Podczas sześciu lat w Operze Cesarskiej w Teheranie miałam sporo okazji do rozmyślań na temat początków i pochodzenia harfy oraz jej przeznaczeniu w starożytnych cywilizacjach, dziś zaginionych pod pustynnymi piaskami. W sierpniu 1978, przed wyjazdem z Teheranu "zwierzyłam" się w Tehran Journal : "Dla mnie harfa jest jak natchnienie". Z fizycznej swej postaci w formie otwartej ramy ze strunami o zmniejszającej się długości, naprężenie przymocowanymi do pudła rezonansowego, harfa staje się nosicielem życiowej siły, działającej jako jeden z pomostów między niebem a ziemią.

Od pewnego czasu Redaktor Zwojów, Andrzej M. Kobos, zachęcał mnie do spisywania tych "Notatek Harfistki". Wydaje się prawie niemożliwe napisanie zwięzłego a zrozumiałego eseju o harfie z powodu wieloznaczących powiązań stworzonych przez wieki w literackich i obrazowych jej reprezentacjach, w których fakty i mity bywały na ogół dogłębnie poplątane. Zapraszam do przeczytania tych "Notatek", w których dzielę się myślami, wynikającymi z moich poszukiwań na temat mojego ulubionego instrumentu.

Liliana Osses Adams



O HARFIE

NOTATKI HARFISTKI   (I)







LILIANA OSSES ADAMS



                                                            Notatki te dedykuję mojej siostrze, Dr. Janinie Osses-Frei,
z serca płynącym podziękowaniem za Jej pomoc
w kolekcjonowaniu wszystkiego, co możliwe o harfie



Początek harfy

Początek harfy – jak i początek sztuki i muzyki – stał się tematem wielostronnych badań, studiów, rozpraw naukowych, teorii, tez i hipotez tworzonych i ogłaszanych przez historyków sztuki, muzykologów, filozofów, naukowców i znawców z innych dziedzin. Uważa się, że harfa, podobnie jak wiele innych instrumentów, ma swe korzenie w Afryce. Nie jest to niespodzianką, skoro z kontynentu afrykańskiego najprawdopodobniej pochodzi człowiek. Następnie, harfa w wielorakich stylach i formach rozprzestrzeniła się od Afryki do wybrzeży Atlantyku i obu Ameryk, od Syberii, Chin, Indii i Bliskiego Wschodu do europejskiego kontynentu i była używana w każdym niemal kontekście życia człowieka i dla wszelkich celów muzycznych.

Pierwszym znanym wizerunkiem muzyka (ok. 15 000 lat pne) jest ryt naskalny na ścianie jaskini nazwanej Les Trois Frères, odkrytej przez trzech braci: Henri, Robert i Clottes-Jean Begouen w 1914 w kompleksie jaskiń Le Tuc d'Audoubert w Ariège, w Pirenejach francuskich. W centrum rytu, nakładanego jeden na drugi, przedstawiona jest pre-historyczna postać odziana w zwierzęcą skórę. Jest ona antromorficznej natury i gra na muzycznym łuku, będącym najstarszym jednostrunowym instrumentem. Archeolodzy nazwali to malowidło Czarownik, albo Tańczący szaman z Les Trois Frères. Prawdopodobnie zobrazowano na nim pewien rytuał szamana, w którym instrumenty muzyczne były katalizatorem jego praktyki medycznej.




Ryty naskalne nałożone na siebie na prawej ścianie jaskini Les Trois Frères
w Le Tuc d'Audoubert, Montesquieu-Avantes, Ariège, francuskie Pireneje, ok. 15 000 pne.
Szerokość panelu: 285 cm.
(Czarownik znajduje się nad czerwoną strzałką.)
Oryginalny rysunek wykonany został przez Abbé Henri Breuil'a;
reprodukcja z książki: A. Sieveking, The Cave Artists.




Czarownik z  jaskini Les Trois Frères, ok. 15,000 pne.
Oryginalny rysunek wykonany został przez Abbé Henri Breuil'a
powiększona reprodukcja z książki: A. Leroi-Gourhan, The Dawn of European Art, Cambridge, 1982.


Człowiek odkrył jak tworzyć instrumenty muzyczne z tego, co znalazł w naturze: zwierzęcych kości, rogów, jelit, wygarbowanej czy wysuszonej skóry, sierści, kory wierzby, skorupy żółwia, drewna oraz ze sprzętów i surowców będących w użyciu, takich jak łuk, strzały, żelazo, brąz, kamień, glina i wapień, miedź, kły i kości mamuta lub słonia, lazuryt, kamienie szlachetne, srebro i złoto.

Następnie obserwując i kopiując przedmioty codziennego użytku, nadawał kształty swoim pierwotnym instrumentom formy łuku, czółna, łodzi, łyżki, łopatki, półksiężyca lub trójkąta, poczynając od bardzo prostych wersji z czterema strunami, aż do rozbudowanych, bogato inkrustowanych i wykonanych w złocie harf posiadających jedenaście, dwadzieścia i więcej strun.

Pierwotny człowiek, najpewniej zaintrygowany przyjemnym dźwiękiem swojego łuku wcześnie odgadnął, że dźwięk zmienia się w zależności od długości struny łuku: krótsze struny brzmiały wyżej, dłuższe struny wydawały niższe dźwięki.

Zgodnie z teorią, harfa powstała kiedy usłyszano dźwięk napiętej i wibrującej cięciwy po wystrzeleniu strzały z łuku. Czy był to dźwięk łuku myśliwego, czy wojownika – nie ma znaczenia. Najważniejszy był dźwięk – muzyka – która się liczyła. A jednak istnieje tyle przeróżnych i sprzecznych opowieści na temat początków harfy, że właściwie nie można stwierdzić, gdzie i kiedy pojawiła się harfa.


