POWRÓT DO JASKINI CHAUVET   (I)







ANDRZEJ M. KOBOS


(na podstawie książki:   CHAUVET CAVE. The Art of Earliest Times   [1])



Rewolucja dziejów sztuki prehistorycznej


18 grudnia 1994 r. zespół francuskich speleologów (Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel Deschamps i Christian Hillaire) odkrył w rejonie pionowych wąwozów nad brzegami rzeki Ardèche, niedaleko doliny Rodanu we Francji, w geologicznie starej formacji wapiennych urwisk nieznaną dotąd jaskinię, nazwaną Jaskinią Chauvet. Okazało się, że jaskinia ta ma na ścianach malowidła o niezwykłej piękności. Kilka pierwszych datowań tych malowideł techniką akceleratorowej spektrografii masowej dla izotopu węgla 14C określiło czas ich powstania na ponad 30,000 BP (przed chwilą obecną) [2].

Te datowania i stopień artystycznego zaawansowania malowideł wzbudziły nie tylko ogromne zainteresowanie specjalistów od sztuki prehistorycznej, ale dosłownie wywróciły przyjętą dotychczas chronologię kolejnych okresów rozwoju sztuki prehistorycznej. (Wymienić tu należy przede wszystkim prace nieżyjącego już André Leroi-Gourham, oparte na metodach porównawczych i podobieństwach stylów [3]). Przypomnijmy klasyfikację i nazwy tych okresów: Aurignacian (37,000 – 27,000 BP), Gravettian (27,000 – 23,000 BP), Solutrean (23,000 – 18,000 BP), Magdalenian (17,000 – 10,500 BP). Prehistoryczni lidzie, z ery Górnego Paleolitu, z okresu malowideł w Jaskini Chauvet (37,000 – 27,000 BP), nazwani od jego nazwy Aurignacianie, dotychczas uchodzili za posiadających najpierwotniejszą tylko kulturę; w szczególności nie znana była dotąd jaskiniowa sztuka naskalna z tego okresu. Dotychczasowe znaleziska jaskiniowe w rejonie Ardèche rozpoczynały się od prehistorycznego okresu Solutrean a dominowały te z okresu Magdalenian.

Z drugiej strony, nie ma wątpliwości, że Jakinia Chauvet pozostawała nietknięta od co najmniej 25,000 lat. Badania geologiczne ustaliły że ten rejon posiada cechy niewiele różniące się od tych, jakie miał 400,000 temu. Pierwotne, szerokie wejście do jaskini zostało przed ponad 20,000 laty najprawdopodobniej przywalone piargowym usypiskiem, a droga odkrywców w roku 1994 i obecnych badaczy wiodła z zewnątrz przez wąski, naturalny tunel w skalnej ścianie wąwozu.


* * *


Rysunki z Jaskini Chauvet były już w Zwojach tematem przeglądowego artykułu tego samego autora ("Najdłuższy okres artystyczny ludzkości, cz. 3: Jaskinia Chauvet", Zwoje 27/2001). Artykuł ten był oparty na pierwszej książce o tej jaskini: J-M Chauvet, E. Brunel Deschamps, Christian Hillaire, Jean Clottes, Dawn of Art: The Chauvet Cave. Harry N. Abrams, Inc. Publishers, New York 1996.   [2].


* * *


W roku 1996 Ministerstwo Kultury Francji rozpisało konkurs na program badawczy Jaskini Chauvet. Konkurs ten wygrał program badawczy multidyscyplinarnego zespołu kierowanego przez Jeana Clottes'a i ten program został przeznaczony do realizacji w roku 1998. Jean Clottes jest obecnie być może największym autorytetem na świecie od sztuki prehistorycznej, szczególnie malarstwa jaskiniowego.

Dla zbadania Jaskini Chauvet, Jean Clottes zgromadził zespół badawczy, w skład którego wchodziło 30 specjalistów głównie z Francji, a także z Hiszpanii, Niemiec i Anglii.

Stworzono "drugi krąg" badaczy, którzy w laboratoriach "na zewnątrz" dokonywali nie mniej istotnych badań materiału z jaskini, np. datowań, badań mikroskopowych, analiz DNA, itd. Powołano międzynarodowy komitet doradców naukowych, który obejmuje 256 specjalistów z dziesięciu krajów.

