Podczas szesciu lat w Operze Cesarskiej w Teheranie mialam sporo okazji do rozmyslan na temat poczatkow i pochodzenia harfy oraz jej przeznaczeniu w starozytnych cywilizacjach, dzis zaginionych pod pustynnymi piaskami. W sierpniu 1978, przed wyjazdem z Teheranu "zwierzylam" sie w Tehran Journal : "Dla mnie harfa jest jak natchnienie". Z fizycznej swej postaci w formie otwartej ramy ze strunami o zmniejszajacej sie dlugosci, naprezenie przymocowanymi do pudla rezonansowego, harfa staje sie nosicielem zyciowej sily, dzialajacej jako jeden z pomostow miedzy niebem a ziemia.

Od pewnego czasu Redaktor Zwojow, Andrzej M. Kobos, zachecal mnie do spisywania tych "Notatek Harfistki". Wydaje sie prawie niemozliwe napisanie zwiezlego a zrozumialego eseju o harfie z powodu wieloznaczacych powiazan stworzonych przez wieki w literackich i obrazowych jej reprezentacjach, w ktorych fakty i mity bywaly na ogol doglebnie poplatane. Zapraszam do przeczytania tych "Notatek", w ktorych dziele sie myslami, wynikajacymi z moich poszukiwan na temat mojego ulubionego instrumentu.

Liliana Osses Adams



O HARFIE

NOTATKI HARFISTKI   (I)







LILIANA OSSES ADAMS



                                                            Notatki te dedykuje mojej siostrze, Dr. Janinie Osses-Frei,
z serca plynacym podziekowaniem za Jej pomoc
w kolekcjonowaniu wszystkiego, co mozliwe o harfie



Poczatek harfy

Poczatek harfy – jak i poczatek sztuki i muzyki – stal sie tematem wielostronnych badan, studiow, rozpraw naukowych, teorii, tez i hipotez tworzonych i oglaszanych przez historykow sztuki, muzykologow, filozofow, naukowcow i znawcow z innych dziedzin. Uwaza sie, ze harfa, podobnie jak wiele innych instrumentow, ma swe korzenie w Afryce. Nie jest to niespodzianka, skoro z kontynentu afrykanskiego najprawdopodobniej pochodzi czlowiek. Nastepnie, harfa w wielorakich stylach i formach rozprzestrzenila sie od Afryki do wybrzezy Atlantyku i obu Ameryk, od Syberii, Chin, Indii i Bliskiego Wschodu do europejskiego kontynentu i byla uzywana w kazdym niemal kontekscie zycia czlowieka i dla wszelkich celow muzycznych.

Pierwszym znanym wizerunkiem muzyka (ok. 15 000 lat pne) jest ryt naskalny na scianie jaskini nazwanej Les Trois Frères, odkrytej przez trzech braci: Henri, Robert i Clottes-Jean Begouen w 1914 w kompleksie jaskin Le Tuc d'Audoubert w Ariège, w Pirenejach francuskich. W centrum rytu, nakladanego jeden na drugi, przedstawiona jest pre-historyczna postac odziana w zwierzeca skore. Jest ona antromorficznej natury i gra na muzycznym luku, bedacym najstarszym jednostrunowym instrumentem. Archeolodzy nazwali to malowidlo Czarownik, albo Tanczacy szaman z Les Trois Frères. Prawdopodobnie zobrazowano na nim pewien rytual szamana, w ktorym instrumenty muzyczne byly katalizatorem jego praktyki medycznej.




Ryty naskalne nalozone na siebie na prawej scianie jaskini Les Trois Frères
w Le Tuc d'Audoubert, Montesquieu-Avantes, Ariège, francuskie Pireneje, ok. 15 000 pne.
Szerokosc panelu: 285 cm.
(Czarownik znajduje sie nad czerwona strzalka.)
Oryginalny rysunek wykonany zostal przez Abbé Henri Breuil'a;
reprodukcja z ksiazki: A. Sieveking, The Cave Artists.




Czarownik z  jaskini Les Trois Frères, ok. 15,000 pne.
Oryginalny rysunek wykonany zostal przez Abbé Henri Breuil'a
powiekszona reprodukcja z ksiazki: A. Leroi-Gourhan, The Dawn of European Art, Cambridge, 1982.


Czlowiek odkryl jak tworzyc instrumenty muzyczne z tego, co znalazl w naturze: zwierzecych kosci, rogow, jelit, wygarbowanej czy wysuszonej skory, siersci, kory wierzby, skorupy zolwia, drewna oraz ze sprzetow i surowcow bedacych w uzyciu, takich jak luk, strzaly, zelazo, braz, kamien, glina i wapien, miedz, kly i kosci mamuta lub slonia, lazuryt, kamienie szlachetne, srebro i zloto.

Nastepnie obserwujac i kopiujac przedmioty codziennego uzytku, nadawal ksztalty swoim pierwotnym instrumentom formy luku, czolna, lodzi, lyzki, lopatki, polksiezyca lub trojkata, poczynajac od bardzo prostych wersji z czterema strunami, az do rozbudowanych, bogato inkrustowanych i wykonanych w zlocie harf posiadajacych jedenascie, dwadziescia i wiecej strun.

Pierwotny czlowiek, najpewniej zaintrygowany przyjemnym dzwiekiem swojego luku wczesnie odgadnal, ze dzwiek zmienia sie w zaleznosci od dlugosci struny luku: krotsze struny brzmialy wyzej, dluzsze struny wydawaly nizsze dzwieki.

Zgodnie z teoria, harfa powstala kiedy uslyszano dzwiek napietej i wibrujacej cieciwy po wystrzeleniu strzaly z luku. Czy byl to dzwiek luku mysliwego, czy wojownika – nie ma znaczenia. Najwazniejszy byl dzwiek – muzyka – ktora sie liczyla. A jednak istnieje tyle przeroznych i sprzecznych opowiesci na temat poczatkow harfy, ze wlasciwie nie mozna stwierdzic, gdzie i kiedy pojawila sie harfa.


