LILIANA OSSES ADAMS

SUMERYJSKA HARFISTKA Z UR

Dzisiaj, 12 kwietnia 2003,                               złota lira sprzed tysięcy lat,                               znana jako Królewska Harfa z Ur,                               została zniszczona podczas plądrowania                               Irackiego Muzeum w Bagdadzie. Pomiędzy wszechpotężnymi rzekami Żyzny Półksiężyc się rozpościera                     Ogrody wiszące                     Wieża Babel                     Bramy do Raju Podeszły wiekiem człowiek z tych okolic budował instrument godny swej sztuki                     Wygięta w łuku gałązka ze złota                     srebro, lazuryt i kość słoniowa Pogrążona w odwiecznej ciszy Sumeryjska królowa Szubad                     Harfistka z królewskiego grobowca                     Odległe wspomnienie Atlantydy Tam, gdzie kiedyś było miasto wśród ruin zigguratu napis wyryty klinowym pismem zdobi jaśniejące mury świątyni: Albowiem bogowie nas porzucili jak ptaki wędrowne nas opuścili krew płynie jak rzeki płyną mężczyźni i kobiety zawodzą rozpaczliwie ogromny smutek panuje wszędzie Ur już nie istnieje więcej Ur już nie istnieje więcej...                            ...Już nie więcej...

SUMERYJSKIE HARFY Z UR

Ponad siedem tysięcy lat temu urodzajna nizina Mezopotamii w dorzeczu Tygrysu i Eufratu powoli rozkwitała życiem. Pierwsze niewielkie osady zbudowane zostały w dzisiejszym Al-Ubajid przez koczownicze plemiona zw. Ubajidami. Stworzyły one fundamenty cywilizacji sumeryjskiej i stopniowo rozrastały się w centra polityczno-religijne. Do grupy wielkich miast charakteryzujących się odrębną państwowością i określanych mianem miasta-państwa zaliczyć należy Uruk, Kisz, Umma, Lagasz, Larsa, Nippur oraz Ur, jedno z najsilniejszych i najsłynniejsze miast-państw Sumerii.

W następnych tysiącleciach, na ziemiach Mezopotamii z licznych niewielkich królestw powstawały potężne imperia Akadów, Babilończyków, Asyryjczyków, Hetytów, Chaldejczyków, Izraelitów, Fenicjan i Elamitów (Persów), które nie tylko toczyły nieustające walki o hegemonię, ale czerpiąc z osiągnięć Sumerii, tworzyły własne cywilizacje, które wywarły wpływ na dzieje i kulturę ludów Starożytnego Wschodu.

Do połowy XIX w. istnienie Sumerów przed tysiącami lat było jedynie przypuszczeniem. Pierwsze odkrycia zabytków kultury sumeryjskiej nastąpiły w latach 1842-1854 w Bibliotece Asyryjskiej króla Aszurbanipala w Niniwie. Pod koniec XIX w. dokonano kilku ważnych wykopalisk w Lagasz i Nippur.

Jedne z najbardziej sensacyjnych archeologicznych odkryć XX w. przyniosły wykopaliska prowadzone w latach 1920. i 1930. w okolicach miasta Ur (biblijnego Chaldejskiego Ur, w którym urodził się Patriarcha Abraham, syn bogatego szejka Teracha). Wśród archeologów zespołu amerykańsko-angielskiego, kierowanego przez Sir Leonarda Woolley'a, pracującego przez prawie dwadzieścia lat sześć metrów pod poziomem gruntu, znajdowali się jego asystenci, archeolog Sir Max Mallowan i jego żona, znana autorka powieści kryminalnych Agata Christie.

Do najważniejszych znalezisk archeologicznych w Ur zaliczyć należy: masywny ziggurat – świątynię w kształcie piramidy, zachowaną w znakomitym stanie, obecnie znaną jako Tell all-Mukajjar, z ok. 2100 pne.; Królewski Cmentarz w Ur, z grobami wypełnionymi kosztownościami, klejnotami i drogimi kamieniami zdobiącymi złote wyroby artystyczne oraz kilkoma instrumentami muzycznymi; warstwę powodziową – osad mułu grubości ponad trzy m, będący potwierdzeniem Wielkiego Potopu "Nuh" za czasów Noe'ego, ok. 4000-3000 pne.