Wyniki badań Jaskini Chauvet przez grupę Clottes'a zostały opublikowane w szeregu prac w naukowych czasopismach z odpowiednich dziedzin. W roku 2001 ukazała się we Francji książka opisująca wyniki badań w ramach tego programu. Jest to bogato i bardzo starannie ilustrowany zbiór raportów poszczególnych badaczy o wynikach ich konkretnych badań różnych aspektów Jaskini Chauvet. Całość skoordynował, zredagował i podsumował Jean Clottes. W roku 2003 ukazało się w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych angielskie tłumaczenie tej książki:

Chauvet Cave. The Art of Earliest Times. Directed by Jean Clottes. Translated by Paul G. Bahn. The University of Utah Press, Salt Lake City, 2003.   [1]

Na Gwiazdkę 2003 dostałem tę książkę od mojego syna Piotra i jego rodziny. Zafascynowany, nie zdołałem oprzeć się chęci napisania do Zwojów następnego artykułu przeglądowego o Jaskini Chauvet, aby opisać bieżący stan wiedzy o tej jaskini, która zrewolucjonizowała dotychczasowe pojęcia o sztuce prehistorycznej, starannie poszufladkowane i skatalogowane. Ilustracje w tym tekście pochodzą prawie wyłącznie z tej książki.

I jeszcze uwaga terminologiczna: poniżej częściej używam słowa rysunki niż malowidła. To, co widnieje na skałach jest raczej rysunkami, gdyż są to w zasadzie kontury. Malowidło implikuje zamalowane wnętrze obiektu. Nie mniej, te kontury są na ogół szerokie i niekiedy cieniowane wewnątrz. W angielskiej terminologii książek o Jaskini Chauvet częściej pojawia się słowo drawing (rysunek), niż painting (malowidło). Nie mniej zdać sobie należy sprawę, że nie ma tu ścisłego rozgraniczenia i te dwa słowa używane są naprzemiennie, zwykle w tym samym znaczeniu.



Program badawczy Jaskini Chauvet


Cele programu badań Jaskini Chauvet przez zespół Jeana Clottes'a były następujące:

(Tuż po odkryciu jaskini stwierdzono, że niedźwiedzie były w jaskini przed i po ludziach, czego dowodem są wytarte lub nałożone na malowidła ślady pazurów niedźwiedzi oraz czaszka niedźwiedzia najwyraźniej ustawiona na bloku skalnym. Spodziewano się, że badania DNA mogą ustalić relacje "człowiek-niedźwiedź jaskiniowy". W podłożu odkryto ślady ludzi, a dokładniej 12-letniego dziecka!)

By już nie wracać do tego tematu, należy stwierdzić, że w książce nie ma żadnych relacji o wynikach badań DNA odnoszących się do ludzi lub niedźwiedzi jaskiniowych przebywających niegdyś w Jaskini Chauvet.

W trakcie pracy w jaskini podjęto niezwykle staranne środki ostrożności, by zapobiec uszkodzeniu lub jakiemuś naruszeniu ścian, podłoża lub klimatu jaskini. Zainstalowano pomosty wzdłuż drogi odkrywców. Zrezygnowano z dostępu do niektórych ścian; kopiowano, ostrożnie oświetlano i fotografowano, niekiedy kamerami cyfrowymi tylko na teleskopowych wysięgnikach.

Przeprowadzono wyłącznie tzw. badania horyzontalne. Nie dokonano żadnych badań wertykalnych, tzn. nie rozkopywano podłoża dla badań archeologicznych, nawet płytkich.

Organizacja i okresy pracy badawczej w jaskini były wybrane tak, by uniknąć nadmiernych zagrożeń, przemęczenia i przypadkowych błędów w pracy, mogących trwale zakłócić środowisko jaskini.

Jak pisze Jean Clottes, 60 lat po odkryciu Jaskini Lascaux, badania w niej nadal trwają, więc i w Jaskini Chauvet musi pozostać coś dla przyszłych badaczy i ich przyszłych technik.




Jean Clottes przy pracy przy panelu rytów naściennych w Hillaire Chamber w Jaskini Chauvet.



Miejsce


Istotny dla przeglądu znalezisk i wyników badań jest ogólny plan Jaskini Chauvet z nazwami głównych komór i galerii.




