POWROT DO JASKINI CHAUVET   (I)







ANDRZEJ M. KOBOS


(na podstawie ksiazki:   CHAUVET CAVE. The Art of Earliest Times   [1])



Rewolucja dziejow sztuki prehistorycznej


18 grudnia 1994 r. zespol francuskich speleologow (Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel Deschamps i Christian Hillaire) odkryl w rejonie pionowych wawozow nad brzegami rzeki Ardèche, niedaleko doliny Rodanu we Francji, w geologicznie starej formacji wapiennych urwisk nieznana dotad jaskinie, nazwana Jaskinia Chauvet. Okazalo sie, ze jaskinia ta ma na scianach malowidla o niezwyklej pieknosci. Kilka pierwszych datowan tych malowidel technika akceleratorowej spektrografii masowej dla izotopu wegla 14C okreslilo czas ich powstania na ponad 30,000 BP (przed chwila obecna) [2].

Te datowania i stopien artystycznego zaawansowania malowidel wzbudzily nie tylko ogromne zainteresowanie specjalistow od sztuki prehistorycznej, ale doslownie wywrocily przyjeta dotychczas chronologie kolejnych okresow rozwoju sztuki prehistorycznej. (Wymienic tu nalezy przede wszystkim prace niezyjacego juz André Leroi-Gourham, oparte na metodach porownawczych i podobienstwach stylow [3]). Przypomnijmy klasyfikacje i nazwy tych okresow: Aurignacian (37,000 – 27,000 BP), Gravettian (27,000 – 23,000 BP), Solutrean (23,000 – 18,000 BP), Magdalenian (17,000 – 10,500 BP). Prehistoryczni lidzie, z ery Gornego Paleolitu, z okresu malowidel w Jaskini Chauvet (37,000 – 27,000 BP), nazwani od jego nazwy Aurignacianie, dotychczas uchodzili za posiadajacych najpierwotniejsza tylko kulture; w szczegolnosci nie znana byla dotad jaskiniowa sztuka naskalna z tego okresu. Dotychczasowe znaleziska jakiniowe w rejonie Ardèche rozpoczynaly sie od prehistorycznego okresu Solutrean a dominowaly te z okresu Magdalenian.

Z drugiej strony, nie ma watpliwosci, ze Jakinia Chauvet pozostawala nietknieta od co najmniej 25,000 lat. Badania geologiczne ustalily ze ten rejon posiada cechy niewiele rozniace sie od tych, jakie mial 400,000 temu. Pierwotne, szerokie wiejscie do jaskini zostalo przed ponad 20,000 laty najprawdopodobniej przywalone piargowym usypiskiem, a droga okrywcow w roku 1994 i obecnych badaczy wiodla z zewnatrz przez waski, naturalny tunel w skalnej scianie wawozu.


* * *


Rysunki z Jaskini Chauvet byly juz w Zwojach tematem przegladowego artykulu tego samego autora ("Najdluzszy okres artystyczny ludzkosci, cz. 3: Jaskinia Chauvet", Zwoje 27/2001). Artykul ten byl oparty na pierwszej ksiazce o tej jaskini: J-M Chauvet, E. Brunel Deschamps, Christian Hillaire, Jean Clottes, Dawn of Art: The Chauvet Cave. Harry N. Abrams, Inc. Publishers, New York 1996.   [2].


* * *


W roku 1996 Ministerstwo Kultury Francji rozpisalo konkurs na program badawczy Jaskini Chauvet. Konkurs ten wygral program badawczy multidyscyplinarnego zespolu kierowanego przez Jeana Clottes'a i ten program zostal przeznaczony do realizacji w roku 1998. Jean Clottes jest obecnie byc moze najwiekszym autorytetem na swiecie od sztuki prehistorycznej, szczegolnie malarstwa jaskiniowego.

Dla zbadania Jaskini Chauvet, Jean Clottes zgromadzil zespol badawczy, w sklad ktorego wchodzilo 30 specjalistow glownie z Francji, a takze z Hiszpanii, Niemiec i Anglii.

Stworzono "drugi krag" badaczy, ktorzy w laboratoriach "na zewnatrz" dokonywali nie mniej istotnych badan materialu z jaskini, np. datowan, badan mikroskopowych, analiz DNA, itd. Powolano miedzynarodowy komitet doradcow naukowych, ktory obejmuje 256 specjalistow z dziesieciu krajow.