Pochodzący sprzed 4500 lat cmentarz w Ur pozostawał miejscem pochówku przez prawie pięćset lat. Najsławniejszy fragment cmentarzyska, określony przez Woolley'a jako "Królewskie grobowce", pochodzi z okresu Trzeciej Dynastii, ok. 2600-2500 pne. Pośród 1800 pospolitych grobów, zawierających szczątki prawie 2000 zmarłych pochodzących z "prostego ludu", znajdowało się szesnaście "królewskich" grobów ze szczątkami ludzi z wielkiego orszaku, co sugeruje akt zbiorowych ludzkich ofiar, dokonany z poświęcenia i bez przymusu. Muzycy i żołnierze, dworzanie i służba towarzyszyli swym królom i królowym w zaświaty.

Najwspanialsze i najpiękniejsze dzieła sztuki sumeryjskiej odnalezione zostały przede wszystkim w "królewskich grobowcach". Na ich bogactwo składały się wymyślnie ozdobione diademy, rytualne złote sztylety, puchary ze złota i srebra, alabastrowe misy, złote naczynia, tysiące małych paciorków z lazurytu, osobiste ornamentacje, złote szpile do włosów i amulety, pierścienie i naszyjniki, głowy byków ze szczerego złota zdobiące drewniane harfy i liry, mozaikowe płyty, tabliczki pisma klinowego, hełmy i dzidy, "sanie" i rydwany, konie i woły, złota statuetka barana złapanego w zaroślach (reminiscencja ofiary Abrahama) i ofiarne pożywienie.

Skarby znalezione w grobach Cmentarza Królewskiego w Ur zostały później rozdzielone pomiędzy Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii w Filadelfii, Brytyjskie Muzeum w Londynie i Irackie Muzeum w Bagdadzie.

• Skatalogowany jako "prywatny grób" PG-800, królewski grobowiec w Ur zawierał zwłoki Damy Puabi, zwanej także Królową Szubad. Jej imię zostało wyryte na cylindrycznej pieczęci z lazurytu umieszczonej na jej prawym ramieniu.
  
  

  Popiersie Damy Puabi. Rekonstrukcja z diademem i złotymi kolczykami – confetti złotych liści, wstążek i rozetek oprawionych w lazuryt. Rekonstrukcja, 1982, w/g projektu Sir Leonarda Woolley'a.

  Popiersie Damy Puabi. Rekonstrukcja. (Skradzione w kwietniu 2003.) Irackie Muzeum, Bagdad.

  
  Grobowiec Damy Puabi, określany jako "kanał śmierci" zawierał szczątki kilkudziesięciu dam dworu w królewskich strojach, wyposażonych w regalia. Dostępu do grobowca "strzegło" pięciu mężczyzn uzbrojonych w miedziane sztylety. Nadworny muzyk-harfista (lub harfistka), "siedzący" w dolnym rogu grobu, swym graniem – zgodnie z okrutnym obyczajem – nadal uprzyjemniał drogę, którą duch boskiej królowej zmierzał do krainy cieni. Tuż obok znajdowały się dwa drewniane przedmioty stanowiące obudowę instrumentów muzycznych.

  Oparta na wielu szczątkowych fragmentach, które odnaleziono porozrzucane po całej "grobowej komnacie" rekonstrukcja stała się prawdziwym wyzwaniem dla archeologa Leonarda Woolley'a. Wprawdzie odtworzono piękny instrument muzyczny, lecz rezultat nie był zadawalający. Problem polegał na tym, że przedmiot ten, który wydawał się być harfą i lirą, zrekonstruowano najpierw jako jeden instrument. Po pewnym czasie z pozostałych drewnianych fragmentów odtworzono dwa instrumenty, które w obecnej rekonstrukcji przybrały formę harfy i liry. Bogato inkrustowane, prostokątne pudła rezonansowe udekorowane były na swych krańcach złotymi głowami byków. Pod koniec lat 1960. odbudowano dodatkowo trzeci instrument, który przybrał formę posrebrzanej liry. Drewniane części tych instrumentów (zwykle budowanych z sykomorii) uległy zbutwieniu, natomiast muszlowo-perłowa mozaika i ziarniste skupiska lazurytu, utwierdzone w ziemnej smole (bituminie) są oryginalne. Złota głowa byka (ale nie rogi), ozdabiająca posrebrzaną lirę, jest oryginalna, a rogi na lirze królewskiej wykonano z kości słoniowej.