Ogólny plan Jaskini Chauvet.   [1]


Klik - Plan Jaskini Chauvet na oddzielnej stronie


Jaskinia Chauvet rozciąga się prawie dokładnie na linii południe-północ i składa się z szeregu połączonych komór i galerii. Różnią się one wyglądem podłoża, sklepień, stalaktytami i kaskadami stalagmitów: od chaosu Komory Brunel (Brunel Chamber) przy wejściu, poprzez płaskie podłoże Komory Jam Niedźwiedzich (Chamber of the Bear Hollows) i Kreskowanej (Crosshatching Gallery), do zapadnięć w Komorach Hillaire i Czaszki (Skull) i skamienielin w Galeriach Kaktusów (Cactus Gallery) i Świec (Candle Gallery).

W dalszym ciągu tego tekstu, dla uniknięcia nieporozumień i nie odważając się wprowadzać własnego polskiego nazewnictwa, używam przyjętych angielskich nazw poszczególnych części Jaskini Chauvet. Może to wprowadzić tutaj pewną semantyczną i gramatyczną sztuczność, ale, według mnie, jest to lepsze niż tworzenie polskich nazw, których nie ma na schematycznej mapie jaskini zamieszczonej w tym tekście.

Nie sposób tutaj szczegółowo opisać budowę i wygląd jaskini i jej poszczególnych części. Dość powiedzieć, że badania geologicznej struktury jaskini i położenia malowideł i rytów dokonane przez grupę Clottes'a ustaliły, iż obecna jaskinia wygląda bardzo podobnie, jeżeli nie tak samo, jak widzieli ją Aurignacianie. Tylko kilka stalaktytów i stalagmitów mogło przybyć od tamtych czasów, np. w Candle Gallery. W glinianym podłożu Chamber of the Bear Hollows widać jamy wygrzebane przez niedźwiedzie. Niektóre malowidła noszą ślady ich pazurów, wąskie przesmyki zdają się być wypolerowane ich futrami, gdy przeciskały się tamtędy. Gruba warstwa gliny w podłożu Crosshatching Gallery nosi jedyne dotąd znane ślady ludzi w jaskini. Tam, jak również i w innych miejscach, znajdują liczne ślady pobytu zwierząt, w tym niekompletne szkielety niedźwiedzi. Kości niedźwiedzi dowodzą, iż niedźwiedzie używały tej jaskini jako schronienia.

Znalezione w jaskini odciski roślin świadczą, że ludzie wnosili do jej wnętrza co najmniej gałęzie szkockiej sosny, brzozy i jałowca. Klimat był wówczas zimny i suchy, jakby stepowy. Usypisko skalne, pozostałość po zapadnięciu się zbocza klifu (być może po jakiejś wielkiej powodzi na rzece Ardèche), zasypując pierwotne wejście, pozostawiło jaskinię nietkniętą i zachowało pozostałości po ludziach i zwierzętach.



Datowania


Bardziej szczegółowo przedstawiamy wyniki datowań próbek z Jaskini Chauvet, gdyż jest to absolutnie kluczowe zagadnienie dla zrewidowania chronologii prehistorycznej sztuki ludzkości.

Już pierwsze datowania dokonane w roku 1995 ustaliły, że Jaskinia Chauvet była odwiedzana przez ludzi w dwóch okresach. W trakcie badań grupy Clottes'a, zanalizowano zarówno rysunki czarnym węglem drzewnym jak i pozostałości na podłożu, tj. ślady odciśnięte przez zwierzęta i ludzi na znakomicie zachowanym, miękkim glinianym podłożu, jak również pozostałości działalności ludzkiej – paleniska ognisk, węgiel drzewny i niedużą liczbę narzędzi łupanych z kamienia. Przed i po paleolitycznych ludziach bywały w jaskini paleolityczne niedźwiedzie – zostawiły po sobie jamy legowisk i kości swych szkieletów. Na ścianach, niekiedy na znacznej powierzchni, pozostały wyraźne ślady ich pazurów, zwykle na wysokości 1.5 – 2.5 m.