Wyniki badan Jaskini Chauvet przez grupe Clottes'a zostaly opublikowane w szeregu prac w naukowych czasopismach z odpowiednich dziedzin. W roku 2001 ukazala sie we Francji ksiazka opisujaca wyniki badan w ramach tego programu. Jest to bogato i bardzo starannie ilustrowany zbior raportow poszczegolnych badaczy o wynikach ich konkretnych badan roznych aspektow Jaskini Chauvet. Calosc skoordynowal, zredagowal i podsumowal Jean Clottes. W roku 2003 ukazalo sie w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych angielskie tlumaczenie tej ksiazki:

Chauvet Cave. The Art of Earliest Times. Directed by Jean Clottes. Translated by Paul G. Bahn. The University of Utah Press, Salt Lake City, 2003.   [1]

Na Gwiazdke 2003 dostalem te ksiazke od mojego syna Piotra i jego rodziny. Zafascynowany, nie zdolalem oprzec sie checi napisania do Zwojow nastepnego artykulu przegladowego o Jaskini Chauvet, aby opisac biezacy stan wiedzy o tej jaskinii, ktora zrewolucjonizowala dotychczasowe pojecia o sztuce prehistorycznej, starannie poszufladkowane i skatalogowane. Ilustracje w tym tekscie pochodza prawie wylacznie z tej ksiazki.

I jeszcze uwaga terminologiczna: ponizej czesciej uzywam slowa rysunki niz malowidla. To, co widnieje na skalach jest raczej rysunkami, gdyz sa to w zasadzie kontury. Malowidlo implikuje zamalowane wnetrze obiektu. Nie mniej, te kontury sa na ogol szerokie i niekiedy cieniowane wewnatrz. W angielskiej terminologii ksiazek o Jaskinii Chauvet czesciej pojawia sie slowo drawing (rysunek), niz painting (malowidlo). Nie mniej zdac sobie nalezy sprawe, ze nie ma tu scislego rozgraniczenia i te dwa slowa uzywane sa naprzemiennie, zwykle w tym samym znaczeniu.



Program badawczy Jaskini Chauvet


Cele programu badan Jaskini Chauvet przez zespol Jeana Clottes'a byly nastepujace:

(Tuz po odkryciu jaskini stwierdzono, ze niedzwiedzie byly w jaskini przed i po ludziach, czego dowodem sa wytarte lub nalozone na malowidla slady pazurow niedzwiedzi oraz czaszka niedzwiedzia najwyrazniej ustawiona na bloku skalnym. Spodziewano sie, ze badania DNA moga ustalic relacje "czlowiek-niedzwiedz jaskiniowy". W podlozu odkryto slady ludzi, a dokladniej 12-letniego dziecka!)

By juz nie wracac do tego tematu, nalezy stwierdzic, ze w ksiazce nie ma zadnych relacji o wynikach badan DNA odnoszacych sie do ludzi lub niedzwiedzi jaskiniowych przebywajacych niegdys w Jaskini Chauvet.

W trakcie pracy w jaskini podjeto niezwykle staranne srodki ostroznosci, by zapobiec uszkodzeniu lub jakiemus naruszeniu scian, podloza lub klimatu jaskini. Zainstalowano pomosty wzdluz drogi odkrywcow. Zrezygnowano z dostepu do niektorych scian; kopiowano, ostroznie oswietlano i fotografowano, niekiedy kamerami cyfrowymi tylko na teleskopowych wysiegnikach.

Przeprowadzono wylacznie tzw. badania horyzontalne. Nie dokonano zadnych badan wertykalnych, tzn. nie rozkopywano podloza dla badan archeologicznych, nawet plytkich.

Organizacja i okresy pracy badawczej w jaskini byly wybrane tak, by uniknac nadmiernych zagrozen, przemeczenia i przypadkowych bledow w pracy, mogacych trwale zaklocic srodowisko jaskini.

Jak pisze Jean Clottes, 60 lat po odkryciu Jaskini Lascaux, badania w niej nadal trwaja, wiec i w Jaskini Chauvet musi pozostac cos dla przyszlych badaczy i ich przyszlych technik.




Jean Clottes przy pracy przy panelu rytow nasciennych w Hillaire Chamber w Jaskini Chauvet.



Miejsce


Istotny dla przegladu znalezisk i wynikow badan jest ogolny plan Jaskini Chauvet z nazwami glownych komor i galerii.