Harfa w starożytności

Starożytne cywilizacje Mezopotamii i Egiptu uważane są za główne ośrodki, w których harfy występowały już ponad 5 000 lat temu.

Malowidła lub ryty ścienne harf w kształcie wygiętych łuków łuczników na pomnikach starożytnych Teb, mogą być uważane za najstarsze przykłady harfy. Zilustrowany poniżej egzemplarz, znajdujący się w Muzeum Brytyjskim, przedstawia doskonały przykład łukowej harfy. Harfa ta została znaleziona w grobie Thauenany, zwanym Any, na prywatnym cmentarzu w Kurna (Zachodnie Teby) w Dolinie Dostojnych, w nekropolii Szejka Abd el-Qurna, z XVIII Dynastii, ok. 1543-1296 pne.




Egipska łukowa harfa wykonana z drewna, inkrustowana kośćmi i fajansem.
Grobowiec Thauenany (Any), Zachodnie Teby,
Dolina Dostojnych, Nowe Królestwo, XVIII Dynastia, 1534-1296 pne
British Museum, Londyn.


Starożytni muzycy rozwijali swoje własne modyfikacje tonalnych systemów muzycznych, gdy akompaniowali podczas okazałych procesji w czasie wielkich festiwali i religijnych uroczystości oraz żałobnych lamentacji w starożytnej Mezopotamii i Egipcie.

Następna ilustracja przedstawia fragment sceny bankietowej ze ściennego malowidła z grobu Amenemhaba, młodego towarzysza faraona Tutmosisa III. Muzycy, grający na dwóch dużych harfach, podwójnych piszczałkach i lutni, służą swą grą kapłanowi, niosącemu relikwiarz boga Teb, Amona, w okresie imperialnego splendoru faraona Ramzesa II (1304-1237 pne).




Muzycy (dwóch na harfie, na podwójnych piszczałkach i na lutni).
Grobowiec Amenemhaba. XVIII Dynastia, 1570-1293 BC, Nowe Królestwo.
Karnak. Nekropolia w Sheikh Abd el-Qurna, Zachodnie Teby.
Reprodukcja z książki: Hassan el-Saady, The Tomb of Amenemhab No. 44 at Qurnah (1997).


Liry, najbardziej popularne instrumenty w Mezopotamii, często zwane harfami, różniły się od harf tym, że miały mniej strun, i grano na nich głównie z użyciem plektronu (pałeczki z kości słoniowej, metalu lub drewna). Dzieliły się na liry "łukowe" i "skrzyniowe" i pochodziły z ok. 2 800 pne. Po raz pierwszy zostały uwiecznione w sztuce sumeryjskiej na płycie mozaikowej pod nazwą Sztandar z Ur.

Starożytni Grecy i Rzymianie używali harfy podczas uroczystości religijnych i biesiadnych oraz jako dekoracyjną ikonę, stylizowaną na kształt harf egipskich. Tym niemniej, lira i kithara były instrumentami powszechnie używanymi do podtrzymania wysokości głosu podczas publicznych oracji i poetyckich recytacji.

W okresie hellenistyczno-rzymskim, skrzyniowe liry z kwadratowym drewnianym rezonatorem nazywane były kithara (po grecku) albo cithara (po łacinie) i były instrumentami zawodowych muzyków, zwanych kitharoedes, którzy brali udział w licznych muzycznych konkursach. Liry łukowe z rezonatorem ze skorupy żółwia, według tradycji greckiej przybyłe z Tracji, były instrumentami używanymi przez amatorów i nie przetrwały do czasów rzymskich. Klasyczne liry w Grecji były przypisane bogu Apollo i Muzom – źrodłom inspiracji wszystkich sztuk. Najwcześniejsze reprezentacje liry można znaleźć na amforach i wazach dekorowanych około 1200-800 pne. Wizerunek przedstawiony poniżej, w białym wnętrzu kylix znalezionego w Delfach, pochodzącego z okresu wczesnoklasycznego, ok. 470-450 pne, został wykonany w pracowni malarza Sotadesa. Przedstawia siedzącego Apollo z wieńcem laurowym na głowie, grającego na lirze i wylewającego z phiale ofiarną, oczyszczająca libację, będącą symbolem udziału bogów w uczcie. Ptak jest być może świętym krukiem, bożkiem nocy zwanym Nyx, albo dzikim gołębiem spośród tych, które gnieździły się w świątyni Apollo w Delfach.




Apollo składający libację.
Wnętrze białego kylix znalezionego w Delfach.
Pracownia Sotades'a, ok. 470-450 B.C.
Muzeum Archeologiczne, Delfy, Grecja.
Reprodukcja z książki: Manolis Andronicos, Delphi (1976).


Od II w. pne, tj. okresu powrotu Druidów (którzy wyodrębnili się z odłamu celtyckich plemion), harfa była w powszechnym użyciu aż do początków chrześcijaństwa, znaczonych zniszczeniem pogańskiej świątyni w Aleksandrii w roku 319 ne, za czasów Teodora I. Najważniejszym źródłem dotyczącym Druidów są pisma rzymskich historyków (Tacyta, Diogonesa i Posidoniusa), archeologiczne ruiny (np. świątynia Stonehenge – Island Magée, przez niektórych przypisana Druidom), oraz literatura mitologiczna spisywana przez mnichów. Celtyccy Druidzi, wywodzący się z indoeuropejskiej kultury, tworzyli klasę intelektualną składającą się z filozofów, historyków, lekarzy, magików, kapłanów i kapłanek, którzy, siedząc w głębi lasów przy świetle ognia i dźwiękach harfy marzyli o wyczarowaniu szczęścia dla swojego ludu.


