"Niejedna twarz mi los przyprawil."

Mit trwajacy niespelniony, niepokoj wieku...

Jacek Kaczmarski   (22 marca 1957 – 10 kwietnia 2004)

---

JACEK   KACZMARSKI

WIERSZE DAWNE I OSTATNI...

PRZYPOWIESC O SLEPCACH

(B r e u g h e l)

– Potykam sie, wiec rece w przod, do gory twarz, w dol lece! O, ciemny Boze mego zycia, miej mnie w swej opiece! Nie puscic kija! Pasc na wznak! Plecami na kamienie! To tylko row, przydrozny row, juz po przerazeniu... – Gdzie wleczesz nas, przeklety kpie? Gdzie jestes, glupcze slepy? Gin sam, jak chcesz, a nas ze soba nie zabieraj w przepasc! W reku mam twego plaszcza klab... Chryste! I ja padam! Z twarzy ucieka cieplo dnia! Biada nam, gine! Biada! – Pusc kij, ktorym mnie ciagniesz w dol! Upadliscie, ja stoje! Pusc kij, my dalej chcemy isc! Przeklete nogi twoje! Nie puszcza! Ciagnie tam gdzie garby poplatanych cial! Ach, gdybym oczy mial! – Krzyk, halas, co sie dzieje tam? Bark tego co przede mna Twardnieje pod palcami, odglosow pelna ciemnosc, Szum drzew, kroki, wlasny oddech, co w sluchaniu wadzi... Coz z groznych przeczuc? Pojde tam, gdzie slepiec poprowadzi! – Z reka na cudzych plecach isc – ponizenie i meczarnia ! Kazdy z nich inna kryje mysl, w inna sie strone garnie. Przy zarciu tez – ten pierwszy syty sie poczuje, Kto szybciej zmaca gdzie jest chleb i szybciej go przezuje! – Ciezko na koncu isc, tlum gnojem cie obrzuci, Lecz zawsze bede tym, ktory ostatni sie przewroci. O, tak jak teraz! Padam na nich, klebia sie pode mna, A kazdy swoje cialo ma i swoja w ciele ciemnosc! – Coz nam zostalo, kiedy swiata zabraklo dookola? Kije i sakwy i kapoty i palce w oczodolach! Powiewy wiatru, slonca promien na chciwe twarze brac, – Padac i wstawac, padac i wstawac, padac i wstawac... I wstac! 1977

KRZYK

(M u n c h)

Dlaczego wszyscy ludzie maja zimne twarze? Dlaczego draza w swietle ciemne korytarze? Dlaczego ciagle musze biec nad samym skrajem? Dlaczego z mego glosu malo tak zostaje? Krzycze, krzycze, krzycze, krzycze wnieboglosy! A! Zatykam uszy swe! Smugi w powietrzu i moj bieg Jak prady niewidzialnych rzek Moj wlasny krzyk, moj wlasny krzyk oglusza mnie! Kim jest ten czlowiek, ktory ciagle za mna idzie? Zamkniete oczy ma i wszystko nimi widzi! Wiem, ze on wie, ze ja sie strasznie jego boje, Wiem, ze cos mowi, lecz zatkalam uszy swoje! Krzycze, krzycze, krzycze, krzycze wnieboglosy! A! Czy ktos zrozumie to?! Nie konczy sie ten straszny most I nic sie nie tlumaczy wprost Wszystko ma drugie, trzecie, czwarte, piate dno! Mowicie o mnie, ze szalona, ze szalona! Mowicie o mnie, ja to samo krzycze o nas! I swoim krzykiem przez powietrze draze droge, Po ktorej wszyscy inni isc w milczeniu moga... Krzycze, krzycze, krzycze, krzycze wnieboglosy! A! Ktos chwyta, wola – stoj! Lecz wiem, ze juz nadchodzi czas Gdy bedzie musial kazdy z was Uznac ten krzyk, ten krzyk, ten krzyk z mych niemych ust Za swoj!!! 1978