Harfa w starozytnosci

Starozytne cywilizacje Mezopotamii i Egiptu uwazane sa za glowne osrodki, w ktorych harfy wystepowaly juz ponad 5 000 lat temu.

Malowidla lub ryty scienne harf w ksztalcie wygietych lukow lucznikow na pomnikach starozytynych Teb, moga byc uwazane za najstarsze przyklady harfy. Zilustrowany ponizej egzemplarz, znajdujacy sie w Muzeum Brytyjskim, przedstawia doskonaly przyklad lukowej harfy. Harfa ta zostala znaleziona w grobie Thauenany, zwanym Any, na prywatnym cmentarzu w Kurna (Zachodnie Teby) w Dolinie Dostojnych, w nekropolii Szejka Abd el-Qurna, z XVIII Dynastii, ok. 1543-1296 pne.




Egipska lukowa harfa wykonana z drewna, inkrustowana koscmi i fajansem.
Grobowiec Thauenany (Any), Zachodnie Teby,
Dolina Dostojnych, Nowe Krolestwo, XVIII Dynastia, 1534-1296 pne
British Museum, Londyn.


Starozytni muzycy rozwijali swoje wlasne modyfikacje tonalnych systemow muzycznych, gdy akompaniowali podczas okazalych procesji w czasie wielkich festiwali i religijnych uroczystosci oraz zalobnych lamentacji w starozytnej Mezopotamii i Egipcie.

Nastepna ilustracja przedstawia fragment sceny bankietowej ze sciennego malowidla z grobu Amenemhaba, mlodego towarzysza faraona Tutmosisa III. Muzycy, grajacy na dwoch duzych harfach, podwojnych piszczalkach i lutni, sluza swa gra kaplanowi, niosacemu relikwiarz boga Teb, Amona, w okresie imperialnego splendoru faraona Ramzesa II (1304-1237 pne).




Muzycy (dwoch na harfie, na podwojnych piszczalkach i na lutni).
Grobowiec Amenemhaba. XVIII Dynastia, 1570-1293 BC, Nowe Krolestwo.
Karnak. Nekropolia w Sheikh Abd el-Qurna, Zachodnie Teby.
Reprodukcja z ksiazki: Hassan el-Saady, The Tomb of Amenemhab No. 44 at Qurnah (1997).


Liry, najbardziej popularne instrumenty w Mezopotamii, czesto zwane harfami, roznily sie od harf tym, ze mialy mniej strun, i grano na nich glownie z uzyciem plektronu (paleczki z kosci sloniowej, metalu lub drewna). Dzielily sie na liry "lukowe" i "skrzyniowe" i pochodzily z ok. 2 800 pne. Po raz pierwszy zostaly uwiecznione w sztuce sumeryjskiej na plycie mozaikowej pod nazwa Sztandar z Ur.

Starozytni Grecy i Rzymianie uzywali harfy podczas uroczystosci religijnych i biesiadnych oraz jako dekoracyjna ikone, stylizowana na ksztalt harf egipskich. Tym niemniej, lira i kithara byly instrumentami powszechnie uzywanymi do podtrzymania wysokosci glosu podczas publicznych oracji i poetyckich recytacji.

W okresie hellenistyczno-rzymskim, skrzyniowe liry z kwadratowym drewnianym rezonatorem nazywane byly kithara (po grecku) albo cithara (po lacinie) i byly instrumentami zawodowych muzykow, zwanych kitharoedes, ktorzy brali udzial w licznych muzycznych konkursach. Liry lukowe z rezonatorem ze skorupy zolwia, wedlug tradycji greckiej przybyle z Tracji, byly instrumentami uzywanymi przez amatorow i nie przetrwaly do czasow rzymskich. Klasyczne liry w Grecji byly przypisane bogu Apollo i Muzom – zrodlom inspiracji wszystkich sztuk. Najwczesniejsze reprezentacje liry mozna znalezc na amforach i wazach dekorowanych okolo 1200-800 pne. Wizerunek przedstawiony ponizej, w bialym wnetrzu kylix znalezionego w Delfach, pochodzacego z okresu wczesnoklasycznego, ok. 470-450 pne, zostal wykonany w pracowni malarza Sotadesa. Przedstawia siedzacego Apollo z wiencem laurowym na glowie, grajacego na lirze i wylewajacego z phiale ofiarna, oczyszczajaca libacje, bedaca symbolem udzialu bogow w uczcie. Ptak jest byc moze swietym krukiem, bozkiem nocy zwanym Nyx, albo dzikim golebiem sposrod tych, ktore gniezdzily sie w swiatyni Apollo w Delfach.




Apollo skladajacy libacje.
Wnetrze bialego kylix znalezionego w Delfach.
Pracownia Sotades'a, ok. 470-450 B.C.
Muzeum Archeologiczne, Delfy, Grecja.
Reprodukcja z ksiazki: Manolis Andronicos, Delphi (1976).


Od II w. pne, tj. okresu powrotu Druidow (ktorzy wyodrebnili sie z odlamu celtyckich plemion), harfa byla w powszechnym uzyciu az do poczatkow chrzescijanstwa, znaczonych zniszczeniem poganskiej swiatyni w Aleksandrii w roku 319 ne, za czasow Teodora I. Najwazniejszym zrodlem dotyczacym Druidow sa pisma rzymskich historykow (Tacyta, Diogonesa i Posidoniusa), archeologiczne ruiny (np. swiatynia Stonehenge – Island Magée, przez niektorych przypisana Druidom), oraz literatura mitologiczna spisywana przez mnichow. Celtyccy Druidzi, wywodzacy sie z indoeuropejskiej kultury, tworzyli klase intelektualna skladajaca sie z filozofow, historykow, lekarzy, magikow, kaplanow i kaplanek, ktorzy, siedzac w glebi lasow przy swietle ognia i dzwiekach harfy marzyli o wyczarowaniu szczescia dla swojego ludu.