Ogolny plan Jaskini Chauvet.   [1]


Klik - Plan Jaskini Chauvet na oddzielnej stronie


Jaskinia Chauvet rozciaga sie prawie dokladnie na linii poludnie-polnoc i sklada sie z szeregu polaczonych komor i galerii. Roznia sie one wygladem podloza, sklepien, stalaktytami i kaskadami stalagmitow: od chaosu Komory Brunel (Brunel Chamber) przy wejsciu, poprzez plaskie podloze Komory Jam Niedzwiedzich (Chamber of the Bear Hollows) i Kreskowanej (Crosshatching Gallery), do zapadniec w Komorach Hillaire i Czaszki (Skull) i skamienielin w Galeriach Kaktusow (Cactus Gallery) i Swiec (Candle Gallery).

W dalszym ciagu tego tekstu, dla unikniecia nieporozumien i nie odwazajac sie wprowadzac wlasnego polskiego nazewnictwa, uzywam przyjetych angielskich nazw poszczegolnych czesci Jaskini Chauvet. Moze to wprowadzic tutaj pewna semantyczna i gramatyczna sztucznosc, ale, wedlug mnie, jest to lepsze niz tworzenie polskich nazw, ktorych nie ma na schematycznej mapie jaskini zamieszczonej w tym tekscie.

Nie sposob tutaj szczegolowo opisac budowe i wyglad jaskini i jej poszczegolnych czesci. Dosc powiedziec, ze badania geologicznej struktury jaskini i polozenia malowidel i rytow dokonane przez grupe Clottes'a ustalily, iz obecna jaskinia wyglada bardzo podobnie, jezeli nie tak samo, jak widzieli ja Aurignacianie. Tylko kilka stalaktytow i stalagmitow moglo przybyc od tamtych czasow, np. w Candle Gallery. W glinianym podlozu Chamber of the Bear Hollows widac jamy wygrzebane przez niedzwiedzie. Niektore malowidla nosza slady ich pazurow, waskie przesmyki zdaja sie byc wypolerowane ich futrami, gdy przeciskaly sie tamtedy. Gruba warstwa gliny w podlozu Crosshatching Gallery nosi jedyne dotad znane slady ludzi w jaskini. Tam, jak rowniez i w innych miejscach, znajduja liczne slady pobytu zwierzat, w tym niekompletne szkielety niedzwiedzi. Kosci niedzwiedzi dowodza, iz niedzwiedzie uzywaly tej jaskini jako schronienia.

Znalezione w jaskini odciski roslin swiadcza, ze ludzie wnosili do jej wnetrza co najmniej galezie szkockiej sosny, brzozy i jalowca. Klimat byl wowczas zimny i suchy, jakby stepowy. Usypisko skalne, pozostalosc po zapadnieciu sie zbocza klifu (byc moze po jakiejs wielkiej powodzi na rzece Ardèche), zasypujac pierwotne wejscie, pozostawilo jaskinie nietknieta i zachowalo pozostalosci po ludziach i zwierzetach.



Datowania


Bardziej szczegolowo przedstawiamy wyniki datowan probek z Jaskini Chauvet, gdyz jest to absolutnie kluczowe zagadnienie dla zrewidowania chronologii prehistorycznej sztuki ludzkosci.

Juz pierwsze datowania dokonane w roku 1995 ustalily, ze Jaskinia Chauvet byla odwiedzana przez ludzi w dwoch okresach. W trakcie badan grupy Clottes'a, zanalizowano zarowno rysunki czarnym weglem drzewnym jak i pozostalosci na podlozu, tj. slady odcisniete przez zwierzeta i ludzi na znakomicie zachowanym, miekkim glinianym podlozu, jak rowniez pozostalosci dzialalnosci ludzkiej – paleniska ognisk, wegiel drzewny i nieduza liczbe narzedzi lupanych z kamienia. Przed i po paleolitycznych ludziach bywaly w jaskini paleolityczne niedzwiedzie – zostawily po sobie jamy legowisk i kosci swych szkieletow. Na scianach, niekiedy na znacznej powierzchni, pozostaly wyrazne slady ich pazurow, zwykle na wysokosci 1.5 – 2.5 m.