Dotąd (2001, tj. rok napisania książki) datowano metodą 14C około 30 próbek z Jaskini Chauvet. W większości datowano fragmenty węgla drzewnego pochodzącego z głębi jaskini, tj. poza Candle Gallery. Obejmują one naścienne próbki pobrane wprost z sześciu rysunków i dwóch otarć pochodni (łuczywa), a także 20 fragmentów zebranych z podłoża. Datowań najnowszą metodą akceleratorowej spektrografii masowej 14C dokonano w francuskim laboratorium nuklearnym Saclay w Gif-sur-Yvette pod Paryżem. Dwie inne próbki datowano klasyczną metodą 14C w Lyons i jedną w Oxfordzie w Anglii.

Większość oznaczonych dat przypada na dwa okresy oddzielone odstępem kilku tysięcy lat. 22 daty przypadają na 32,000 – 30,000 BP i obejmują wizerunki dwóch walczących nosorożców i krowy tura z Panel of the Horses, megalocerosa z Megaloceros Gallery i dużego bizona z filaru w End Chamber. Węgiel drzewny z barku konia, poniżej grzywy dał datę 29,670 ± 950 BP, ale z głowy konia "tylko" 20,790 ± 340 BP. Próbka ta jednak nie została przygotowana we właściwy sposób w Lyons i była zanieczyszczona "młodszym" 14C. Stąd prawdopodobny wiek rysunku konia jest także ok. 30,000 BP. 15 próbek, pobranych z podłoża Hillaire Chamber i Skull Chamber i z rejonu ogniska w Megaloceros Gallery, zostało datowanych również na ten wczesny okres, tj. ok. 30,000 BP.

Drugi okres pobytów ludzi w jaskini reprezentowany jest przez siedem datowań z okresu 27,000 – 26,000 BP. Cztery próbki, datowane na ten okres, pochodzą z palenisk w Candle Gallery, Hillaire Gallery i Megaloceros Gallery, a dwie ze smug pochodni, z których jedna nałożona jest na jeden z rysunków w Panel of the Horses. To potwierdza, że obraz konia pod śladem pochodni jest dużo starszy. Dotychczas, żadne malowidło Jaskini Chauvet nie zostało datowane na ten drugi, późniejszy okres. Jedna próbka, pobrana z ogniska w End Chamber, datowana została na 22,800 ± 400 i może wskazywać na trzeci okres pobytu ludzi w jaskini, ale to jedno datowanie wymaga w przyszłości potwierdzenia z innych próbek.

Datowania metodą akceleratorowej spektrografii masowej izotopu 14C są dokładne i spójne i potwierdzają powstanie rysunków w Jaskini Chauvet na około 30,000 BP. W chwili obecnej Jaskinia Chauvet jest najbardziej datowanym miejscem sztuki naskalnej na świecie.



Ślady ludzkie


Tylko w jednym miejscu w Jaskini Chauvet dostrzeżono ludzkie ślady odbite w podłożu: około 20 śladów na początku i końcu "szlaku" długości około 70 m, prowadzącego od końca Crosshatching Gallery do Skull Chamber. Pasują do siebie dokładnie, są więc śladami tej samej osoby. Środkowa część tego szlaku jest, jak dotąd, niedostępna. Porównując odlew śladu z pomiarami stopy współczesnych Europejczyków, bez wątpliwości stwierdzono, że są to ślady stóp europejskiego chłopca o wzroście około 130 cm idącego powoli po miękkim podłożu. Wzdłuż tego szlaku, chłopiec robił smugi pochodnią (prawdopodobnie znakując sobie drogę powrotną), datowane teraz na ok. 26,000 BP.




Odczyt odlewu śladu stopy dziecka w Crosshatching Gallery.


Identyczne znaki pochodnią widać na lewej ścianie Hillaire Chamber, włączając sąsiedztwo Panel of the Horses, i w Candle Gallery. W dwóch miejscach umazana w glinie dłoń chłopca została odbita na Panel of the Scraped Mammoths. Rozmiary tej dłoni anatomicznie odpowiadają rozmiarom stopy. W dwóch innych miejscach znaleziono kawałki węgla drzewnego, najwyraźniej pochodzące z jakiegoś paleniska. Datowane zostały z wielką dokładnością i starannością na 25,440 ± 250 BP i 31,430 ± 420 BP. Pierwsza data może odnosić się do pospiesznej wizyty chłopca. Nie znaleziono śladów ludzi, które można by datować na ok. 30,000 lat BP, tj. odnieść je do pierwszej bytności ludzi, czyli do artystów albo do odwiedzających udekorowaną rysunkami jaskinię



Ślady zwierząt


W jaskini znaleziono ślady głównie niedźwiedzi jaskiniowych. Śladów niedźwiedzi dostrzeżono wiele, ale i tak niewiele w porównaniu z ogromną liczbą kości niedźwiedzi. Ślady te tworzą rozpoznawalne w całości szlaki. Ślady i jamy (legowiska) w Chamber of the Bear Hollows zostały dokładnie zbadane. W innych partiach jaskini (Hillaire Chamber, Skull Chamber, Crosshatching Gallery) są one często zadeptane, jedne na drugich.