Harfa w czasach nowozytnych

Okolo roku 400 ne., w okresie ksztaltowania sie chrzescijanstwa, wyzsze duchowienstwo na ogol grywalo na harfach, ktore przenoszono z miejsca na miejsce i uzywano do celow ceremonialnych i podczas obrzadkow religijnych.

Z poczatkiem XII w. z nieznanych przyczyn harfa zostala zrelegowana do poslug swieckich i powoli znikala z obrebu kosciola. W miedzyczasie wedrowni spiewacy, grajcy i zonglerzy, trubadurzy i truwerzy, wedrowni seminarzysci i duchowni w przebraniu muzykantow, nosili harfy z miasta do miasta, z kraju do kraju, spiewajac pastoralki, kantyczki, ballady oraz komponujac piesni milosne. Ich tworczosc inspirowala szlachetnie urodzonych wywodzacych sie z kregow artystokracji, domostwa feudalow i wodzow, dwory, zamki i palace, krolow i krolowe, jak np. Ryszarda Lwie Serce, krola Brytyjczykow Artura i Henryka VIII Angielskiego, krolowa Szkotow Marie i krola Irlandii Brian'a Boroimhe.




Harfistka i lutnista we wnetrzu mieszkalnym, ca. 1490.
(Ilustracja przedstawia wysmukla, gotycka harfe.)
Sztych flamandzkiego rytownika Israhel'a van Meckenem'a Mlodszego (1450-1503); 165 x 117 mm.
The Metropolitan Museum of Arts, New York, Harris Brisbane Dick Fund, 1927.


Najstarsze znane sredniowieczne harfy z Wysp Brytyjskich przetrwaly do dzisiaj. Sa to dwa instrumenty w ksztalcie trojkata, posiadajace 29-30 metalowych strun. Najwyzszy Krol Irlandii, Brian Boroimhe, ktory zmarl w 1014 r., po odparciu najazdu Wikingow, tradycyjnie kojarzony jest z harfa o nazwie Brian Boru Harp, mimo, ze sam nigdy nie gral na harfie. Instrument ten datowany na XIV-XV w. zostal wykonany w Szkocji i obecnie przechowywany jest w Bibliotece Trinity College w Dublinie. Harfa Brian Boru stala sie irlandzkim symbolem narodowym, ktory widnieje na fladze Irlandii oraz na monetach i wszystkich oficjalnych dokumentach panstwowych.




Harfa Brian Boru, XIV-XV wiek.
Biblioteka Trinity College, Dublin, Irlandia.


Maria Stuart, (1542-1587), krolowa Szkotow, (corka Jakuba V Stuarta i Marii de Guise z lotarynskiego rodu Gwizjuszow) w wieku szesciu lat przybyla do Francji w towarzystwie dam dworu: Mary Seton, Mary Beaton, Mary Livingstone i Mary Fleming (tzw. "cztery Marie"). Otrzymala ona staranne wyksztalcenie na dworze krola Henryka II Walezego. Wraz ze swoja towarzyszka Elzbieta (corka Henryka II i  Katarzyny Medycejskiej, pozniejsza Ysabel Felipe, malzonka Filipa II, krola Hiszpanii), Maria Stuart nauczyla sie grac na harfie, lutni, cytrze i wirginale, pisac wiersze, dziergac w welnie, szyc w jedwabiu oraz haftowac, co lubila najbardziej. Uczyla sie takze najnowszej wloskiej sztuki kaligrafii, a listy swoje podpisywala po francusku jako Marie Stuart, zamiast szkockiego Mary Stewart.

Krolowa Maria Stuart, tradycyjnie kojarzona z harfa, byc moze grala na instrumencie przedstawionym ponizej, obecnie odrestaurowanym i przechowywanym w Muzeum Narodowym w Edynburgu. Ta harfa, pochodzaca z XVI wieku, o podobym wystroju jak harfa Brian Boru z Irlandii, ozdobiona jest szlachetnymi kamieniami i ma geometryczne ryty na kolumnie.




Harfa Krolowej Marii Stuart, XVI wiek.
Museum of Antiquities, National Museum, Edynburg, Szkocja.


Krol Anglii, Henryk VIII, byl znany z tego, ze gral na harfie. Przechowywany w Muzeum Brytyjskim Psalterz Krola z konca XVI wieku, wykonany prawdopodobnie po smierci Henryka VIII, przedstawia krola grajacego na harfie w towarzystwie krolewskiego blazna Will'a Somers'a.




Krol Henryk VIII grajacy na harfie w towarzystwie krolewskiego blazna Will'a Somers'a.
Z Psalterza Krola, pozny XVI wiek.
British Museum, Londyn.