Dotad (2001, tj. rok napisania ksiazki) datowano metoda 14C okolo 30 probek z Jaskini Chauvet. W wiekszosci datowano fragmenty wegla drzewnego pochodzacego z glebi jaskini, tj. poza Candle Gallery. Obejmuja one nascienne probki pobrane wprost z szesciu rysunkow i dwoch otarc pochodni (luczywa), a takze 20 fragmentow zebranych z podloza. Datowan najnowsza metoda akceleratorowej spektrografii masowej 14C dokonano w francuskim laboratorium nuklearnym Saclay w Gif-sur-Yvette pod Paryzem. Dwie inne probki datowano klasyczna metoda 14C w Lyons i jedna w Oxfordzie w Anglii.

Wiekszosc oznaczonych dat przypada na dwa okresy oddzielone odstepem kilku tysiecy lat. 22 daty przypadaja na 32,000 – 30,000 BP i obejmuja wizerunki dwoch walczacych nosorozcow i krowy tura z Panel of the Horses, megalocerosa z Megaloceros Gallery i duzego bizona z filaru w End Chamber. Wegiel drzewny z barku konia, ponizej grzywy dal date 29,670 ± 950 BP, ale z glowy konia "tylko" 20,790 ± 340 BP. Probka ta jednak nie zostala przygotowana we wlasciwy sposob w Lyons i byla zanieczyszczona "mlodszym" 14C. Stad prawdopodobny wiek rysunku konia jest takze ok. 30,000 BP. 15 probek, pobranych z podloza Hillaire Chamber i Skull Chamber i z rejonu ogniska w Megaloceros Gallery, zostalo datowanych rowniez na ten wczesny okres, tj. ok. 30,000 BP.

Drugi okres pobytow ludzi w jaskini reprezentowany jest przez siedem datowan z okresu 27,000 – 26,000 BP. Cztery probki, datowane na ten okres, pochodza z palenisk w Candle Gallery, Hillaire Gallery i Megaloceros Gallery, a dwie ze smug pochodni, z ktorych jedna nalozona jest na jeden z rysunkow w Panel of the Horses. To potwierdza, ze obraz konia pod sladem pochodni jest duzo starszy. Dotychczas, zadne malowidlo Jaskini Chauvet nie zostalo datowane na ten drugi, pozniejszy okres. Jedna probka, pobrana z ogniska w End Chamber, datowana zostala na 22,800 ± 400 i moze wskazywac na trzeci okres pobytu ludzi w jaskini, ale to jedno datowanie wymaga w przyszlosci potwierdzenia z innych probek.

Datowania metoda akceleratorowej spektrografii masowej izotopu 14C sa dokladne i spojne i potwierdzaja powstanie rysunkow w Jaskini Chauvet na okolo 30,000 BP. W chwili obecnej Jaskinia Chauvet jest najbardziej datowanym miejscem sztuki naskalnej na swiecie.



Slady ludzkie


Tylko w jednym miejscu w Jaskini Chauvet dostrzezono ludzkie slady odbite w podlozu: okolo 20 sladow na poczatku i koncu "szlaku" dlugosci okolo 70 m, prowadzacego od konca Crosshatching Gallery do Skull Chamber. Pasuja do siebie dokladnie, sa wiec sladami tej samej osoby. Srodkowa czesc tego szlaku jest, jak dotad, niedostepna. Porownujac odlew sladu z pomiarami stopy wspolczesnych Europejczykow, bez watpliwosci stwierdzono, ze sa to slady stop europejskiego chlopca o wzroscie okolo 130 cm idacego powoli po miekkim podlozu. Wzdluz tego szlaku, chlopiec robil smugi pochodnia (prawdopodobnie znakujac sobie droge powrotna), datowane teraz na ok. 26,000 BP.




Odczyt odlewu sladu stopy dziecka w Crosshatching Gallery.


Identyczne znaki pochodnia widac na lewej scianie Hillaire Chamber, wlaczajac sasiedztwo Panel of the Horses, i w Candle Gallery. W dwoch miejscach umazana w glinie dlon chlopca zostala odbita na Panel of the Scraped Mammoths. Rozmiary tej dloni anatomicznie odpowiadaja rozmiarom stopy. W dwoch innych miejscach znaleziono kawalki wegla drzewnego, najwyrazniej pochodzace z jakiegos paleniska. Datowane zostaly z wielka dokladnoscia i starannoscia na 25,440 ± 250 BP i 31,430 ± 420 BP. Pierwsza data moze odnosic sie do pospiesznej wizyty chlopca. Nie znaleziono sladow ludzi, ktore mozna by datowac na ok. 30,000 lat BP, tj. odniesc je do pierwszej bytnosci ludzi, czyli do artystow albo do odwiedzajacych udekorowana rysunkami jaskinie



Slady zwierzat


W jaskini znaleziono slady glownie niedzwiedzi jaskiniowych. Sladow niedzwiedzi dostrzezono wiele, ale i tak niewiele w porownaniu z ogromna liczba kosci niedzwiedzi. Slady te tworza rozpoznawalne w calosci szlaki. Slady i jamy (legowiska) w Chamber of the Bear Hollows zostaly dokladnie zbadane. W innych partiach jaskini (Hillaire Chamber, Skull Chamber, Crosshatching Gallery) sa one czesto zadeptane, jedne na drugich.