Harfa w czasach nowożytnych

Około roku 400 ne., w okresie kształtowania się chrześcijaństwa, wyższe duchowieństwo na ogół grywało na harfach, które przenoszono z miejsca na miejsce i używano do celów ceremonialnych i podczas obrządków religijnych.

Z początkiem XII w. z nieznanych przyczyn harfa została zrelegowana do posług świeckich i powoli znikała z obrębu kościoła. W międzyczasie wędrowni śpiewacy, grajcy i żonglerzy, trubadurzy i truwerzy, wędrowni seminarzyści i duchowni w przebraniu muzykantów, nosili harfy z miasta do miasta, z kraju do kraju, śpiewając pastorałki, kantyczki, ballady oraz komponując pieśni miłosne. Ich twórczość inspirowała szlachetnie urodzonych wywodzących się z kręgów arystokracji, domostwa feudałów i wodzów, dwory, zamki i pałace, królów i królowe, jak np. Ryszarda Lwie Serce, króla Brytyjczyków Artura i Henryka VIII Angielskiego, królową Szkotów Marię i króla Irlandii Brian'a Boroimhe.




Harfistka i lutnista we wnętrzu mieszkalnym, ca. 1490.
(Ilustracja przedstawia wysmukłą, gotycką harfę.)
Sztych flamandzkiego rytownika Israhel'a van Meckenem'a Młodszego (1450-1503); 165 x 117 mm.
The Metropolitan Museum of Arts, New York, Harris Brisbane Dick Fund, 1927.


Najstarsze znane średniowieczne harfy z Wysp Brytyjskich przetrwały do dzisiaj. Są to dwa instrumenty w kształcie trójkąta, posiadające 29-30 metalowych strun. Najwyższy Król Irlandii, Brian Boroimhe, który zmarł w 1014 r., po odparciu najazdu Wikingów, tradycyjnie kojarzony jest z harfą o nazwie Brian Boru Harp, mimo, że sam nigdy nie grał na harfie. Instrument ten datowany na XIV-XV w. został wykonany w Szkocji i obecnie przechowywany jest w Bibliotece Trinity College w Dublinie. Harfa Brian Boru stała się irlandzkim symbolem narodowym, który widnieje na fladze Irlandii oraz na monetach i wszystkich oficjalnych dokumentach państwowych.




Harfa Brian Boru, XIV-XV wiek.
Biblioteka Trinity College, Dublin, Irlandia.


Maria Stuart, (1542-1587), królowa Szkotów, (córka Jakuba V Stuarta i Marii de Guise z lotaryńskiego rodu Gwizjuszów) w wieku sześciu lat przybyła do Francji w towarzystwie dam dworu: Mary Seton, Mary Beaton, Mary Livingstone i Mary Fleming (tzw. "cztery Marie"). Otrzymała ona staranne wykształcenie na dworze króla Henryka II Walezego. Wraz ze swoją towarzyszką Elżbietą (córką Henryka II i  Katarzyny Medycejskiej, późniejszą Ysabel Felipe, małżonką Filipa II, króla Hiszpanii), Maria Stuart nauczyła się grać na harfie, lutni, cytrze i wirginale, pisać wiersze, dziergać w wełnie, szyć w jedwabiu oraz haftować, co lubiła najbardziej. Uczyła się także najnowszej włoskiej sztuki kaligrafii, a listy swoje podpisywała po francusku jako Marie Stuart, zamiast szkockiego Mary Stewart.

Królowa Maria Stuart, tradycyjnie kojarzona z harfą, być może grała na instrumencie przedstawionym poniżej, obecnie odrestaurowanym i przechowywanym w Muzeum Narodowym w Edynburgu. Ta harfa, pochodząca z XVI wieku, o podobnym wystroju jak harfa Brian Boru z Irlandii, ozdobiona jest szlachetnymi kamieniami i ma geometryczne ryty na kolumnie.




Harfa Królowej Marii Stuart, XVI wiek.
Museum of Antiquities, National Museum, Edynburg, Szkocja.


Król Anglii, Henryk VIII, był znany z tego, że grał na harfie. Przechowywany w Muzeum Brytyjskim Psałterz Króla z końca XVI wieku, wykonany prawdopodobnie po śmierci Henryka VIII, przedstawia króla grającego na harfie w towarzystwie królewskiego błazna Will'a Somers'a.




Król Henryk VIII grający na harfie w towarzystwie królewskiego błazna Will'a Somers'a.
Z Psałterza Króla, późny XVI wiek.
British Museum, Londyn.