Gdy w wiekach XVI, XVII i XVIII nazwiska wielkich kompozytorow tworzyly historie muzyki, bylo juz wiadomo, ze male sredniowieczne harfy nie moga sprostac wymaganiom rozwijajacej sie sztuki muzycznej i wykonawczej. Kilkanascie prob zbudowania harfy zdolnej do wykonywania skal harmonicznych, w miejsce diatonicznych, zmuszajacych do ustawicznego strojenia harfy w kluczu obowiazujacym dla danego utworu, zostalo przeprowadzone przez francuskich i niemieckich budowniczych harf. W roku 1772 pomysl skonstruowania harfy z mechanizmem pedalowym, tzw. prosta akcja, zostal zrealizowany przez kilku czlonkow rodziny Hochbrücker. Mechanizm pedalowy prostej akcji pozwalal na podwyzszanie dzwieku strun harfy o poltonu. Prawie w tym samym czasie w Warszawie, muzyk nazwiskiem Charles Groell (1779-1857) przedstawil ksieciu Michalowi Kazimierzowi Oginskiemu (1728-1800) swoj pomysl zbudowania harfy z mechanizmem o tzw. podwojnej akcji. W ciagu wielu lat, Oginski, wielki protektor sztuki i milosnik muzyki, sam probowal ulepszyc mechanizm harfy, i zostal odnotowany jako "pierwszy, ktory myslal dodac pedaly do harfy" (Wojciech Sowinski w Encyclopedia Méthodique). Tym niemniej, nie byly to czasy na takie wynalazki. Pomysly tych dwoch polskich innowatorow ucierpialy rowniez z powodu rozbiorow Polski i spiec wojennych. Rozne zrodla podaja, ze Charles Groell sprzedal swoj wynalazek Sebastianowi Erard, francuskiemu producentowi fortepianow i harf, za sume (w zaleznosci od zrodel) 10 000, a moze nawet 30 000 czerwonych zlotych polskich w gotowce.

Ciekawostka jest informacja zawarta w The Concice Oxford Dictionary of Music, wydanym w Londynie (1964) przez P.A. Scholes'a, ze w roku 1788 w Paryzu, nieznany mechanik muzyczny, nazwiskiem Rouelle odstapil swe prawa do zbudowania harfy pedalowej o podwojnej akcji wspomnianemu powyzej Sebastianowi Erard. Te dwa nazwiska, Rouelle i Groell, brzmia bardzo podobnie i byc moze dotyczyly tej samej osoby.

Przez stulecia harfa przeszla wiele transformacji, ktore doprowadzily do obecnej jej formy w ksztalcie mniej wiecej trojkatnym o wyjatkowej pieknosci, z 47 strunami i mechanizmem siedmiopedalowym o podwojnej akcji, ktory pozwala podwyzszac i obnizac wysokosc dzwieku o dwa poltony, opartym na konstrukcji opatentowanej przez Sebastiana Erard'a w Paryzu okolo roku 1815.

Wspolczesny model Wielkiej Harfy Koncertowej, wykonanej w zlocie, wyprodukowany w Chicago, w firmie harfowej Lyon & Healy.


Poczatki Polski

W czasach, gdy w Sumerii, znanej jako kolebka cywilizacji, pismo klinowe po raz pierwszy dokumentowalo historie, na srodkowym plaskowyzu europejskim znajdowaly sie pierwsze osady koczownicze, lacznie z praslowianskimi, skupionymi w obrebie dzisiejszego terytorium Polski.

Slowianie, ktorzy osiedlili sie na polnoc od Morza Czarnego byli blisko spokrewnieni z Persami pochodzacymi z plemion indoeuropejskich. Okolo roku 2 000 pne, opanowali i zaludnili Europe Wschodnia, a w nastepnych wiekach sami padli lupem najazdow Scytow i Sarmatow ze wschodu oraz Celtow i plemion germanskich z zachodu. Olbrzymie zniszczenia dokonane przez najezdzcow zostaly wkrotce zastapione nowymi osadami, w ktorych nastepowala asymilacja z tubylczymi mieszkancami. Te liczne i krwawe najazdy w konsekwencji przyczynialy sie do rozwoju wymiany handlowej i zycia spolecznego i kulturalnego. Najstarsze slady wymiany handlowej, pochodzace z V wieku pne., znane sa pod nazwa Szlaku Bursztynowego, ktory laczyl Morze Baltyckie z basenem Morza Srodziemnego.

Miedzy V a VII wiekiem ne, Slowianie migrowali na zachod, wschod i poludnie. Zasiedlajac nowe terytoria, stawali sie coraz bardziej zroznicowani. Okolo roku 800, zachodnie plemie Slowian, znane jako Polanie lub Polianie ("Ludzie z Rowniny"), zaczelo budowac pierwsze osady miedzy rzekami Wisla i Odra, w obecnych granicach Polski. (Wschodni Slowianie osiedlili sie w europejskiej czesci Rosji; podczas gdy poludniowi Slowianie zasiedlili wiekszosc Polwyspu Balkanskiego).

Nowopowstale Panstwo Polskie przyjelo chrzescijanstwo w roku 966 za panowania Ksiecia Mieszka I, ktory byl pierwszym historycznie udokumentowanym polskim wladca z dynastii Piastow.


Poczatki harfy in Polsce

Poczatek harfy w Polsce pozostaje niewyjasniony. Najbardziej akceptowalna jest teoria gloszaca, ze Arabowie, ktorzy zajeli Hiszpanie, przywiezli z soba wszelkiego rodzaju instrumenty muzyczne, lacznie z malymi instrumentami strunowymi, glownie w ksztalcie harfo-liry. Naturalnie, nie ma na to zadnych dowodow, ale istnieje przypuszczenie, ze harfa zostala przeniesiona na tereny polskie z Bliskiego Wschodu, poprzez mauretanska Hiszpanie; nastepnie rozprzestrzeniala sie w Zachodniej i Srodkowej Europie drogami handlowymi oraz dzieki misjonarzom, a takze pielgrzymom, podroznikom i licznym wojownikom, ktorzy obok broni przenosili z soba instrumenty muzyczne.


* * *


W roku 965, kupiec Ibrahim-Ibn-Jacob, arabski Zyd z Tortosa w Hiszpanii, na polecenie Kalifa Kordoby przyjechal z misja dyplomatyczna na dwor cesarza Ottona I; stamtad podrozowal po Saksonii, dojechal do Pragi i prawdopodobnie takze do Krakowa. Relacje z jego podrozy zostaly skompilowane przez Abu Obaida al-Bekri (1040-1095) w jego Les Routes et les Environs. Autor zanotowal, ze instrumenty strunowe uzywane w Polsce byly podobne do tych ze Wschodu i z wygladu przypominaly orientalne liry albo lutnie.