Początkowo, jedynymi innymi śladami zdawały się być ślady pojedynczego wilka, który poruszał się w Skull Chamber, do której wszedł z Crosshatching Gallery, niedaleko od szlaku chłopca. Później znaleziono ślady dużego zwierzęcia(ąt?) z rodziny "psów" w Hillaire Gallery, Megaloceros Gallery oraz w Skull Chamber i Candle Gallery. Ślady te morfologicznie pasują do śladów psa, ale dotychczasowe dowody na istnienie psów nie sięgają wcześniej niż 14,000 BP. Nie znaleziono nałożenia się śladów chłopca i psa, nie ma więc wskazówki na to, iż pies towarzyszył chłopcu. Pewne genetyczne badania wskazują jednak, że transformacja od wilka do psa nastąpiła około 100,000 lat temu. Jeszcze jeden problem został więc odsłonięty w Jaskini Chauvet, który rozstrzygnąć mogłoby tylko znalezienie gdzieś kości tak wczesnych psów. W Brunel Gallery znaleziono obszar ok. 30 m2 ze śladami deptających tam "psów" różnej wielkości.

Aurignacianie byli wysoce aktywni w Jaskini Chauvet. Znieśli tam wiele drewna (przede wszystkim gałęzie dużych szkockich sosen), które palili dla oświetlenia i produkcji drzewnego węgla do rysowania. Potem jaskinia została porzucona i odwiedzana tylko przez niedźwiedzie. Cztery – pięć tysięcy lat później ludzie wrócili do jaskini – pozostał dowód co najmniej jednej takiej wizyty – chłopca. Nie powrócili już jednak do dekorowania ścian jaskini.

Brak przepływu wody w głębszych partiach jaskini umożliwił zachowanie śladów bytności człowieka (np. pozostałości ognisk czy palenisk). Takie ślady nie zachowały się w górnych komorach jaskini, bliżej wejścia (Brunel Chamber, Chamber of the Bear Hollows), gdzie bywał chociażby bardzo słaby przepływ wody. Jednakże w suchych partiach jaskini, przebywające tam później przez tysiące lat niedźwiedzie jaskiniowe, musiały zniszczyć, zadeptać, lub co najmniej naruszyć wiele pozostałości wcześniejszej bytności człowieka. Może dlatego, poza rysunkami, nie ma śladów po ludziach z pierwszego okresu (30,000 BP)? Liczne malowidła i ryty naskalne mają na sobie gęste zadrapania od niedźwiedzich pazurów. A nawet bez niedźwiedzi, tak wiele tysięcy lat zrobiło swoje. Jak pisze w książce Jean-Michel Geneste, podłoże jaskini stanowi palimpset bardzo skomplikowany do zinterpretowania. W dodatku, nigdzie nie rozkopano podłoża. Ma to zalety dla odtwarzania czynności ludzi i zwierząt, ale uniemożliwia próbę prześledzenia chronologii i stratyfikacji jaskini, spowodowanej nawet tylko cieknącą wodą.


* * *


W Candle Gallery, pod nawisem ściany zachowały się fragmenty kamiennego paleniska o średnicy ok. 50 cm.




Fragmenty paleniska w Candle Gallery.


Jest to jedyna zachowana w jaskini instalacja zrobiona przez człowieka. Drobne resztki węgla drzewnego z tego paleniska zostały datowane na 26,230 ± 280 BP. Na pozostałości ognisk natrafiono również w Crosshatching Gallery i w Megaloceros Gallery. Te ostatnie zostały datowane na ponad 30,000 BP. Ogniska te służyły zapewne do oświetlania i produkcji węgla drzewnego do malowideł naskalnych. Nad jednym ogniskiem, na skale znajduje się rysunek wyglądający na jakiś symboliczny znak. Spalona kość i rysunek zostały datowane pomiędzy 32,500 i 31,500 BP.