Gdy w wiekach XVI, XVII i XVIII nazwiska wielkich kompozytorów tworzyły historię muzyki, było już wiadomo, że małe średniowieczne harfy nie mogą sprostać wymaganiom rozwijającej się sztuki muzycznej i wykonawczej. Kilkanaście prób zbudowania harfy zdolnej do wykonywania skal harmonicznych, w miejsce diatonicznych, zmuszających do ustawicznego strojenia harfy w kluczu obowiązującym dla danego utworu, zostało przeprowadzone przez francuskich i niemieckich budowniczych harf. W roku 1772 pomysł skonstruowania harfy z mechanizmem pedałowym, tzw. prostą akcją, został zrealizowany przez kilku członków rodziny Hochbrücker. Mechanizm pedałowy prostej akcji pozwalał na podwyższanie dźwięku strun harfy o półtonu. Prawie w tym samym czasie w Warszawie, muzyk nazwiskiem Charles Groell (1779-1857) przedstawił księciu Michałowi Kazimierzowi Ogińskiemu (1728-1800) swój pomysł zbudowania harfy z mechanizmem o tzw. podwójnej akcji. W ciągu wielu lat, Ogiński, wielki protektor sztuki i miłośnik muzyki, sam próbował ulepszyć mechanizm harfy, i został odnotowany jako "pierwszy, który myślał dodać pedały do harfy" (Wojciech Sowiński w Encyclopedia Méthodique). Tym niemniej, nie były to czasy na takie wynalazki. Pomysły tych dwóch polskich innowatorów ucierpiały również z powodu rozbiorów Polski i spięć wojennych. Różne źródła podają, że Charles Groell sprzedał swój wynalazek Sebastianowi Erard, francuskiemu producentowi fortepianów i harf, za sumę (w zależności od źródeł) 10 000, a może nawet 30 000 czerwonych złotych polskich w gotówce.

Ciekawostką jest informacja zawarta w The Concice Oxford Dictionary of Music, wydanym w Londynie (1964) przez P.A. Scholes'a, że w roku 1788 w Paryżu, nieznany mechanik muzyczny, nazwiskiem Rouelle odstąpił swe prawa do zbudowania harfy pedałowej o podwójnej akcji wspomnianemu powyżej Sebastianowi Erard. Te dwa nazwiska, Rouelle i Groell, brzmią bardzo podobnie i być może dotyczyły tej samej osoby.

Przez stulecia harfa przeszła wiele transformacji, które doprowadziły do obecnej jej formy w kształcie mniej więcej trójkątnym o wyjątkowej piękności, z 47 strunami i mechanizmem siedmiopedałowym o podwójnej akcji, który pozwala podwyższać i obniżać wysokość dźwięku o dwa półtony, opartym na konstrukcji opatentowanej przez Sebastiana Erard'a w Paryżu około roku 1815.

Współczesny model Wielkiej Harfy Koncertowej, wykonanej w złocie, wyprodukowany w Chicago, w firmie harfowej Lyon & Healy.


Początki Polski

W czasach, gdy w Sumerii, znanej jako kolebka cywilizacji, pismo klinowe po raz pierwszy dokumentowało historię, na środkowym płaskowyżu europejskim znajdowały się pierwsze osady koczownicze, łącznie z prasłowiańskimi, skupionymi w obrębie dzisiejszego terytorium Polski.

Słowianie, którzy osiedlili się na północ od Morza Czarnego byli blisko spokrewnieni z Persami pochodzącymi z plemion indoeuropejskich. Około roku 2 000 pne, opanowali i zaludnili Europę Wschodnią, a w następnych wiekach sami padli łupem najazdów Scytów i Sarmatów ze wschodu oraz Celtów i plemion germańskich z zachodu. Olbrzymie zniszczenia dokonane przez najeźdźców zostały wkrótce zastąpione nowymi osadami, w których następowała asymilacja z tubylczymi mieszkańcami. Te liczne i krwawe najazdy w konsekwencji przyczyniały się do rozwoju wymiany handlowej i życia społecznego i kulturalnego. Najstarsze ślady wymiany handlowej, pochodzące z V wieku pne, znane są pod nazwą Szlaku Bursztynowego, który łączył Morze Bałtyckie z basenem Morza Śródziemnego.

Między V a VII wiekiem ne, Słowianie migrowali na zachód, wschód i południe. Zasiedlając nowe terytoria, stawali się coraz bardziej zróżnicowani. Około roku 800, zachodnie plemię Słowian, znane jako Polanie lub Polianie ("Ludzie z Równiny"), zaczęło budować pierwsze osady między rzekami Wisłą i Odrą, w obecnych granicach Polski. (Wschodni Słowianie osiedlili się w europejskiej części Rosji; podczas gdy południowi Słowianie zasiedlili większość Półwyspu Bałkańskiego).

Nowopowstałe Państwo Polskie przyjęło chrześcijaństwo w roku 966 za panowania Księcia Mieszka I, który był pierwszym historycznie udokumentowanym polskim władcą z dynastii Piastów.


Początki harfy in Polsce

Początek harfy w Polsce pozostaje niewyjaśniony. Najbardziej akceptowalna jest teoria głosząca, że Arabowie, którzy zajęli Hiszpanię, przywieźli z sobą wszelkiego rodzaju instrumenty muzyczne, łącznie z małymi instrumentami strunowymi, głównie w kształcie harfo-liry. Naturalnie, nie ma na to żadnych dowodów, ale istnieje przypuszczenie, że harfa została przeniesiona na tereny polskie z Bliskiego Wschodu, poprzez mauretańską Hiszpanię; następnie rozprzestrzeniała się w Zachodniej i Środkowej Europie drogami handlowymi oraz dzięki misjonarzom, a także pielgrzymom, podróżnikom i licznym wojownikom, którzy obok broni przenosili z sobą instrumenty muzyczne.


* * *


W roku 965, kupiec Ibrahim-Ibn-Jacob, arabski Żyd z Tortosa w Hiszpanii, na polecenie Kalifa Kordoby przyjechał z misją dyplomatyczną na dwór cesarza Ottona I; stamtąd podróżował po Saksonii, dojechał do Pragi i prawdopodobnie także do Krakowa. Relacje z jego podróży zostały skompilowane przez Abu Obaida al-Bekri (1040-1095) w jego Les Routes et les Environs. Autor zanotował, że instrumenty strunowe używane w Polsce były podobne do tych ze Wschodu i z wyglądu przypominały orientalne liry albo lutnie.