Harfa Krola Dawida w Europie

Krol Dawid, uwazany za autora Psalmow, jest najbardziej znanym i ulubionym bohaterem Biblii. Byl wojownikiem, poeta, spiewakiem i znakomitym lucznikiem. Jest czesto wspominany jako grajacy na harfie i uwazany jest za najlepszego muzyka swoich czasow. Historia Dawida spisana zostala w Biblii, w Pierwszej i Drugiej Ksiedze Samuela.

Warto dodac, ze w pierwszym tlumaczeniu Biblii z laciny na jezyk polski przez ksiedza Jakuba Wujka, wydanym w roku 1599, dla opisania harfy Krola Dawida uzyte jest slowo gesle lub zdrobniale gesliczki.


* * *


Harfa w mitologii irlandzkiej

Przerozne podania dotyczace Harfy Dawida, przekazywane w legendarnych opowiesciach, fantastycznych sagach i mitach zawartych w mitologii irlandzkiej i szkockiej, potwierdzone pewnymi starymi irlandzkimi zapisami, moglyby wyjasnic przemieszczenie sie harfy z Poludnia na Polnoc.

Wedlug niektorych podan zrodlowych, w roku 583 pne, Prorok Jeremiasz, znany w gaelickiej historii jako Ollamh Fodhla – Swiatly Nauczyciel, rozpoczal swa podroz do wybrzezy Wysp Brytyjskich, aby odbudowac Dawidowy Tron Izraela po upadku Jerozolimy w niewole babilonska za krola Nabuchonodozora (586 pne). Zabral w te podroz ksiezniczke imieniem Tea Tephi, corke krola Zadekiacha, z Krolewskiego Rodu Judy. Prorokowi i ksiezniczce towarzyszyl w drodze ich sluzacy B'ruch, biblijny skryba Ksiegi Jeremiasza, znany jako Prorok Baruch. Z ziemi Izraela udali sie oni do Egiptu, gdzie Tea Tephi zostala egipska ksiezniczka. Nastepnie na statku Iberian Danaan poplyneli oni via Gibraltar do Irlandii. Wspaniale wyposazona armada przewozila takze legendarny kamien zwany Lia Fail – Kamien Przeznaczenia, znany jako Slup Jakubowy. Inne, niezwykle ladunki statku zawieraly harfe ksiezniczki, pozniej znana jako Harfa Dawida, a takze najswietszy przedmiot ze wszystkich – Arke Przymierza – symbol Biblii z Dziesiecioma Przykazaniami.

Nastepnego dnia po przybyciu, ksiezniczka Tea Tephi zostala zaprowadzona na Wzgorza Tary, zwane Cathair Crofinn, gdzie poslubila Eochaidha, Wysokiego Krola Irlandii, pochodzacego z linii Judy, znanego jako krol Irlandii Heremon (Herman). Przysiegi malzenskie wymienili na kamieniu Lia Fail, a Tea Tephi otrzymala imie Tamar Tephi – Piekna Palma. Eochaidh i Tephi mieli czworo dzieci. Po smierci Tephi 1 sierpnia 534 pne, jej syn Aengus zostal krolem Irlandii. Zostala pochowana w sekretnym grobie na Wzgorzach Tary razem z Harfa Dawida (nazwana takze Harfa Tary) i z Arka Przymierza, o ktorej legenda glosi, ze zostala ukryta pod Zachodnim Murem zniszczonej Swiatyni w Jerozolimie, albo w miescie Axum w Etiopii, albo w Egipcie. Nieodgadniona tajemnica zaginionej Arki Przymierza fascynuje wielu do dnia dzisiejszego...        

Antoine-Auguste-Ernest Hebert (1817-1908), Harfa Tary.


* * *


Pomijajac legendy, jest bardzo prawdopodobne, ze ekspansja Islamu z Mekki i Medyny w Arabii, poprzez Cesarstwa Perskie i Bizantyjskie, Syrie, Palestyne i Egipt, rozprzestrzenila harfe w VIII w. ne z Polnocnej Afryki do Hiszpanii. Nastepnie harfa pojawila sie w licznych zapisach we Wschodniej i Srodkowej Europie, jak rowniez na Wyspach Brytyjskich.


Harfa w dzielach sztuki

W polowie XX wieku dwa archeologiczne odkrycia rzucily swiatlo na rozprzestrzenienie sie harfy z Polwyspu Krymskiego az po Zatoke Gdanska.

W roku 1964, Oscar Thompson w The International Cyclopedia of Music and Musicans przytoczyl fakt, ze w poganskim grobie na Krymie znaleziono mala harfe katowa, z okolo VII wieku ne.

Wazniejsze jest to, ze w Polsce w 1949 r. w Gdansku wykopano drewniany pieciostrunowy instrument muzyczny, datowany na okolo XII w., ktory w gaeliku nosi nazwe cruit (crwth), albo chrotta (rota, rotte). Instrument ten, o prymitywnym ksztalcie, zostal wykonany z konaru bzu (sambuca nigra).

W jezyku polskim instrument podobny do chrotta/cruit nosi nazwe gesle, natomiast w innych slowianskich jezykach znany jest jako gusli, guslica, husle; w ciagu wiekow gesle zmienialy nazwe i ksztalt i niekiedy przypominaly male skrzypce, zwane rebec, na ktorych gralo sie lukowym smyczkiem.