PUSTY RAJ

W pustym raju dni po wygnaniu Stworca trawi na dlugich spacerach Noca lezy na chmurnym poslaniu Jasnosc wlasna sen mu odbiera Swoich praw sie uczy na pamiec Sam ich musi przestrzegac by trwaly W pustym raju niebo jak kamien Pusty raj jest dla Stworcy za maly A ludzi dwoje W swiecie brodzi Adam poluje Ewa dzieci rodzi W pustym raju powietrze kwasne Jalowieje nietknieta ziemia Zarastaja sciezki ostatnie Nikt nie zbiera owocow stworzenia W wielkiej ciszy procz kroku swojego Slyszy Stworca rytm uporczywy Z drzewa wiedzy dobrego i zlego Leca jablka w wysokie pokrzywy A tam deszcz pada Wichry zalosne Adam ma katar Ewa sieka czosnek W pustym raju archaniol Gabriel Miecz ognisty czysci od swieta To przed Panem wyprezy sie nagle To postraszy z nudow zwierzeta Towarzyszy Stworcy w przechadzkach Lecz nie moze Go bawic rozmowa Zadna mysla zaskoczyc znienacka Obaj mysla wszak jednakowo Na ludzkim ladzie Nagle juz starzy Adam wciaz bladzi Ewa ciagle marzy W pustym raju czas stracil wladanie Stworca czeka z rekami wzdluz ciala Panujacy swiatu skazaniec Dozywocie wylacznej chwaly Zycie Pana jest wiecznym czuwaniem Wsrod niewyslowionych problemow W pustym raju cokolwiek sie stanie Zawsze stanie sie przeciw Niemu 1980

DZIECI HIOBA

Zyly przeciez dzieci Hioba bogobojnie i dostatnio Siedmiu synow jak te sosny siedem corek jak te brzozy Szanowaly swego ojca i kochaly swoja matke Zyly w zgodzie z kazdym przykazaniem bozym A tej nocy blysk i grom Runal ich bezpieczny dom I na glowy spadl lawina glazow grad Dnia nie ujrzy wiecej juz Siedem sosen siedem brzoz Jednej nocy caly las utracil swiat Za te ojcow nadgorliwosc W wierze w wyzsza sprawiedliwosc Ktora kaze ufac w dobra tryumf nad zlem Za lojalnosc i pokore: I za lask miniona pore Za niewiare w swiat za progiem ktory jest Za ten zaklad diabla z Bogiem Czyj silniejszy bedzie ogien Dzieci Hioba Dzieci Hioba Idzie kres Zyly przeciez dzieci Hioba na nadzieje w przyszlosc rodu Siedmiu synow jak te miecze siedem corek jak te roze Nie zaznaly w swoim zyciu smaku krwi ni smaku glodu I kto tylko zyl szczesliwy los im wrozyl A tej nocy grom i blysk Spiacych pozamienial w nic Bozy swit ogladal juz dymiacy gruz Patrzyl nieomylny kat Jak litoscia zdjety wiatr Bogobojny lament Hioba w niebo niosl Za ten zaklad Boga z biesem W zgodzie z waszym interesem Choc ostrzega was jak moze zmyslow piec Za ten zaklad Boga z czartem O kolejna dziejow karte I za kija konca oba za zwyklego zycia chec Za to czego nie ujrzycie Bo sie wam odbierze zycie Dzieci Hioba Dzieci Hioba Idzie smierc 1981

BIRKENAU

(K r a w c z y k)

Porzadny w pryzmach marnuje sie opal I zimny komin zbedne ma przestoje Mizerne niebo czeka na swoj pokarm Tluste obloki slodkich swadow zwoje Skrzetni palacze gdzies sie zapodziali Wystygly ruszta popiol tuli glina I w bezcielesnym milczeniu umarli Sluchaja jekow glodnego komina Po ustalonych raz na zawsze drogach Plynie nad nimi slepe oko Boga 1981

BAJKA O POLSCE

Popatrz na Polske zatopiona we snie Od gwiazd chroniona przez chmurne odmety Wygasle domy suna bezszelestnie Jak dnem do gory plynace okrety Trudno uwierzyc wsrod czarnych pejzazy Ze wewnatrz w ostatnim powietrza pecherzu Leza gorace ciala marynarzy Co jeszcze w przystan ostatnia nie wierza 1978

EGZAMIN

Czterdziesci lat z nas robicie Zdrajcow na srebro pazernych A teraz – jawnie i skrycie Mowicie nam – badzcie wierni! Czterdziesci lat wszelkie prawa Dlon prawodawcy dlawi A gdy zdretwiala w brawach Mowicie nam – badzcie prawi! Czterdziesci lat nasze sily Trawi wasz sad nieomylny A teraz – gigantom bylym Mowicie nam – badzcie silni! Czterdziesci lat nas uczono: Kiep ten co w prawde wierzy A teraz glosem Katona Mowicie nam – badzcie szczerzy! Czterdziestu lat rytm wydzwania Zegar porywow i kazni Wy nam bez chwili wahania Mowicie – badzcie rozwazni! Niejeden z nas ziemie gryzie Inni choc mlodzi – juz siwi A wy szykujac nam krzyze Mowicie – badzcie cierpliwi!? A my – uczniowie leniwi By was wysluchac – niepilni Jednak jestesmy cierpliwi Wierni rozwazni i silni (I choc nikt z was w to nie wierzy Jestesmy prawi i szczerzy Lecz z cnot tych juz nie przed wami Bedziemy zdawac egzamin!) 1981