Resztki ogniska w Megaloceros Gallery z pozostałościami węgla drzewnego datowanego na ok. 32,000 BP.
Na skale nad ogniskiem narysowany jest nierozpoznany znak.


Ogniska w Crosshatching Gallery były w jamach wygrzebanych (dużo wcześniej!) przez niedźwiedzie; obok jednego znaleziono odłamek łupanego narzędzia kamiennego. W sumie, w Jaskini Chauvet natrafiono na około 20 narzędzi z kamienia łupanego, najwięcej w Megaloceros Gallery.



Kości na podłożu jaskini


W Megaloceros Gallery znaleziono obrobioną, stożkową na obu końcach kość mamucią, która najwyraźniej była grotem jakiejś broni lub pocisku. Jej ostrze jest uszkodzone, świadcząc o tym, że grot ten kiedyś był używany. Na tego typu obiekty z ery Górnego Paleolitu natrafiono wcześniej w jaskiniach w Niemczech i w Środkowej Europie.

W Brunel Chamber na podłożu znaleziono małą czaszkę wilka (prawdopodobnie samicy), a w Belvedere Gallery, małej odnodze End Gallery, drugą, bardziej kompletną.




Czaszka wilka (prawdopodobnie samicy) w Brunel Chamber.


Pomiędzy i po dwóch pobytach ludzi w Jaskini Chauvet (32,000 – 30,000 BP i po 26,000 BP), niedźwiedzie jaskiniowe "panowały" nad tą jaskinią, były w niej wszechobecne, zimowały w niej. W skali czasu prehistorycznego nie były to jednak bardzo długie pobyty. Wśród wielu kości niedźwiedzi na podłożu (ponad 170 czaszek i 2500 kości, izolowanych lub zebranych w 130 "stosach"), znaleziono kilka fascynujących, świadczących o jakimś używaniu ich przez ludzi. Niedaleko od wejścia, w dwóch miejscach znaleziono kości barkowe niedźwiedzi wystające pionowo z podłoża obok leżących innych kości. Najprawdopodobniej były kiedyś celowo wbite w ziemię przez ludzi. Dlaczego?




Kość barkowa niedźwiedzia wbita w podłoże w pobliżu czaszki niedźwiedzia w Chamber of the Bear Hollows.
(Jedno z dwóch takich znalezisk w Jaskini Chauvet.)


Z pęknięcia ściany w Cactus Gallery, na wysokości ludzkiej ręki, wystaje kość żebra niedźwiedzia. Najbardziej zagadkowe są jednak czaszki tych zwierząt. Czaszka niedźwiedzia jaskiniowego została bez wątpienia świadomie i celowo ustawiona na bloku skalnym niemal w centrum Skull Chamber.




Czaszka niedźwiedzia celowo ustawiona na bloku kamiennym, który oderwał się był ze sklepienia w Skull Chamber.


Dostrzeżona przez odkrywców stała się od razu sensacją i przedmiotem spekulacji na temat "kultu niedźwiedzi". Inna czaszka niedźwiedzia, leżąca na podłożu, nosi dwa czarne znaki, jakby linie.




Czarne znaki pochodnią na czaszce niedźwiedzia w Skull Chamber.


W podłożu Hillaire Chamber jedna czaszka niedźwiedzia została spektakularnie obrośnięta skamienieliną i wyrósł z niej mały stalagmit.




Czaszka niedźwiedzia pokryta skamienieliną i wyrosłym tuż obok stalagmitem w pobliżu Hillaire Chamber.






Źródła:
  1. Chauvet Cave. The Art of Earliest Times. Directed by Jean Clottes. Translated by Paul G. Bahn. The University of Utah Press, Salt Lake City, 2003.

  2. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel Deschamps, Christian Hillaire (Epilogue by Jean Clottes; Foreword by Paul G. Bahn): Dawn of Art : The Chauvet Cave. The Oldest Known Paintings in the World. Harry N. Abrams, Inc., Publishers, New York, 1996.

  3. André Leroi-Gourhan: Treasures of Prehistoric Art. Harry N. Abrams, Inc., Publishers, New York, 1967.





Teksty o podobnej tematyce zamieszczone w Zwojach:



Copyright © 1997-2007 Zwoje