W jezyku lacinskim gesle zwano sambuca; u Grekow sambyka bywala horyzontalna harfa katowa. W XIV w. gesle porownywano do cruit – trojkatnej liry. Obecnie lira zostala zakwalifikowana przez muzykologa Carla Sachsa, jako trojkatna harfa. Instrument cruit nosi lacinska nazwe cithara albo cythara a w jezyku greckim znany jest jako kithara. Czasami cruit przyrownywano takze do liry korbowej (hurdy-gurdy).

Jednym z najlepszych artystycznych reprezentacji liry korbowej jest obraz namalowany przez francuskiego malarza Georges de la Tour (1593-1652). Przedstawia on starego slepca grajacego na lirze korbowej stylizowanej na instrument sredniowieczny.




Georges de la Tour: Grajacy na lirze korbowej, 1631-1636,
olej na plotnie, 162 x 105 cm.
Musée des Beaux-Arts, Nantes, Francja.


Inna reprezentacja liry korbowej (na wzor instrumentu uzywanego przez wirtuoza Marcello Bono) zostala pokazana w alegorycznym obrazie Ogrod ziemskich rozkoszy (1504-1510) przez Hieronima Boscha (1450-1516). Ten duzy instrument muzyczny, obok wiernej w szczegolach reprezentacji sredniowiecznej harfy i lutni, jest fragmentem panelu Pieklo przedstawiajacego dreczone dusze, ktore zdegradowaly swoja sztuke. Male, obnazone, storturowane figury, uprawiajace muzyke zwodniczo-erotyczna lub falszywie boska, sa grzesznikami przebitymi naciagnietymi strunami harfy, albo zgniecionymi pomiedzy lutnia i lira korbowa. Kuszeni przez zgubne przyjemnosci muzyki swieckiej, ktore moga doprowadzic do lubieznosci i rozpustnego zachowania, skazani zostali na wieczne potepienie. Wlaczenie przez Boscha harfy, lutni i liry korbowej w muzyczne czeluscie piekielne, nie bylo osadem tych instrumentow lecz raczej osadem muzyki w ogolnosci. Bosch i jemu wspolczesni uwazali bowiem muzyke za grzeszna i wystepna i kojarzyli ja z grzechami duszy i ciala.




Hieronymus Bosch: Ogrod ziemskich rozkoszy, tryptyk, 1504-1510;
fragment panelu Pieklo, na prawym zewnetrznym skrzydle
(instrumenty muzyczne: lutnia, harfa i duza lira korbowa);
olej na plotnie, 195 x 220 cm (calosc).
Museo Nacional del Prado, Madryt   (od 1593 do 1939 w Escorialu).



Harfa Krola Dawida – kinnor albo nevel

Tradycyjne skojarzenie krola Dawida z harfa – instrumentem jemu przypisanym – rozpoczelo sie w sredniowiecznej Europie w poczatkach XII wieku. Uczeni w Pismie Swietym podkreslali i kultywowali przeslanie, ze Dawid byl jedynym medium zdolnym objawic Boskie Slowo Przedwieczne. Mlody pasterz Dawid, w ktorego plemieniu mial pozniej przyjsc na swiat Jezus, grywal na harfie, by zlagodzic cierpienia krola Saula, gdy tego opanowywal zly duch z powodu nieposluszenstwa Bogu. Dawid zostal namaszczony przez proroka Samuela jako Drugi Krol Izraela a przez Boga wybrany jako Pasterz Ludu Bozego. Przeniosl on Arke Przymierza do Jerozolimy i zlozyl ja w Pierwszej Swietej Swiatyni we Wschodniej Sali, zwanej Miejscem Najbardziej Swietym z Najswietszych. Niektorzy wierza, ze Arka Przymierza pozostaje tam ukryta do dzisiaj.

Ujmujaca osobowosc Dawida inspirowala pokolenia wiernych a takze rzesze artystow. W czasach Sredniowiecza stal sie on centralna postacia w literackich i wizualnych przekazach artystycznych. Czesto przedstawiano go grajacego na harfie, choc rowniez portretowany byl z innymi instrumentami muzycznymi. W Ksiedze Psalmow Harfa Dawida jest okreslana jako kinnor albo nevel. Slowo kinnor, tlumaczone w Psalmach jako harfa, bierze swe korzenie od slowa znaczacego brzdakac, albo szarpac napieta strune; slowo nevel jest tlumaczone w Psalmach jako lira albo psalterion (w jezyku greckim), i bierze swoje korzenie od slowa znaczaczego waza albo ksztalt-butelkowy. We wspolczesnym jezyku hebrajskim slowo nevel oznacza harfe. Najblizszym wyobrazeniem tego, jak wygladala Harfa Dawida – Dawidowy Kinnor – sa starozytne srebrne monety z okresu Drugiej Swiatyni, znane pod nazwa Za wolnosc Jerozolimy, wybite i uzywane podczas powstania Zydow przeciwko Rzymianom w latach 123-125 ne, dowodzonego przez Szymona Bar Kochba.




Srebrna moneta (szekel) z Kinnorem Dawida.
Moneta z czasow Szymona Bar Kochby Za wolnosc Jerozolimy, ok. 132-135 ne.



Harfa Krola Dawida w dwoch polskich zabytkach historycznych

  1. Miniatura na pergaminie z Biblii Plockiej (1148)

    Najstarszym odnotowanym w Polsce dokumentem z Harfa Krola Dawida jest odnaleziony wycinek pergaminu z miniatury manuskryptu Biblii Plockiej z 1148 r. Obecnie jest on przechowywany w Bibliotece Seminarium Duchownego w Plocku na Mazowszu pod numerem katalogu: 211/MS 2. Sama Biblia Plocka zaginela w roku 1944, pod koniec Drugiej Wojny Swiatowej.




    Miniatura z Biblii Plockiej, pergamin, 1148.
    Od gory za ruchem wskazowek zegara: Krol Dawid, Pitagoras, Jubal, Tubelcain.
    Biblioteka Seminarium Duchownego, Plock, nr kat. 211/MS 2.