  Sumeryjskie harfy i liry miały przeważnie jedenaście strun. Głównym elementem, który je rozróżniał była ich długość. Struny harfy, umocowane w złotych pierścieniach (lub w tzw. kołkach strojeniowych) na uniesionym w górę drewnianym ramieniu, progresywnie zmniejszały swą długość. Natomiast struny liry umocowane na drewnianej poprzeczce, równoległej do prostokątnego rezonatora, były prawie równej długości.

  Instrumenty z grobowca Damy Puabi, pochodzące z ok. 2600-2350 pne, nazwane Harfa z Ur, Królewska Lira i Srebrna Lira, zaliczane do arcydzieł sztuki sumeryjskiej, znajdują się w Brytyjskim Muzeum w Londynie.
  
  
  

  
  
  Harfa z Ur.
  Sumeria, 2600-2350 pne.   (Rekonstrukcja.)
  Muzeum Brytyjskie, Londyn.
  
  
  
  Królewska Lira; głowa byka   (fragment).
  Sumeria, 2600-2350 pne.
  Muzeum Brytyjskie, Londyn.
  
  
  
  Srebrna Lira.
  Sumeria, 2600-2350 pne.   (Rekonstrukcja.)
  Muzeum Brytyjskie, Londyn.
  
  
  
  
• Grobowiec, skatalogowany jako "prywatny grób" PG-789, zwany "Grobem Króla" zawierał zwłoki króla "Lugal" Abargi, datowane na ok. 2 685 pne. Pomimo, że w dawnych czasach grobowiec ten został spenetrowany i okradziony, to tzw. "kanał śmierci" pozostał prawie nietknięty. Wejście do grobu króla było "strzeżone" przez sześciu żołnierzy w miedzianych hełmach i uzbrojonych w włócznie. Szkielety kilkudziesięciu uzbrojonych mężczyzn – zapewne królewskiej gwardii – w pełnym rynsztunku – spoczywały obok grupy kobiet w bogatych strojach. Prawdopodobnie należały one do zespołu wokalnego, któremu akompaniował harfista. Tuż obok ich głów znaleziono dwa fragmenty instrumentów muzycznych. Można przypuszczać, że ów zespół wokalno-instrumentalny brał udział w obrządku pogrzebowym. Muzyka i pieśni towarzyszyły ukochanemu królowi w drodze do wieczności.

  Odrestaurowany w/g dokładnych pomiarów pobranych z gipsowego odlewu, instrument muzyczny nazwany Wielką Lirą posiada oryginalną i świetnie zachowaną inkrustowaną płytę oraz ufryzowaną złotą głowę byka z brodą skręconą w lokach i ślepiami z lazurytu. Jedenaście strun, przymocowanych na prostokątnym pudle rezonansowym, jest współczesne. Front rezonatora udekorowany jest mozaiką w kształcie trapezu, umocowaną w bituminie. Jedna z czterech scen o tematyce najwyraźniej mitologicznej przedstawia instrument muzyczny podobny do Wielkiej Liry. Ciekawostką jest, że siedzący stwór (lub zwierzę) – osioł albo niedźwiedź – szarpie struny harfy ludzkimi palcami, a nie kopytami.

  Wielka Lira, datowana na ok. 2780 pne. w pięknej rekonstrukcji Leonarda Woolley'a uważana za wyjątkowy zabytek sztuki Starożytnego Wschodu, znajduje się w zbiorach Muzeum Uniwersytetu Pensylvanii w Filadelfii.
  
