gdzie wleczesz nas, przeklęty kpie? Gdzie jesteś, głupcze ślepy? Giń sam, jak chcesz, a nas ze sobą nie zabieraj w przepaść! W ręku mam twego płaszcza kłąb... Chryste! I ja padam! Z twarzy ucieka ciepło dnia! Biada nam, ginę! Biada! – Puść kij, którym mnie ciągniesz w dół! Upadliście, ja stoję! Puść kij, my dalej chcemy iść! Przeklęte nogi twoje! Nie puszcza! Ciągnie tam gdzie garby poplątanych ciał! Ach, gdybym oczy miał! – Krzyk, hałas, co się dzieje tam? Bark tego co przede mną Twardnieje pod palcami, odgłosów pełna ciemność, Szum drzew, kroki, własny oddech, co w słuchaniu wadzi... Cóż z groźnych przeczuć? Pójdę tam, gdzie ślepiec poprowadzi! – Z ręką na cudzych plecach iść – poniżenie i męczarnia ! Każdy z nich inną kryje myśl, w inną się stronę garnie. Przy żarciu też – ten pierwszy syty się poczuje, Kto szybciej zmaca gdzie jest chleb i szybciej go przeżuje! – Ciężko na końcu iść, tłum gnojem cię obrzuci, Lecz zawsze będę tym, który ostatni się przewróci. O, tak jak teraz! Padam na nich, kłębią się pode mną, A każdy swoje ciało ma i swoją w ciele ciemność! – Cóż nam zostało, kiedy świata zabrakło dookoła? Kije i sakwy i kapoty i palce w oczodołach! Powiewy wiatru, słońca promień na chciwe twarze brać, – Padać i wstawać, padać i wstawać, padać i wstawać... I wstać! 1977

KRZYK

(M u n c h)

Dlaczego wszyscy ludzie mają zimne twarze? Dlaczego drążą w świetle ciemne korytarze? Dlaczego ciągle muszę biec nad samym skrajem? Dlaczego z mego głosu mało tak zostaje? Krzyczę, krzyczę, krzyczę, krzyczę wniebogłosy! A! Zatykam uszy swe! Smugi w powietrzu i mój bieg Jak prądy niewidzialnych rzek Mój własny krzyk, mój własny krzyk ogłusza mnie! Kim jest ten człowiek, który ciągle za mną idzie? Zamknięte oczy ma i wszystko nimi widzi! Wiem, że on wie, że ja się strasznie jego boję, Wiem, że coś mówi, lecz zatkałam uszy swoje! Krzyczę, krzyczę, krzyczę, krzyczę wniebogłosy! A! Czy ktoś zrozumie to?! Nie kończy się ten straszny most I nic się nie tłumaczy wprost Wszystko ma drugie, trzecie, czwarte, piąte dno! Mówicie o mnie, że szalona, że szalona! Mówicie o mnie, ja to samo krzyczę o nas! I swoim krzykiem przez powietrze drążę drogę, Po której wszyscy inni iść w milczeniu mogą... Krzyczę, krzyczę, krzyczę, krzyczę wniebogłosy! A! Ktoś chwyta, woła – stój! Lecz wiem, że już nadchodzi czas Gdy będzie musiał każdy z was Uznać ten krzyk, ten krzyk, ten krzyk z mych niemych ust Za swój!!! 1978

PUSTY RAJ

W pustym raju dni po wygnaniu Stwórca trawi na długich spacerach Nocą leży na chmurnym posłaniu Jasność własna sen mu odbiera Swoich praw się uczy na pamięć Sam ich musi przestrzegać by trwały W pustym raju niebo jak kamień Pusty raj jest dla Stwórcy za mały A ludzi dwoje W świecie brodzi Adam poluje Ewa dzieci rodzi W pustym raju powietrze kwaśne Jałowieje nietknięta ziemia Zarastają ścieżki ostatnie Nikt nie zbiera owoców stworzenia W wielkiej ciszy prócz kroku swojego Słyszy Stwórca rytm uporczywy Z drzewa wiedzy dobrego i złego Lecą jabłka w wysokie pokrzywy A tam deszcz pada Wichry żałosne Adam ma katar Ewa sieka czosnek W pustym raju archanioł Gabriel Miecz ognisty czyści od święta To przed Panem wypręży się nagle To postraszy z nudów zwierzęta Towarzyszy Stwórcy w przechadzkach Lecz nie może Go bawić rozmową Żadną myślą zaskoczyć znienacka Obaj myślą wszak jednakowo Na ludzkim lądzie Nagle już starzy Adam wciąż błądzi Ewa ciągle marzy W pustym raju czas stracił władanie Stwórca czeka z rękami wzdłuż ciała Panujący światu skazaniec Dożywocie wyłącznej chwały Zycie Pana jest wiecznym czuwaniem Wśród niewysłowionych problemów W pustym raju cokolwiek się stanie Zawsze stanie się przeciw Niemu 1980