    Pergamin pochodzacy z XII w., przedstawia cztery postacie odziane w slowianskim stylu Piastow. Krol Dawid, bedacy centralna figura z korona na glowie, siedzi na tronie i na kolanach trzyma trojkatny instrument, zwany psalterium. (Nazwa ta okresla takze mala harfe wertykalna, albo cruit.) Ta szczegolowo i z wielkim pietyzmem wykonana miniatura jest skomponowana w dwoch wymiarach i symbolizuje cele i przeznaczenie muzyki w sposob o dwu istotnych znaczeniach. Czesc gorna, ktora przynalezy do sfery niebianskiej reprezentuje muzyke harmoniczna, muzyke swiatynna – music sacré; czesc dolna, ktora przynalezy do sfery ziemskiej, reprezentuje rytmiczna muzyke uderzeniowa (beatowa), tj. muzyke swiecka – music profane. Krol Dawid z boskim i harmonicznym dzwiekiem harfy przynalezy do sfery niebianskiej, ktora osiagnac mozna jedynie przez modlitwe. Sfere ziemska reprezentuja trzy postacie: Pitagoras, grecki filozof i matematyk; Jubal, biblijny muzyk, wynalazca harfy i wszystkich instrumentow muzycznych; i Tubelcain, wspolczesny Jubalowi mistrz w sztuce wykuwania w brazie i zelazie. W tej sferze, muzyka jest symbolizowana przez muzyke zmyslowa, skomponowana z rytmu i melodii. Pitagoras, przedstawiony jako dzwonnik uderzajacy w siedem dzwonkow, uosobia wedrowke duszy z ziemi do nieba. Jubal, grajacy na fletni Pana (instrumencie zlozonym z ukladu drewnianych piszczalek roznej wielkosci, znanych takze jako syrinx, syringe), razem z Tubelcain'em, ktory bije w kowadlo, nawolujac w ten sposob do modlitwy, reprezentuja pochwale muzyki ziemskiej w jej artystycznej formie. A zatem, to cale instrumentarium moze byc akceptowane przez Swiety Kosciol, jezeli sluzy ono religijnym celom.


  2. Tympanon Portal Davidowy w Trzebnicy (1218-1230)

    Jednym z arcydziel architektury w Polsce, a takze w Srodkowej Europie, powstalym pod wplywem francuskiej sztuki dworskiej, a w szczegolnosci sztuki prowansalskiej, jest tympanon "Portal Dawidowy" w Bazylice w Trzebnicy na Dolnym Slasku, zbudowanej w latach 1218-1230. Ta piekna i oryginalna plaskorzezba jest najstarszym przedstawieniem instrumentu muzycznego wyrzezbionym w piaskowcu. Przedstawia ona dwie siedzace postacie: krola Dawida i krolowa Betsabe, jego zone, a obok krolewskiej pary stoi ich sluzka. Krol Dawid prawa reka traca struny polnocno-europejskiej liry, podczas gdy lewa reka dotyka lire wzdluz wyciecia w jej rezonatorze. Instrument, pomalowany pierwotnie na czarno, posiada szeroka obudowe z dwoma rozszerzonymi ramiona. Pudlo rezonansowe ma dwa otwory wyciete w ksztalcie litery "D". Rzezba krola Dawida i krolowej Betsabe symbolizuje wielkich fundatorow Opactwa Slaskiego: ksiecia Henryka I Brodatego i ksiezna Jadwige. Mloda niemiecka ksiezniczka Jadwiga, corka Bertolda IV – hrabiego Andechsow, przyjechala do Polski, by poslubic przystojnego wladce, Henryka I. Bazylika w Trzebnicy i przylegly do niej klasztor Siostr Cystersek zostaly ufundowane przez krola Henryka I i krolowa Jadwige. Ostatnie lata swego zycia krolowa Jadwiga spedzila w klasztorze w Trzebnicy. Od czasu jej kanonizacji w roku 1267, czczona jest jako Swieta Jadwiga ze Slaska.

    Portal Dawidowy, pierwotnie pomalowany w kolorach niebieskim, zielonym i karmazynowym, przez lata pozostawal zamurowany. Dopiero w 1935 r. zostal odsloniety na widok publiczny przez niemieckiego badacza i konserwatora sztuki Alfreda Zinklera.




    Tympanon Portal Dawidowy, 1218-1230.
    Bazylika w Trzebnicy, Dolny Slask.




    Tympanon Portal Dawidowy, 1218-1230.
    Bazylika w Trzebnicy, Dolny Slask.
    (Fot.: Janina Osses-Frei, 1995)


Koncowy komentarz

Ikonografia instrumentow muzycznych w Polsce jest scisle zwiazana z zastosowaniem sztuk pieknych, rzezb figuralnych, literatury, poezji, rysunkow miniaturowych i malarstwa Zachodniej Europy. Harfa, ktora przybyla do celtyckiej Polnocy – Irlandii, Szkocji i Walii – byla instrumentem malych rozmiarow, latwym w transporcie, z czterema do jedenastu strunami, i latwiejszym do strojenia, anizeli liry odziedziczone po antycznej Grecji. Bardziej zaawansowane harfy gaelickie, zwane clarsach, przybyly do Polski z Wysp Brytyjskich i Skandynawii, razem z trojkatnym instrumentem w ksztalcie psalterium o pieciu, dziesieciu a nawet trzynastu strunach. Sredniowieczne harfy katowe, nazwane byly w Persji chang, albo arpa; w jezyku arabskim harfa zwana jest oud; jednak oud jest bardziej zblizony do lutni i wywodzi sie ze slowa al'ud, ktore okresla drzewo w jezyku arabskim; mimo to, nazwa arfa jest na ogol slowem, ktore Arabowie uzywaja do dzisiaj. Instrument strunowy psaltery, bedacy szarpana cytra, na ktorej mozna grac takze drewnianymi mloteczkami, pochodzi z Persji, pomimo, ze nazwa ta jest pochodzenia greckiego i znaczy psalterion. Ten sam instrument nosi dwie nazwy – psaltery i psalterion. Znany jest tez pod trzecia nazwa – psalterium. Sw. Hieronim (340-420) w swoim tlumaczeniu Pisma Swietego, (383-405), uznanym przez Kosciol na Soborze Trydenckim za jedynie autentyczne, tzw. Vulgata, przetlumaczyl Dawidowy nevel, ktory prawdopodobnie jest egipskiego pochodzenia, jako psalterium.