Harfa Króla Dawida w Europie

Król Dawid, uważany za autora Psalmów, jest najbardziej znanym i ulubionym bohaterem Biblii. Był wojownikiem, poetą, śpiewakiem i znakomitym łucznikiem. Jest często wspominany jako grający na harfie i uważany jest za najlepszego muzyka swoich czasów. Historia Dawida spisana została w Biblii, w Pierwszej i Drugiej Księdze Samuela.

Warto dodać, że w pierwszym tłumaczeniu Biblii z łaciny na język polski przez księdza Jakuba Wujka, wydanym w roku 1599, dla opisania harfy Króla Dawida użyte jest słowo gęśle lub zdrobniałe gęśliczki.


* * *


Harfa w mitologii irlandzkiej

Przeróżne podania dotyczące Harfy Dawida, przekazywane w legendarnych opowieściach, fantastycznych sagach i mitach zawartych w mitologii irlandzkiej i szkockiej, potwierdzone pewnymi starymi irlandzkimi zapisami, mogłyby wyjaśnić przemieszczenie się harfy z Południa na Północ.

Według niektórych podań źródłowych, w roku 583 pne, Prorok Jeremiasz, znany w gaelickiej historii jako Ollamh Fodhla – Światły Nauczyciel, rozpoczął swą podróż do wybrzeży Wysp Brytyjskich, aby odbudować Dawidowy Tron Izraela po upadku Jerozolimy w niewolę babilońską za króla Nabuchonodozora (586 pne). Zabrał w tę podróż księżniczkę imieniem Tea Tephi, córkę króla Zadekiacha, z Królewskiego Rodu Judy. Prorokowi i księżniczce towarzyszył w drodze ich służący B'ruch, biblijny skryba Księgi Jeremiasza, znany jako Prorok Baruch. Z ziemi Izraela udali się oni do Egiptu, gdzie Tea Tephi została egipską księżniczką. Następnie na statku Iberian Danaan popłynęli oni via Gibraltar do Irlandii. Wspaniale wyposażona armada przewoziła także legendarny kamień zwany Lia Fail – Kamień Przeznaczenia, znany jako Słup Jakubowy. Inne, niezwykłe ładunki statku zawierały harfę księżniczki, później znaną jako Harfa Dawida, a także najświętszy przedmiot ze wszystkich – Arkę Przymierza – symbol Biblii z Dziesięcioma Przykazaniami.

Następnego dnia po przybyciu, księżniczka Tea Tephi została zaprowadzona na Wzgórza Tary, zwane Cathair Crofinn, gdzie poślubiła Eochaidha, Wysokiego Króla Irlandii, pochodzącego z linii Judy, znanego jako król Irlandii Heremon (Herman). Przysięgi małżeńskie wymienili na kamieniu Lia Fail, a Tea Tephi otrzymała imię Tamar Tephi – Piękna Palma. Eochaidh i Tephi mieli czworo dzieci. Po śmierci Tephi 1 sierpnia 534 pne, jej syn Aengus został królem Irlandii. Została pochowana w sekretnym grobie na Wzgórzach Tary razem z Harfą Dawida (nazwaną także Harfą Tary) i z Arką Przymierza, o której legenda głosi, że została ukryta pod Zachodnim Murem zniszczonej Świątyni w Jerozolimie, albo w mieście Axum w Etiopii, albo w Egipcie. Nieodgadniona tajemnica zaginionej Arki Przymierza fascynuje wielu do dnia dzisiejszego...        

Antoine-Auguste-Ernest Hebert (1817-1908), Harfa Tary.


* * *


Pomijając legendy, jest bardzo prawdopodobne, że ekspansja Islamu z Mekki i Medyny w Arabii, poprzez Cesarstwa Perskie i Bizantyjskie, Syrię, Palestynę i Egipt, rozprzestrzeniła harfę w VIII w. ne z Północnej Afryki do Hiszpanii. Następnie harfa pojawiła się w licznych zapisach we Wschodniej i Środkowej Europie, jak również na Wyspach Brytyjskich.


Harfa w dziełach sztuki

W połowie XX wieku dwa archeologiczne odkrycia rzuciły światło na rozprzestrzenienie się harfy z Półwyspu Krymskiego aż po Zatokę Gdańską.

W roku 1964, Oscar Thompson w The International Cyclopedia of Music and Musicans przytoczył fakt, że w pogańskim grobie na Krymie znaleziono małą harfę kątową, z około VII wieku ne.

Ważniejsze jest to, że w Polsce w 1949 r. w Gdańsku wykopano drewniany pięciostrunowy instrument muzyczny, datowany na około XII w., który w gaeliku nosi nazwę cruit (crwth), albo chrotta (rota, rotte). Instrument ten, o prymitywnym kształcie, został wykonany z konaru bzu (sambuca nigra).

W języku polskim instrument podobny do chrotta/cruit nosi nazwę gęśle, natomiast w innych słowiańskich językach znany jest jako gusli, guslica, husle; w ciągu wieków gęśle zmieniały nazwę i kształt i niekiedy przypominały małe skrzypce, zwane rebec, na których grało się łukowym smyczkiem.