  
  

  
  
  Wielka Lira.
  Sumeria, 2750 pne.   (Rekonstrukcja.)
  Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, Filadelfia.
  
  

  Głowa byka. Wielka Lira   (fragment). Sumeria, 2750 pne.   (Rekonstrukcja.) Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, Filadelfia.

  Wielka Lira, frontowa płyta   (fragment). Sumeria, 2750 pne.   (Rekonstrukcja.) Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, Filadelfia.

  
  
  
  
• Skatalogowany jako "prywatny grób" PG-1273, królewski grobowiec określony przez Leonarda Woolley’a jako "wielki kanał śmierci" zawierał setki szkieletów spoczywających w rzędzie, jeden obok drugiego, jakby w uśpieniu. Całe grupy uzbrojonych żołnierzy, damy dworu w eleganckich, jedwabnych strojach ze złotymi ozdobami, oraz muzycy ze swymi instrumentami towarzyszyli "boskiemu" władcy w zaświaty. Ten gigantycznych rozmiarów "kanał śmierci", sugerujący masowe samobójstwo (spowodowane być może rozpaczą, gdyż król odszedł na zawsze, lub może miasto uległo zniszczeniu, albo będące wynikiem orgiastycznej biesiady, nadużycia narkotyków, czy wypicia trucizny), albo jakąś rytualną ofiarę, odsłonił niezgłębione tajemnice Sumerów. Przypuszcza się (zważywszy "wyposażenie" grobowców), iż wierzyli oni w kontynuacją życia po śmierci. W przeciwieństwie do innych ludów, jawiła się im ona dość posępnie, jako "mroczna i ciemna siedziba z nędznymi marami, w której wieczność jest żałosna zaś egzystencja nędzna", mimo że ich wszechwładni bogowie nie potwierdzali istnienia takiej egzystencji.

  W ciągu lat, im więcej królewskich grobowców odkrywano w Ur, tym więcej skarbów wydobywano z ziemi, łącznie z nowymi fragmentami instrumentów muzycznych oraz szczątkowymi śladami ich budowy, które, najczęściej przygniecione ciężarem ziemi, spoczywały zasypane jeden pod drugim. Z podniszczonych i porozrzucanych pozostałości drewnianych obudowań, w trakcie współczesnej rekonstrukcji zbudowano nowe formy, wyposażone w prostokątne rezonatory, udekorowane głowami byków i perłową inkrustacją. Odnalezione w w/w grobowcu instrumenty zachowały oryginalną złotą głowę byka ze złotymi rogami i złotą brodą (a nie z lazurytu, jak w innych przypadkach).

  Irackie Muzeum w Bagdadzie, posiadające największy zbiór dzieł sztuki Mezopotamii w swojej archeologicznej kolekcji, wymieniało w swym spisie dwa instrumenty muzyczne, znane jako Królewska Złota Harfa i Lira Królowej Szubad, datowane na ok. 2600 pne.
  
  

  Lira Królowej Szubad. Sumeria, 2600 pne. (Zniszczona podczas grabieży w kwietniu 2003.) Irackie Muzeum, Bagdad. (Fot: Lynn Abercrombie, 1989)

  Złota głowa byka   (fragment). Sumeria, 2600 pne. (Odnaleziona w Centralnym Banku Iraku w czerwcu 2003.) Irackie Muzeum, Bagdad. (Fot: Lynn Abercrombie, 1989)

  
  
  
  
• Skatalogowany jako "prywatny grób" PG-779, będący największym grobowcem cmentarza w Ur, zawierał inkrustowany przedmiot, pokryty tysiącami paciorków z lazurytu oraz dziesiątkami wyrzeźbionych figurek. Odnaleziony nad głową mężczyzny, sprawił najwięcej kłopotu z rozpoznaniem. Leonard Woolley określił ten przedmiot jako Sztandar z Ur, wyobrażając sobie, że był on zawieszony na drągu, częściowo podniszczony, jakby powiewając na wietrze.