Poczatkowo, jedynymi innymi sladami zdawaly sie byc slady pojedynczego wilka, ktory poruszal sie w Skull Chamber, do ktorej wszedl z Crosshatching Gallery, niedaleko od szlaku chlopca. Pozniej znaleziono slady duzego zwierzecia(at?) z rodziny "psow" w Hillaire Gallery, Megaloceros Gallery oraz w Skull Chamber i Candle Gallery. Slady te morfologicznie pasuja do sladow psa, ale dotychczasowe dowody na istnienie psow nie siegaja wczesniej niz 14,000 BP. Nie znaleziono nalozenia sie sladow chlopca i psa, nie ma wiec wskazowki na to, iz pies towarzyszyl chlopcu. Pewne genetyczne badania wskazuja jednak, ze transformacja od wilka do psa nastapila okolo 100,000 lat temu. Jeszcze jeden problem zostal wiec odsloniety w Jaskinii Chauvet, ktory rozstrzygnac mogloby tylko znalezienie gdzies kosci tak wczesnych psow. W Brunel Gallery znaleziono obszar ok. 30 m2 ze sladami deptajacych tam "psow" roznej wielkosci.

Aurignacianie byli wysoce aktywni w Jaskini Chauvet. Zniesli tam wiele drewna (przede wszystkim galezie duzych szkockich sosen), ktore palili dla oswietlenia i produkcji drzewnego wegla do rysowania. Potem jaskinia zostala porzucona i odwiedzana tylko przez niedzwiedzie. Cztery – piec tysiecy lat pozniej ludzie wrocili do jaskini – pozostal dowod co najmniej jednej takiej wizyty – chlopca. Nie powrocili juz jednak do dekorowania scian jaskini.

Brak przeplywu wody w glebszych partiach jaskini umozliwil zachowanie sladow bytnosci czlowieka (np. pozostalosci ognisk czy palenisk). Takie slady nie zachowaly sie w gornych komorach jaskini, blizej wejscia (Brunel Chamber, Chamber of the Bear Hollows), gdzie bywal chociazby bardzo slaby przeplyw wody. Jednakze w suchych partiach jaskini, przebywajace tam pozniej przez tysiace lat niedzwiedzie jaskiniowe, musialy zniszczyc, zadeptac, lub conajmniej naruszyc wiele pozostalosci wczesniejszej bytnosci czlowieka. Moze dlatego, poza rysunkami, nie ma sladow po ludziach z pierwszego okresu (30,000 BP)? Liczne malowidla i ryty naskalne maja na sobie geste zadrapania od niedzwiedzich pazurow. A nawet bez niedzwiedzi, tak wiele tysiecy lat zrobilo swoje. Jak pisze w ksiazce Jean-Michel Geneste, podloze jaskini stanowi palimpset bardzo skomplikowany do zinterpretowania. W dodatku, nigdzie nie rozkopano podloza. Ma to zalety dla odtwarzania czynnosci ludzi i zwierzat, ale uniemozliwia probe przesledzenia chronologii i stratyfikacji jaskini, spowodowanej nawet tylko cieknaca woda.


* * *


W Candle Gallery, pod nawisem sciany zachowaly sie fragmenty kamiennego paleniska o srednicy ok. 50 cm.




Fragmenty paleniska w Candle Gallery.


Jest to jedyna zachowana w jaskini instalacja zrobiona przez czlowieka. Drobne resztki wegla drzewnego z tego paleniska zostaly datowane na 26,230 ± 280 BP. Na pozostalosci ognisk natrafiono rowniez w Crosshatching Gallery i w Megaloceros Gallery. Te ostatnie zostaly datowane na ponad 30,000 BP. Ogniska te sluzyly zapewne do oswietlania i produkcji wegla drzewnego do malowidel naskalnych. Nad jednym ogniskiem, na skale znajduje sie rysunek wygladajacy na jakis symboliczny znak. Spalona kosc i rysunek zostaly datowane pomiedzy 32,500 i 31,500 BP.