W języku łacińskim gęśle zwano sambuca; u Greków sambyka bywała horyzontalną harfą kątową. W XIV w. gęśle porównywano do cruit – trójkątnej liry. Obecnie lira została zakwalifikowana przez muzykologa Carla Sachsa, jako trójkątna harfa. Instrument cruit nosi łacińską nazwę cithara albo cythara a w języku greckim znany jest jako kithara. Czasami cruit przyrównywano także do liry korbowej (hurdy-gurdy).

Jednym z najlepszych artystycznych reprezentacji liry korbowej jest obraz namalowany przez francuskiego malarza Georges de la Tour (1593-1652). Przedstawia on starego ślepca grającego na lirze korbowej stylizowanej na instrument średniowieczny.




Georges de la Tour: Grający na lirze korbowej, 1631-1636,
olej na płótnie, 162 x 105 cm.
Musée des Beaux-Arts, Nantes, Francja.


Inna reprezentacja liry korbowej (na wzór instrumentu używanego przez wirtuoza Marcello Bono) została pokazana w alegorycznym obrazie Ogród ziemskich rozkoszy (1504-1510) przez Hieronima Boscha (1450-1516). Ten duży instrument muzyczny, obok wiernej w szczegółach reprezentacji średniowiecznej harfy i lutni, jest fragmentem panelu Piekło przedstawiającego dręczone dusze, które zdegradowały swoją sztukę. Małe, obnażone, storturowane figury, uprawiające muzykę zwodniczo-erotyczną lub fałszywie boską, są grzesznikami przebitymi naciągniętymi strunami harfy, albo zgniecionymi pomiędzy lutnią i lira korbową. Kuszeni przez zgubne przyjemności muzyki świeckiej, które mogą doprowadzić do lubieżności i rozpustnego zachowania, skazani zostali na wieczne potępienie. Włączenie przez Boscha harfy, lutni i liry korbowej w muzyczne czeluście piekielne, nie było osądem tych instrumentów lecz raczej osądem muzyki w ogólności. Bosch i jemu współcześni uważali bowiem muzykę za grzeszną i występną i kojarzyli ją z grzechami duszy i ciała.




Hieronymus Bosch: Ogród ziemskich rozkoszy, tryptyk, 1504-1510;
fragment panelu Piekło, na prawym zewnętrznym skrzydle
(instrumenty muzyczne: lutnia, harfa i duża lira korbowa);
olej na płótnie, 195 x 220 cm (całość).
Museo Nacional del Prado, Madryt   (od 1593 do 1939 w Escorialu).



Harfa Króla Dawida – kinnor albo nevel

Tradycyjne skojarzenie króla Dawida z harfą – instrumentem jemu przypisanym – rozpoczęło się w średniowiecznej Europie w początkach XII wieku. Uczeni w Piśmie Świętym podkreślali i kultywowali przesłanie, że Dawid był jedynym medium zdolnym objawić Boskie Słowo Przedwieczne. Młody pasterz Dawid, w którego plemieniu miał później przyjść na świat Jezus, grywał na harfie, by złagodzić cierpienia króla Saula, gdy tego opanowywał zły duch z powodu nieposłuszeństwa Bogu. Dawid został namaszczony przez proroka Samuela jako Drugi Król Izraela a przez Boga wybrany jako Pasterz Ludu Bożego. Przeniósł on Arkę Przymierza do Jerozolimy i złożył ją w Pierwszej Świętej Świątyni we Wschodniej Sali, zwanej Miejscem Najbardziej Świętym z Najświętszych. Niektórzy wierzą, że Arka Przymierza pozostaje tam ukryta do dzisiaj.

Ujmująca osobowość Dawida inspirowała pokolenia wiernych a także rzesze artystów. W czasach Średniowiecza stał się on centralną postacią w literackich i wizualnych przekazach artystycznych. Często przedstawiano go grającego na harfie, choć również portretowany był z innymi instrumentami muzycznymi. W Księdze Psalmów Harfa Dawida jest określana jako kinnor albo nevel. Słowo kinnor, tłumaczone w Psalmach jako harfa, bierze swe korzenie od słowa znaczącego brzdąkać, albo szarpać napiętą strunę; słowo nevel jest tłumaczone w Psalmach jako lira albo psalterion (w języku greckim), i bierze swoje korzenie od słowa znaczącego waza albo kształt-butelkowy. We współczesnym języku hebrajskim słowo nevel oznacza harfę. Najbliższym wyobrażeniem tego, jak wyglądała Harfa Dawida – Dawidowy Kinnor – są starożytne srebrne monety z okresu Drugiej Świątyni, znane pod nazwą Za wolność Jerozolimy, wybite i używane podczas powstania Żydów przeciwko Rzymianom w latach 123-125 ne, dowodzonego przez Szymona Bar Kochba.




Srebrna moneta (szekel) z Kinnorem Dawida.
Moneta z czasów Szymona Bar Kochby Za wolność Jerozolimy, ok. 132-135 ne.



Harfa Króla Dawida w dwóch polskich zabytkach historycznych

  1. Miniatura na pergaminie z Biblii Płockiej (1148)

    Najstarszym odnotowanym w Polsce dokumentem z Harfą Króla Dawida jest odnaleziony wycinek pergaminu z miniatury manuskryptu Biblii Płockiej z 1148 r. Obecnie jest on przechowywany w Bibliotece Seminarium Duchownego w Płocku na Mazowszu pod numerem katalogu: 211/MS 2. Sama Biblia Płocka zaginęła w roku 1944, pod koniec Drugiej Wojny Światowej.




    Miniatura z Biblii Płockiej, pergamin, 1148.
    Od góry za ruchem wskazówek zegara: Król Dawid, Pitagoras, Jubal, Tubelcain.
    Biblioteka Seminarium Duchownego, Płock, nr kat. 211/MS 2.