DZIECI HIOBA

Żyły przecież dzieci Hioba bogobojnie i dostatnio Siedmiu synów jak te sosny siedem córek jak te brzozy Szanowały swego ojca i kochały swoją matkę Żyły w zgodzie z każdym przykazaniem bożym A tej nocy błysk i grom Runął ich bezpieczny dom I na głowy spadł lawiną głazów grad Dnia nie ujrzy więcej już Siedem sosen siedem brzóz Jednej nocy cały las utracił świat Za tę ojców nadgorliwość W wierze w wyższą sprawiedliwość Która każe ufać w dobra tryumf nad złem Za lojalność i pokorę: I za łask minioną porę Za niewiarę w świat za progiem który jest Za ten zakład diabła z Bogiem Czyj silniejszy będzie ogień Dzieci Hioba Dzieci Hioba Idzie kres Żyły przecież dzieci Hioba na nadzieję w przyszłość rodu Siedmiu synów jak te miecze siedem córek jak te róże Nie zaznały w swoim życiu smaku krwi ni smaku głodu I kto tylko żył szczęśliwy los im wróżył A tej nocy grom i błysk Śpiących pozamieniał w nic Boży świt oglądał już dymiący gruz Patrzył nieomylny kat Jak litością zdjęty wiatr Bogobojny lament Hioba w niebo niósł Za ten zakład Boga z biesem W zgodzie z waszym interesem Choć ostrzega was jak może zmysłów pięć Za ten zakład Boga z czartem O kolejną dziejów kartę I za kija końca oba za zwykłego życia chęć Za to czego nie ujrzycie Bo się wam odbierze życie Dzieci Hioba Dzieci Hioba Idzie śmierć 1981

BIRKENAU

(K r a w c z y k)

Porządny w pryzmach marnuje się opał I zimny komin zbędne ma przestoje Mizerne niebo czeka na swój pokarm Tłuste obłoki słodkich swądów zwoje Skrzętni palacze gdzieś się zapodziali Wystygły ruszta popiół tuli glina I w bezcielesnym milczeniu umarli Słuchają jęków głodnego komina Po ustalonych raz na zawsze drogach Płynie nad nimi ślepe oko Boga 1981

BAJKA O POLSCE

Popatrz na Polskę zatopioną we śnie Od gwiazd chronioną przez chmurne odmęty Wygasłe domy suną bezszelestnie Jak dnem do góry płynące okręty Trudno uwierzyć wśród czarnych pejzaży Że wewnątrz w ostatnim powietrza pęcherzu Leżą gorące ciała marynarzy Co jeszcze w przystań ostatnią nie wierzą 1978

EGZAMIN

Czterdzieści lat z nas robicie Zdrajców na srebro pazernych A teraz – jawnie i skrycie Mówicie nam – bądźcie wierni! Czterdzieści lat wszelkie prawa Dłoń prawodawcy dławi A gdy zdrętwiała w brawach Mówicie nam – bądźcie prawi! Czterdzieści lat nasze siły Trawi wasz sąd nieomylny A teraz – gigantom byłym Mówicie nam – bądźcie silni! Czterdzieści lat nas uczono: Kiep ten co w prawdę wierzy A teraz głosem Katona Mówicie nam – bądźcie szczerzy! Czterdziestu lat rytm wydzwania Zegar porywów i kaźni Wy nam bez chwili wahania Mówicie – bądźcie rozważni! Niejeden z nas ziemię gryzie Inni choć młodzi – już siwi A wy szykując nam krzyże Mówicie – bądźcie cierpliwi!? A my – uczniowie leniwi By was wysłuchać – niepilni Jednak jesteśmy cierpliwi Wierni rozważni i silni (I choć nikt z was w to nie wierzy Jesteśmy prawi i szczerzy Lecz z cnót tych już nie przed wami Będziemy zdawać egzamin!) 1981