MURY

On natchniony i mlody byl, ich nie policzylby nikt On im piesnia dodawal sil, spiewal ze blisko juz swit. Swiec tysiace palili mu, znad glow podnosil sie dym, Spiewal, ze czas by runal mur ... Oni spiewali wraz z nim: Wyrwij murom zeby krat! Zerwij kajdany, polam bat! A mury runa, runa, runa I pogrzebia stary swiat! Wkrotce na pamiec znali piesn i sama melodia bez slow Niosla ze soba stara tresc, dreszcze na wskros serc i glow. Spiewali wiec, klaskali w rytm, jak wystrzal poklask ich brzmial, I ciazyl lancuch, zwlekal swit... On wciaz spiewal igral: Wyrwij murom zeby krat! Zerwij kajdany, polam bat! A mury runa, runa, runa I pogrzebia stary swiat! Az zobaczyli ilu ich, poczuli sile i czas, I z piesnia, ze juz blisko swit szli ulicami miast; Zwalali pomniki i rwali bruk: – Kto z nami! Kto przeciw nam! Kto sam, ten nasz najgorszy wrog! ... A spiewak takze byl sam. Patrzyl na rowny tlumow marsz, Milczal wsluchany w krokow huk, A mury rosly, rosly, rosly Lancuch kolysal sie u nog... 1978

PROSBA

Mow mi to co dzien: oni gora Jakbys w twarz raz po raz mi plul. Chrzest dadza bezimiennym murom Seriami kul tlum tnac na pol. Postawia miasta sierocincow, Nabierze mocy zycia smak. Nim wyjrzy ludzka twarz zza sincow: Mow mi, ach mow, ze bedzie tak! Przy podpalonych bibliotekach Lud sine rece bedzie grzal I odnotuje to bezpieka Kto przy tym plakal, kto sie smial. Dawnych znajomych nazwiskami Mignie rubryka – zawod: kat A nas obwola ktos zdrajcami, Mow mi, ach mow ze bedzie tak! Nasi najblizsi w lapach hycli. Cosmy robili – sledztwo trwa. W przedszkolach gwiazdka dla milicji, Wojsko na placach i we snach, Starcy mra niepotrzebni swiatu, Co dotad przeciez krazyl wspak. Zamiast "Jak sie masz!" – "Dac go katu!" Mow mi, ach mow, ze bedzie tak! Bo kiedys moze sie przydarzyc Ze z ktoryms z Nich powtorze blad Szukajac uczuc w jego twarzy Zamiast go zabic z zimna krwia. Zamiast zacisnac drut na szyi I krtan w ostatni skrecic krwiak. Chce slyszec, jak przed smiercia wyje – Mow mi, ach mow, ze bedzie tak! 27. 0l. 82

LINOSKOCZEK

Wlodzimierzowi Wysockiemu Na klucz nasz cyrk zamknieto nam i postawiono straz u bram Nie odpowiadal ponoc normom bezpieczenstwa, Sprzedano malpy, konie, psy i w klatkach znow zamknieto lwy, W szpitalach blazny, bo sie smialy do szalenstwa. Ponuro w miescie robi sie bo znowu pobyc nie ma gdzie A pusty cyrk to przeciez zawsze rzecz ponura, A mnie najciezej – bo coz ja? Coz linoskoczek robic ma, Gdy nie ma napietego nad otchlania sznura?! Bez tego strachu ktorym czul co dzien, gdy moglem runac w dol Przez chwile leku, nieuwagi, chwile pecha Naprawde nie mam po co zyc, po ziemi chodzic, gorycz pic – Nie, takie zycie mi sie wcale nie usmiecha! Czuje sie jakbym nie mial nog, obcy mym stopom kazdy bruk, Potykam sie co krok o swoja wlasna piete! Lecz nawet wtedy znajda sie ludzie co podtrzymaja mnie, I widze twarze litosciwie usmiechniete. Nie dany wiec upadek mi, nie dana slawa dawnych dni Wiec swoje kroki stawiam dzisiaj bez oklaskow! Wtem blyska oczywista mysl! I wiem co robic mam od dzis! Napiete zawsze w swiecie druty sa kolczaste! Po takiej drodze trzeba isc! Kaleczyc stopy! Wargi gryzc! Gdy z lewej prozna wolnosc, z prawej kat cie nianczy! Pod stopa miec kolczasta nic! Tak dlugo, az nie peknie – zyc! Pokazac swiatu, ze i po niej mozna tanczyc! 27. 03. 82