    Pergamin pochodzący z XII w., przedstawia cztery postacie odziane w słowiańskim stylu Piastów. Król Dawid, będący centralną figurą z koroną na głowie, siedzi na tronie i na kolanach trzyma trójkątny instrument, zwany psalterium. (Nazwa ta określa także małą harfę wertykalną, albo cruit.) Ta szczegółowo i z wielkim pietyzmem wykonana miniatura jest skomponowana w dwóch wymiarach i symbolizuje cele i przeznaczenie muzyki w sposób o dwu istotnych znaczeniach. Część górna, która przynależy do sfery niebiańskiej reprezentuje muzykę harmoniczną, muzykę świątynną – music sacré; część dolna, która przynależy do sfery ziemskiej, reprezentuje rytmiczną muzykę uderzeniową (beatową), tj. muzykę świecką – music profane. Król Dawid z boskim i harmonicznym dźwiękiem harfy przynależy do sfery niebiańskiej, którą osiągnąć można jedynie przez modlitwę. Sferę ziemską reprezentują trzy postacie: Pitagoras, grecki filozof i matematyk; Jubal, biblijny muzyk, wynalazca harfy i wszystkich instrumentów muzycznych; i Tubelcain, współczesny Jubalowi mistrz w sztuce wykuwania w brązie i żelazie. W tej sferze, muzyka jest symbolizowana przez muzykę zmysłową, skomponowaną z rytmu i melodii. Pitagoras, przedstawiony jako dzwonnik uderzający w siedem dzwonków, uosabia wedrówkę duszy z ziemi do nieba. Jubal, grający na fletni Pana (instrumencie złożonym z układu drewnianych piszczałek różnej wielkości, znanych także jako syrinx, syringe), razem z Tubelcain'em, który bije w kowadło, nawołując w ten sposób do modlitwy, reprezentują pochwałę muzyki ziemskiej w jej artystycznej formie. A zatem, to całe instrumentarium może być akceptowane przez Święty Kościół, jeżeli służy ono religijnym celom.


  2. Tympanon Portal Davidowy w Trzebnicy (1218-1230)

    Jednym z arcydzieł architektury w Polsce, a także w Środkowej Europie, powstałym pod wpływem francuskiej sztuki dworskiej, a w szczególności sztuki prowansalskiej, jest tympanon "Portal Dawidowy" w Bazylice w Trzebnicy na Dolnym Śląsku, zbudowanej w latach 1218-1230. Ta piękna i oryginalna płaskorzeźba jest najstarszym przedstawieniem instrumentu muzycznego wyrzeźbionym w piaskowcu. Przedstawia ona dwie siedzące postacie: króla Dawida i królową Betsabe, jego żonę, a obok królewskiej pary stoi ich służka. Król Dawid prawą ręką trąca struny północno-europejskiej liry, podczas gdy lewą ręką dotyka lirę wzdłuż wycięcia w jej rezonatorze. Instrument, pomalowany pierwotnie na czarno, posiada szeroką obudowę z dwoma rozszerzonymi ramiona. Pudło rezonansowe ma dwa otwory wycięte w kształcie litery "D". Rzeźba króla Dawida i królowej Betsabe symbolizuje wielkich fundatorów Opactwa Śląskiego: księcia Henryka I Brodatego i księżną Jadwigę. Młoda niemiecka księżniczka Jadwiga, córka Bertolda IV – hrabiego Andechsów, przyjechała do Polski, by poślubić przystojnego władcę, Henryka I. Bazylika w Trzebnicy i przyległy do niej klasztor Sióstr Cystersek zostały ufundowane przez króla Henryka I i królową Jadwigę. Ostatnie lata swego życia królowa Jadwiga spędziła w klasztorze w Trzebnicy. Od czasu jej kanonizacji w roku 1267, czczona jest jako Święta Jadwiga ze Śląska.

    Portal Dawidowy, pierwotnie pomalowany w kolorach niebieskim, zielonym i karmazynowym, przez lata pozostawał zamurowany. Dopiero w 1935 r. został odsłonięty na widok publiczny przez niemieckiego badacza i konserwatora sztuki Alfreda Zinklera.




    Tympanon Portal Dawidowy, 1218-1230.
    Bazylika w Trzebnicy, Dolny Śląsk.




    Tympanon Portal Dawidowy, 1218-1230.
    Bazylika w Trzebnicy, Dolny Śląsk.
    (Fot.: Janina Osses-Frei, 1995)


Końcowy komentarz

Ikonografia instrumentów muzycznych w Polsce jest ściśle związana z zastosowaniem sztuk pięknych, rzeźb figuralnych, literatury, poezji, rysunków miniaturowych i malarstwa Zachodniej Europy. Harfa, która przybyła do celtyckiej Północy – Irlandii, Szkocji i Walii – była instrumentem małych rozmiarów, łatwym w transporcie, z czterema do jedenastu strunami, i łatwiejszym do strojenia, aniżeli liry odziedziczone po antycznej Grecji. Bardziej zaawansowane harfy gaelickie, zwane clarsach, przybyły do Polski z Wysp Brytyjskich i Skandynawii, razem z trójkątnym instrumentem w kształcie psalterium o pięciu, dziesięciu a nawet trzynastu strunach. Średniowieczne harfy kątowe, nazwane były w Persji chang, albo arpa; w języku arabskim harfa zwana jest oud; jednak oud jest bardziej zbliżony do lutni i wywodzi się ze słowa al'ud, które określa drzewo w języku arabskim; mimo to, nazwa arfa jest na ogół słowem, które Arabowie używają do dzisiaj. Instrument strunowy psaltery, będący szarpaną cytrą, na której można grać także drewnianymi młoteczkami, pochodzi z Persji, pomimo, że nazwa ta jest pochodzenia greckiego i znaczy psalterion. Ten sam instrument nosi dwie nazwy – psaltery i psalterion. Znany jest też pod trzecią nazwą – psalterium. Św. Hieronim (340-420) w swoim tłumaczeniu Pisma Świętego, (383-405), uznanym przez Kościół na Soborze Trydenckim za jedynie autentyczne, tzw. Vulgata, przetłumaczył Dawidowy nevel, który prawdopodobnie jest egipskiego pochodzenia, jako psalterium.