MURY

On natchniony i młody był, ich nie policzyłby nikt On im pieśnią dodawał sił, śpiewał że blisko już świt. Świec tysiące palili mu, znad głów podnosił się dym, Śpiewał, że czas by runął mur ... Oni śpiewali wraz z nim: Wyrwij murom zęby krat! Zerwij kajdany, połam bat! A mury runą, runą, runą I pogrzebią stary świat! Wkrótce na pamięć znali pieśń i sama melodia bez słów Niosła ze sobą starą treść, dreszcze na wskroś serc i głów. Śpiewali więc, klaskali w rytm, jak wystrzał poklask ich brzmiał, I ciążył łańcuch, zwlekał świt... On wciąż śpiewał igrał: Wyrwij murom zęby krat! Zerwij kajdany, połam bat! A mury runą, runą, runą I pogrzebią stary świat! Aż zobaczyli ilu ich, poczuli siłę i czas, I z pieśnią, że już blisko świt szli ulicami miast; Zwalali pomniki i rwali bruk: – Kto z nami! Kto przeciw nam! Kto sam, ten nasz najgorszy wróg! ... A śpiewak także był sam. Patrzył na równy tłumów marsz, Milczał wsłuchany w kroków huk, A mury rosły, rosły, rosły Łańcuch kołysał się u nóg... 1978

PROŚBA

Mów mi to co dzień: oni górą Jakbyś w twarz raz po raz mi pluł. Chrzest dadzą bezimiennym murom Seriami kul tłum tnąc na pół. Postawią miasta sierocińców, Nabierze mocy życia smak. Nim wyjrzy ludzka twarz zza sińców: Mów mi, ach mów, że będzie tak! Przy podpalonych bibliotekach Lud sine ręce będzie grzał I odnotuje to bezpieka Kto przy tym płakał, kto się śmiał. Dawnych znajomych nazwiskami Mignie rubryka – zawód: kat A nas obwoła ktoś zdrajcami, Mów mi, ach mów że będzie tak! Nasi najbliżsi w łapach hycli. Cośmy robili – śledztwo trwa. W przedszkolach gwiazdka dla milicji, Wojsko na placach i we snach, Starcy mrą niepotrzebni światu, Co dotąd przecież krążył wspak. Zamiast "Jak się masz!" – "Dać go katu!" Mów mi, ach mów, że będzie tak! Bo kiedyś może się przydarzyć Że z którymś z Nich powtórzę błąd Szukając uczuć w jego twarzy Zamiast go zabić z zimną krwią. Zamiast zacisnąć drut na szyi I krtań w ostatni skręcić krwiak. Chcę słyszeć, jak przed śmiercią wyje – Mów mi, ach mów, że będzie tak! 27. 0l. 82

LINOSKOCZEK

Włodzimierzowi Wysockiemu Na klucz nasz cyrk zamknięto nam i postawiono straż u bram Nie odpowiadał ponoć normom bezpieczeństwa, Sprzedano małpy, konie, psy i w klatkach znów zamknięto lwy, W szpitalach błazny, bo się śmiały do szaleństwa. Ponuro w mieście robi się bo znowu pobyć nie ma gdzie A pusty cyrk to przecież zawsze rzecz ponura, A mnie najciężej – bo cóż ja? Cóż linoskoczek robić ma, Gdy nie ma napiętego nad otchłanią sznura?! Bez tego strachu którym czuł co dzień, gdy mogłem runąć w dół Przez chwilę lęku, nieuwagi, chwilę pecha Naprawdę nie mam po co żyć, po ziemi chodzić, gorycz pić – Nie, takie życie mi się wcale nie uśmiecha! Czuję się jakbym nie miał nóg, obcy mym stopom każdy bruk, Potykam się co krok o swoją własną piętę! Lecz nawet wtedy znajdą się ludzie co podtrzymają mnie, I widzę twarze litościwie uśmiechnięte. Nie dany więc upadek mi, nie dana sława dawnych dni Więc swoje kroki stawiam dzisiaj bez oklasków! Wtem błyska oczywista myśl! I wiem co robić mam od dziś! Napięte zawsze w świecie druty są kolczaste! Po takiej drodze trzeba iść! Kaleczyć stopy! Wargi gryźć! Gdy z lewej próżna wolność, z prawej kat cię niańczy! Pod stopą mieć kolczastą nić! Tak długo, aż nie pęknie – żyć! Pokazać światu, że i po niej można tańczyć! 27. 03. 82

