CI WSPANIALI MEZCZYZNI
W SWYCH LATAJACYCH MASZYNACH
ANDRZEJ KOBOS
| Mojemu synowi, Piotrowi, ze wspomnieniem czasow kiedy chcial byc lotnikiem |
W ostatnim cwiercwieczu XIX wieku przeprowadzono w Europie szereg prob z latajacymi maszynami, ale dopiero Amerykanie, bracia Wilbur i Orville Wright z Dayton, Ohio, pomyslnie zademonstrowali dzialajace urzadzenie latajace z wlasnym napedem, zbudowane w ich warsztacie rowerowym.
17 grudnia 1903 r. po poludniu, na wydmach wybrzeza Atlantyku
Kill Devil Hills w Kitty Hawk, North Carolina, Orville Wright pilotowal latajaca maszyne
o nazwie Wright Flyer, w pierwszym napedzanym silnikiem locie w historii.
Wright Flyer braci Wright w pierwszym locie w Kitty Hawk, NC, 1903.
(History of the 20th Century, A.J.P. Taylor, J.M. Roberts, ed., London 1973.)
Wright Flyer wystartowal z specjalnie zbudowanego drewnianego toru. Lot trwal 12 sekund na odleglosc okolo 300 stop (mniej niz 100 metrow).
Owego dnia, przy dobrej pogodzie (z powodu deszczu pierwszy lot byl opozniony o kilka godzin, a wczesniej o trzy dni), Orville i Wilbur, odbyli na zmiane cztery loty. Ostatni z nich, pilotowany przez Wilbura, trwal 59 sekund i przebyl 852 stopy (ok. 260 metrow.)
Do roku 1905, bracia Wright mieli na swoim koncie ponad sto publicznych lotow; niektore z nich trwaly az 20 minut i wykonaly takie aeronautyczne manewry, jak przechyly przy skretach i przelot po pelnej figurze osemki.
W roku 1906 przyznano braciom Wright pierwszy patent, a wiadomosci o ich osiagnieciach zwolna rozchodzily sie po swiecie. Tym przewaznie nie dowierzano. 24 listopada 1906 Patrick Alexander napisal w Daily Mail: "Wielka Brytania i Imperium Brytyjskie stoja na czele postepu [...], ale jak dotad nasi uczeni moga tylko twierdzic, ze zdobyli przestworza na papierze..." Francuzi zignorowali dokonania braci Wright jako "le bluff americain". Dopiero w roku 1906 Wilbur Wright przybyl do Europy, by zademonstrowac ich "model A" cynicznej publicznosci, ktora jednak z niezwyklym przejeciem przyjela to, co zobaczyla.
Europejczycy, szczegolnie Francuzi, szybko zaczeli odrabiac
zaleglosci. W roku 1909 w Reims, podczas "Grande Semaine d'Aviation de la
Champagne", Francuzi zdobyli wszystkie, poza dwiema, nagrody. 25 lipca 1909
Louis Blériot na aparacie swojej konstrukcji przelecial Kanal La Manche
z Calais do Dover. Ale ich osiagniecia opieraly sie w
calosci na pomyslach braci Wright.
* * *
Natychmiastowe znaczenie lotow silnikowych samolotow bylo wojskowe i technologiczne.
Wojskowe, bo zdano sobie sprawe z tego, ze odtad przyszle wojny nie beda mogly polegac tylko na marynarce i armii ladowej. Lekcji tej nauczono sie szybko. (Z uplywem czasu, stwierdzenie to, staje sie tylko coraz bardziej prawdziwe.)
Technologiczne, bo Europa znalazla sie za Stanami
Zjednoczonymi w zdolnosci wynalazczego myslenia. Takiej, jak zostala
zademonstrowana przez braci Wright, tj. opierajacej sie na systematycznych
badaniach technologicznych, dokladnych pomiarach przy pomocy wiarygodnych
instrumentow, wymyslnym sprawdzaniu jakosci materialow i szczegolowych
obliczeniach matematycznych juz w stadium projektu. (I to rowniez utrzymuje
sie do dzisiaj.)
Wright Flyer, dwuplatowiec braci Wright, 1903.
(Encyklopedia Gutenberga, tom 15.)
Mimo niezwyklego rozwoju, technologia lotnicza nie jest doskonala, o malej tolerancji dla bledow technicznych i ludzkich i, z uwagi na srodowisko, w ktorym operuje, pozostaje niebezpieczna (pomijajac juz zagrozenia ze strony czlowieka). Wielkie samoloty w ogromnym stopniu wyparly inne srodki przewozu pasazerow na dlugie dystanse; komercyjne linie lotnicze dziennie przewoza na swiecie ponad trzy miliony beznamietnych pasazerow.
Daleko jest do nasycenia postepu w technologii aeronautycznej. Wynikle z niej, niezwykle kosztowne loty kosmiczne sa dopiero w stadium wstepnym. Dosc regularnie wynosza ludzi na orbite okoloziemska. Juz 35 lat temu czlowiek byl na Ksiezycu. Byc moze wroci tam za dekade, a w ciagu nastepnych trzydziestu lat wyladuje na Marsie.
Trzydziesci kilka lat temu zrobiono swietny i zabawny film pt.
Those Magnificent Men In Their Flying Machines. Bez watpienia,
wszystko to zaczelo sie – zadziwiajaco – tylko przed stu laty od braci
Orville'a i Wilbur'a Wright z prowincjonalnej Ameryki, pierwszych z owych
wspanialych mezczyzn w ich latajacych maszynach.
Paulhan, zwyciezca powietrznego wyscigu z Londynu do Manchesteru, 1910.
Wyscig ten byl sponsorowany przez Daily Mail, z nagroda £ 10,000.
(History of the 20th Century, A.J.P. Taylor, J.M. Roberts, ed., London 1973.)
Samolot Santos'a Dumont'a;
pierwszy samolot europejskiej konstrukcji, przelecial 220 metrow w 21 sekund, 1906.
(Encyklopedia Gutenberga, tom 15.)
Samolot Hénri Farman'a w locie;
przelecial 770 metrow, 1906.
(Encyklopedia Gutenberga, tom 15.)
Samolot Michala hr. Scipio-del-Campo (z prawej w srodku) w Czestochowie, 1912.
(Polska Lotnicza, Warszawa 1937)
Amerykanska pocztowka, lata 1910.
(zbiory autora)