Prymitywne harfy używane w Polsce, wywodzące się z grupy instrumentów strunowych zwanych lirą – pochodziły z Orientu i zostały rozpowszechnione przez Arabów i krzyżowców. Harfy te były najprawdopodobniej transportowane wzdłuż rzek Warty i Wisły i poprzez Morze Bałtyckie.

Słowo harpa (harfa) zostało rozwinięte z dawnych jego korzeni przez Teutonów, lecz do dzisiaj nie wiadomo jaki instrument nazwano słowem harfa; mimo że Teutonowie wymyślili to słowo, jednak nie zbudowali samego instrumentu. Od tamtych czasów, starogermańskie słowo harfe pozostało w powszechnym użyciu i stało się korzeniem słowa określającego harfę w wielu językach. W języku staropolskim harfa zwana była arfa; od XVI do XIX w. zwała się arpa; na przełomie poprzedniego wieku zaczęto używać słowa harfa, dodając niemieckie, gardłowe "h".

Według niektórych mitów, Harfa Dawida – kinnor albo nevel – została przywieziona do wybrzeży Irlandii i Wyżyn Szkockich przez Tea Tephi, ostatnią księżniczką jednego z zagubionych plemion Izraela.

W artystycznych i literackich dziełach autorzy przedstawiali króla Dawida z różnymi instrumentami strunowymi takimi jak lira, kithara, lutnia, psalterium, rebec, chrotta albo gęśle i bardzo często, chcąc przedstawić biblijną Harfę Dawida, przemiennie używali wszystkie te nazwy.




Miniatura Król Dawid z instrumentami muzycznymi (harfą, rebec i psalterium), 1360-1370.
Mistrz Jean de Mandeville, Paryż.
Tempera, listki złota i złota farba na pergaminie.
J. Paul Getty Museum, Los Angeles, CA.



Notka o nowej teorii

W wydaniu ze stycznia 1999 Międzynarodowego Magazynu HARPA, publikowanego w Szwajcarii przez Rudolfa Fricka, w dziale "Harpa News" natrafiłam na zaskakującą notatkę zatytułowaną: "Koniec Legendy Króla Dawida". Przytaczam jej streszczenie za zezwoleniem Redakcji:

Podczas zimowego semestru 1998-1999, Profesor Joachim Braun, historyk z Uniwersytetu Bar-Ilan w Izraelu, uważany za najlepszego znawcę biblijnych instrumentów muzycznych oraz autor książki Music in Ancient Israel and Palestine, wygłosił w Collegium Teologicznym na Uniwersytecie w Lucernie serię wykładów seminaryjnych na temat muzyki w Biblii. Profesor Braun podkreślał, że w ostatnich latach powstały nowe metody badań i gałęzie wiedzy, szczególnie w archeologii muzycznej, które okazały się nadzwyczaj użyteczne w Izraelu, gdzie dotąd odnaleziono blisko siedemset muzycznych obiektów historycznych. Obecnie można z całą pewnością stwierdzić, że Dawidowy kinnor, uważany za harfę... nie był harfą. Harfa została przypisana Dawidowi ponad dwa tysiace lat później. Od czasów Średniowiecza, ten nader "urodzajny" błąd zainspirował powstanie tysięcy ilustracji, na których odmalowana została harfa Dawida. Również i drugi biblijny instrument strunowy, nevel, uważany dotąd za lirę lub harfę... nie był harfą. A zatem, z całym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że w biblijnym Izraelu nie było harfy w ogóle.




Marc Chagall: Dawid z harfą
litografia barwna, 1956.
Muzeum im. Chagalla w Witebsku, Białoruś.


Tak więc legenda harfy trwa...






Liliana Osses Adams		 Podczas wielu wieków, harfa i z harfą związane opowieści były tematem w literaturze i malarstwie europejskim. Również w Polsce o tak burzliwej historii, harfa stała się nieodłączną częścią legend, eposów i fantastycznych opowieści; była inspiracją dla artystów, poetów, malarzy i wędrownych bajarzy.

Dźwięk drgającej cięciwy łuku myśliwego, tak bardzo intrygujący dla pierwotnego człowieka, nadal oczarowuje i to być może jest najbardziej porywającą charakterystyką harfy. I mimo, że współczesne harfy koncertowe są nieporównywalne z prymitywnymi harfami łukowymi, te dwa instrumenty podobnie ożywają wówczas, gdy palce dotykają ich strun.

Dalsze moje notatki rozwijać będą te tematy, jak również traktować o harfie w czasach starożytnych: Egiptu, Grecji i Rzymu.


© 2004   Liliana Osses Adams
Kalifornia, luty 2004


Notka o autorce




Artykuły i wiersze Liliany Osses Adams zamieszczone w   Zwojach – The Scrolls





Copyright © 1997-2007 Zwoje