Prymitywne harfy uzywane w Polsce, wywodzace sie z grupy intrumentow strunowych zwanych lira – pochodzily z Orientu i zostaly rozpowszechnione przez Arabow i krzyzowcow. Harfy te byly najprawdopodobniej transportowane wzdluz rzek Warty i Wisly i poprzez Morze Baltyckie.

Slowo harpa (harfa) zostalo rozwiniete z dawnych jego korzeni przez Teutonow, lecz do dzisiaj nie wiadomo jaki instrument nazwano slowem harfa; mimo ze Teutonowie wymyslili to slowo, jednak nie zbudowali samego instrumentu. Od tamtych czasow, starogermanskie slowo harfe pozostalo w powszechnym uzyciu i stalo sie korzeniem slowa okreslajacego harfe w wielu jezykach. W jezyku staropolskim harfa zwana byla arfa; od XVI do XIX w. zwala sie arpa; na przelomie poprzedniego wieku zaczeto uzywac slowa harfa, dodajac niemieckie, gardlowe "h".

Wedlug niektorych mitow, Harfa Dawida – kinnor albo nevel – zostala przywieziona do wybrzezy Irlandii i Wyzyn Szkockich przez Tea Tephi, ostatnia ksiezniczka jednego z zagubionych plemion Izraela.

W artystycznych i literackich dzielach autorzy przedstawiali krola Dawida z roznymi instrumentami strunowymi takimi jak lira, kithara, lutnia, psalterium, rebec, chrotta albo gesle i bardzo czesto, chcac przedstawic biblijna Harfe Dawida, przemiennie uzywali wszystkie te nazwy.




Miniatura Krol Dawid z instrumentami muzycznymi (harfa, rebec i psalterium), 1360-1370.
Mistrz Jean de Mandeville, Paryz.
Tempera, listki zlota i zlota farba na pergaminie.
J. Paul Getty Museum, Los Angeles, CA.



Notka o nowej teorii

W wydaniu ze stycznia 1999 Miedzynarodowego Magazynu HARPA, publikowanego w Szwajcarii przez Rudolfa Fricka, w dziale "Harpa News" natrafilam na zaskakujaca notatke zatytulowana: "Koniec Legendy Krola Dawida". Przytaczam jej streszczenie za zezwoleniem Redakcji:

Podczas zimowego semestru 1998-1999, Profesor Joachim Braun, historyk z Uniwersytetu Bar-Ilan w Izraelu, uwazany za najlepszego znawce biblijnych instrumentow muzycznych oraz autor ksiazki Music in Ancient Israel and Palestine, wyglosil w Collegium Teologicznym na Uniwersytecie w Lucernie serie wykladow seminaryjnych na temat muzyki w Biblii. Profesor Braun podkreslal, ze w ostatnich latach powstaly nowe metody badan i galezie wiedzy, szczegolnie w archeologii muzycznej, ktore okazaly sie nadzwyczaj uzyteczne w Izraelu, gdzie dotad odnaleziono blisko siedemset muzycznych obiektow historycznych. Obecnie mozna z cala pewnoscia stwierdzic, ze Dawidowy kinnor, uwazany za harfe... nie byl harfa. Harfa zostala przypisana Dawidowi ponad dwa tysiace lat pozniej. Od czasow Sredniowiecza, ten nader "urodzajny" blad zainspirowal powstanie tysiecy ilustracji, na ktorych odmalowana zostala harfa Dawida. Rowniez i drugi biblijny instrument strunowy, nevel, uwazany dotad za lire lub harfe... nie byl harfa. A zatem, z calym prawdopodobienstwem mozna stwierdzic, ze w biblijnym Izraelu nie bylo harfy w ogole.




Marc Chagall: Dawid z harfa
litografia barwna, 1956.
Muzeum im. Chagalla w Witebsku, Bialorus.


Tak wiec legenda harfy trwa...






Liliana Osses Adams		 Podczas wielu wiekow, harfa i z harfa zwiazane opowiesci byly tematem w literaturze i malarstwie europejskim. Rowniez w Polsce o tak burzliwej historii, harfa stala sie nieodlaczna czescia legend, eposow i fantastycznych opowiesci; byla inspiracja dla artystow, poetow, malarzy i wedrownych bajarzy.

Dzwiek drgajacej cieciwy luku mysliwego, tak bardzo intrygujacy dla pierwotnego czlowieka, nadal oczarowuje i to byc moze jest najbardziej porywajaca charakterystyka harfy. I mimo, ze wspolczesne harfy koncertowe sa nieporownywalne z prymitywnymi harfami lukowymi, te dwa instrumenty podobnie ozywaja wowczas, gdy palce dotykaja ich strun.

Dalsze moje notatki rozwijac beda te tematy, jak rowniez traktowac o harfie w czasach starozytnych: Egiptu, Grecji i Rzymu.


© 2004   Liliana Osses Adams
Kalifornia, luty 2004



Notka o autorce




Artykuly i wiersze Liliany Osses Adams zamieszczone w   Zwojach – The Scrolls





Copyright © 1997-2004 Zwoje