OBLAWA

Skulony w jakiejs ciemnej jamie smaczniem sobie spal I spaly male wilczki dwa – zupelnie slepe jeszcze W tem stary wilk przewodnik co zycie dobrze znal Leb podniosl warknal groznie az mna szarpnely dreszcze Poczulem nagle wokol siebie nienawistna won Won ktora tlumi wszelki spokoj zrywa wszystkie sny Z daleka ktos gdzies krzyknal nagle krotki rozkaz – gon! I z czterech stron wypadly na nas cztery goncze psy! Oblawa! Oblawa! Na mlode wilki oblawa! Te dzikie zapalczywe w gestym lesie wychowane! Krag sniegu wydeptany! W tym kregu plama krwawa! Ciala wilcze klami gonczych psow szarpane! Ten ktory rzucil na mnie sie niewiele szczescia mial Bo wypadl prosto mi na kly i krew trysnela z rany Gdym teraz – ile w lapach sil – przed siebie prosto rwal Ujrzalem male wilczki dwa na strzepy rozszarpane! Zginely slepe, ufne tak puszyste klebki dwa Bezradne na tym swiecie zlym, nie wiedzac kto je zdlawil I zginie takze stary wilk choc zycie dobrze zna Bo z trzema naraz walczy psami i z ran trzech naraz krwawi! Oblawa!... Wypadlem na otwarta przestrzen piane z pyska toczac Lecz tutaj tez, ze wszystkich stron – zla mnie otacza won! A mysliwemu co mnie dojrzal juz sie smieja oczy I reka pewna, niezawodna podnosi w gore bron! Rzucam sie w bok, na oslep gnam az ziemia spod lap tryska I wtedy pada pierwszy strzal co kark mi rozszarpuje Wciaz pedze, slysze jak on klnie! I krew mi plynie z pyska On strzela po raz drugi! Lecz teraz juz pudluje! Oblawa! ... Wyrwalem sie z oblawy tej, schowalem w jakis las Lecz ile szczescia mialem w tym to kazdy chyba przyzna Lezalem w sniegu jak niezywy dlugi dlugi czas Po strzale zas na zawsze mi zostala krwawa blizna! Lecz nie skonczyla sie oblawa i nie spia goncze psy I gina ciagle wilki mlode na calym wielkim swiecie Nie dajcie z siebie zedrzec skor! Broncie sie i wy! O, bracia wilcy! Broncie sie nim wszyscy wyginiecie! Oblawa! 1974 (Na motywach piesni Wlodzimierza Wysockiego Achota na wolkow)

OBLAWA IV

(fragment)

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mysliwy jeszcze ma bron i trzyma smycze Lecz las jest nasz i laki tez sa nasze! Wilk wolny – wyje, na smyczy pies – skowycze I bac sie musi i swych braci straszyc. Po lasach jeszcze wciaz zyja wilki mlode Porozpraszane przez bezrozumne salwy. Silne i wsciekle, i strasznej zemsty glodne I ja je kocham i tak mi bardzo zal ich. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1990

STAROSC TEZEUSZA

W mlodosci bylem Tezeuszem, A dzisiaj jestem Minotaurem. Po mrocznym labiryncie klucze Nie mogac liczyc na Ariadne. Glowa mi coraz bardziej ciazy Gdy zadam swiatla niby boga; A ostrzegali ludzie madrzy, Ze wszelka zadza to choroba. Kiedys walczylem z potworami – Dzis przeistaczam sie w potwora. Na scianach cien moj, niby pamiec Tego, kim bylem ledwie wczoraj. Z pochodnia u lba scigam siebie Geometriami korytarzy, A swiat sie boi mnie, bo nie wie, Ze winien przejrzec sie w mej twarzy. W mlodosci bylem bohaterem, Dzis jestem wiezniem ciemnej slawy; Miejsca w pulapce tej niewiele Na wiecej cos, niz zycia nawyk. Robie co moge mimo kazni, Male starczaja mi radosci: Mgliste obrazy wyobrazni, I gorzka sytosc doroslosci. Noca mnie przesladuja zjawy Ludzi zlozonych mi w ofierze; To ow obrzadek krwawy sprawil Zem pol-mezczyzna i pol-zwierze. Wiec odkupienia dla mnie nie ma W niezawinionej poniewierce; Skrobiac na murze ten poemat Pokornie czekam na morderce... Osowa, 15. 09. 2003 (jeden z ostatnich wierszy Poety)

Copyright © 1997-2004 Zwoje