OBŁAWA

Skulony w jakiejś ciemnej jamie smaczniem sobie spał I spały małe wilczki dwa – zupełnie ślepe jeszcze W tem stary wilk przewodnik co życie dobrze znał Łeb podniósł warknął groźnie aż mną szarpnęły dreszcze Poczułem nagle wokół siebie nienawistną woń Woń która tłumi wszelki spokój zrywa wszystkie sny Z daleka ktoś gdzieś krzyknął nagle krótki rozkaz – goń! I z czterech stron wypadły na nas cztery gończe psy! Obława! Obława! Na młode wilki obława! Te dzikie zapalczywe w gęstym lesie wychowane! Krąg śniegu wydeptany! W tym kręgu plama krwawa! Ciała wilcze kłami gończych psów szarpane! Ten który rzucił na mnie się niewiele szczęścia miał Bo wypadł prosto mi na kły i krew trysnęła z rany Gdym teraz – ile w łapach sił – przed siebie prosto rwał Ujrzałem małe wilczki dwa na strzępy rozszarpane! Zginęły ślepe, ufne tak puszyste kłębki dwa Bezradne na tym świecie złym, nie wiedząc kto je zdławił I zginie także stary wilk choć życie dobrze zna Bo z trzema naraz walczy psami i z ran trzech naraz krwawi! Obława!... Wypadłem na otwartą przestrzeń pianę z pyska tocząc Lecz tutaj też, ze wszystkich stron – zła mnie otacza woń! A myśliwemu co mnie dojrzał już się śmieją oczy I ręka pewna, niezawodna podnosi w górę broń! Rzucam się w bok, na oślep gnam aż ziemia spod łap tryska I wtedy pada pierwszy strzał co kark mi rozszarpuje Wciąż pędzę, słyszę jak on klnie! I krew mi płynie z pyska On strzela po raz drugi! Lecz teraz już pudłuje! Obława! ... Wyrwałem się z obławy tej, schowałem w jakiś las Lecz ile szczęścia miałem w tym to każdy chyba przyzna Leżałem w śniegu jak nieżywy długi długi czas Po strzale zaś na zawsze mi została krwawa blizna! Lecz nie skończyła się obława i nie śpią gończe psy I giną ciągle wilki młode na całym wielkim świecie Nie dajcie z siebie zedrzeć skór! Brońcie się i wy! O, bracia wilcy! Brońcie się nim wszyscy wyginiecie! Obława! 1974 (Na motywach pieśni Włodzimierza Wysockiego Achota na wołkow)

OBŁAWA IV

(fragment)

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Myśliwy jeszcze ma broń i trzyma smycze Lecz las jest nasz i łąki też są nasze! Wilk wolny – wyje, na smyczy pies – skowycze I bać się musi i swych braci straszyć. Po lasach jeszcze wciąż żyją wilki młode Porozpraszane przez bezrozumne salwy. Silne i wściekłe, i strasznej zemsty głodne I ja je kocham i tak mi bardzo żal ich. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1990

STAROŚĆ TEZEUSZA

W młodości byłem Tezeuszem, A dzisiaj jestem Minotaurem. Po mrocznym labiryncie kluczę Nie mogąc liczyć na Ariadnę. Głowa mi coraz bardziej ciąży Gdy żądam światła niby boga; A ostrzegali ludzie mądrzy, Że wszelka żądza to choroba. Kiedyś walczyłem z potworami – Dziś przeistaczam się w potwora. Na ścianach cień mój, niby pamięć Tego, kim byłem ledwie wczoraj. Z pochodnią u łba ścigam siebie Geometriami korytarzy, A świat się boi mnie, bo nie wie, Że winien przejrzeć się w mej twarzy. W młodości byłem bohaterem, Dziś jestem więźniem ciemnej sławy; Miejsca w pułapce tej niewiele Na więcej coś, niż życia nawyk. Robię co mogę mimo kaźni, Małe starczają mi radości: Mgliste obrazy wyobraźni, I gorzka sytość dorosłości. Nocą mnie prześladują zjawy Ludzi złożonych mi w ofierze; To ów obrządek krwawy sprawił Żem pół-mężczyzna i pół-zwierzę. Więc odkupienia dla mnie nie ma W niezawinionej poniewierce; Skrobiąc na murze ten poemat Pokornie czekam na mordercę... Osowa, 15. 09. 2003 (jeden z ostatnich wierszy Poety)

Copyright © 1997-2004 Zwoje