Resztki ogniska w Megaloceros Gallery z pozostalosciami wegla drzewnego datowanego na ok. 32,000 BP.
Na skale nad ogniskiem narysowany jest nierozpoznany znak.


Ogniska w Crosshatching Gallery byly w jamach wygrzebanych (duzo wczesniej!) przez niedzwiedzie; obok jednego znaleziono odlamek lupanego narzedzia kamiennego. W sumie, w Jaskini Chauvet natrafiono na okolo 20 narzedzi z kamienia lupanego, najwiecej w Megaloceros Gallery.



Kosci na podlozu jaskini


W Megaloceros Gallery znaleziono obrobiona, stozkowa na obu koncach kosc mamucia, ktora najwyrazniej byla grotem jakiejs broni lub pocisku. Jej ostrze jest uszkodzone, swiadczac o tym, ze grot ten kiedys byl uzywany. Na tego typu obiekty z ery Gornego Paleolitu natrafiono wczesniej w jaskiniach w Niemczech i w Srodkowej Europie.

W Brunel Chamber na podlozu znaleziono mala czaszke wilka (prawdopodobnie samicy), a w Belvedere Gallery, malej odnodze End Gallery, druga, bardziej kompletna.




Czaszka wilka (prawdopodobnie samicy) w Brunel Chamber.


Pomiedzy i po dwoch pobytach ludzi w Jaskini Chauvet (32,000 – 30,000 BP i po 26,000 BP), niedzwiedzie jakiniowe "panowaly" nad ta jaskinia, byly w niej wszechobecne, zimowaly w niej. W skali czasu prehistorycznego nie byly to jednak bardzo dlugie pobyty. Wsrod wielu kosci niedzwiedzi na podlozu (ponad 170 czaszek i 2500 kosci, izolowanych lub zebranych w 130 "stosach"), znaleziono kilka fascynujacych, swiadczacych o jakims uzywaniu ich przez ludzi. Niedaleko od wejscia, w dwoch miejscach znaleziono kosci barkowe niedzwiedzi wystajace pionowo z podloza obok lezacych innych kosci. Najprawdopodobniej byly kiedys celowo wbite w ziemie przez ludzi. Dlaczego?




Kosc barkowa niedzwiedzia wbita w podloze w poblizu czaszki niedzwiedzia w Chamber of the Bear Hollows.
(Jedno z dwoch takich znalezisk w Jaskini Chauvet.)


Z pekniecia sciany w Cactus Gallery, na wysokosci ludzkiej reki, wystaje kosc zebra niedzwiedzia. Najbardziej zagadkowe sa jednak czaszki tych zwierzat. Czaszka niedzwiedzia jaskiniowego zostala bez watpienia swiadomie i celowo ustawiona na bloku skalnym niemal w centrum Skull Chamber.




Czaszka niedzwiedzia celowo ustawiona na bloku kamiennym, ktory oderwal sie byl ze sklepienia w Skull Chamber.


Dostrzezona przez odkrywcow stala sie od razu sensacja i przedmiotem spekulacji na temat "kultu niedzwiedzi". Inna czaszka niedzwiedzia, lezaca na podlozu, nosi dwa czarne znaki, jakby linie.




Czarne znaki pochodnia na czaszce niedzwiedzia w Skull Chamber.


W podlozu Hillaire Chamber jedna czaszka niedzwiedzia zostala spektakularnie obrosnieta skamienielina i wyrosl z niej maly stalagmit.




Czaszka niedzwiedzia pokryta skamienielina i wyroslym tuz obok stalagmitem w poblizu Hillaire Chamber.






Zrodla:
  1. Chauvet Cave. The Art of Earliest Times. Directed by Jean Clottes. Translated by Paul G. Bahn. The University of Utah Press, Salt Lake City, 2003.

  2. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel Deschamps, Christian Hillaire (Epilogue by Jean Clottes; Foreword by Paul G. Bahn): Dawn of Art : The Chauvet Cave. The Oldest Known Paintings in the World. Harry N. Abrams, Inc., Publishers, New York, 1996.

  3. André Leroi-Gourhan: Treasures of Prehistoric Art. Harry N. Abrams, Inc., Publishers, New York, 1967.





Teksty o podobnej tematyce zamieszczone w Zwojach:



Copyright © 1997-2004 Zwoje