  Płyta mozaikowa ozdabiająca ten przedmiot, umocowana w bituminie była rozłamana na kilka części. Tym niemniej, pokrywając wklęsłe pudło, mogła stanowić część instrumentu muzycznego (np. służyć jako rezonator, zamiast być sztandarem).

  Inkrustracje na płycie przedstawiały rodzajowe sceny czasów pokoju i wojny. Na górnej tablicy, nazwanej Pokój, śpiewak i harfista uświetniał ucztę na cześć króla, grając na wertykalnej harfie (zwanej także harfą-lirą albo lirą), podobnej do harf znalezionych w królewskich grobowcach.

  Sztandar z Ur, pochodzący z ok. 2650-2400 pne., którego przeznaczenie do dzisiaj nie jest znane, jest jednym z najbardziej informatywnych artystycznych obiektów znalezionych w królewskich grobowcach, jednocześnie będąc źródłem poznania życia Sumerów w przekroju różnych klas społecznych. Obecna rekonstrukcja jest jedynie przypuszczeniem jak ten przedmiot mógł wyglądać w oryginale. Zaliczany do najcenniejszych skarbów archeologicznych, znajduje się w kolekcji Brytyjskiego Muzeum w Londynie.
  
  
  

  
  
  Sztandar z Ur.
  Dwie tablice, zw. Wojna i Pokój, na wklęsłym pudle.
  Sumeria, 2650-2400 pne.
  Muzeum Brytyjskie, Londyn.
  
  
  
  Sztandar z Ur.
  Tablica zw. Pokój, część wklęsłego pudła.
  Sumeria, 2600-2400 pne.
  Muzeum Brytyjskie, Londyn.
  
  
  
  Sztandar z Ur   (fragment).
  Sumeria, 2600-2400 pne.
  Muzeum Brytyjskie, Londyn.
  

* * *

W kwietniu 2003, podczas 48-godzinnego plądrowania i grabieży Irackiego Muzeum w Bagdadzie, wiele bezcennych zabytków starożytnej Mezopotamii zostało skradzionych, zniszczonych lub zaginęło, być może na zawsze. Wśród zaginionych skarbów znajdują się sumeryjskie harfy i liry. Wiadomo, że niektóre elementy instrumentów muzycznych, jak platerowane srebrem płyty oraz mozaiki wykładane drogimi kamieniami, kością słoniową i masą perłową zostały zerwane lub wycięte. Głowa byka z litego złota została skradziona.

Na pocieszenie można dodać, że dzięki przewidującym archeologom i badaczom z ekspedycji brytyjsko-amerykańskiej, a przede wszystkim dzięki światowej współpracy międzymuzealnej, wiele dzieł sztuki starożytnej Sumerii zostało włączone, a tym samym uratowane, w niektóre zbiory muzealne na Zachodzie.

Po przeszło czterdziestu ośmiu stuleciach świat otrzymał nie tylko niezwykłą okazję "spojrzenia w przeszłość" dla zapoznania się z kulturą Starożytnego Wschodu, lecz także wiele oryginalnych, złotych duplikatów sztuki sumeryjskiej. Człowiekiem, któremu to wszystko zawdzięczamy był archeolog, autor i konserwator Sir Leonard Woolley (1880-1960).

Sir Leonard Woolley z trójkątną ramą sumeryjskiej harfy   (odlew gipsowy), ok. 1920.
Podobny, trójkątny kształt posłużył za pierwowzór
bardziej rozbudowanych średniowiecznych i współczesnych harf ramowych.

* * *

Notatka :

Niektóre źródła historyczne (nie wspominając już czasopism, popularnych magazynów i przekazów medialnych) na ogół nie uwzględniają różnic pomiędzy harfą a lirą. Liry, które odnaleziono na Cmentarzu Królewskim w Ur, nazywa się także harfami, powodując tym zamieszanie terminologiczne. Ze względu na bardzo podobną budowę rezonatora w kształcie prostopadłościanu połączonego wertykalnie dwuramienną poprzeczką, różnice pomiędzy sumeryjskimi instrumentami są właściwie niedostrzegalne. Poza tym, instrumenty te nazywano harfami lub lirami w zależności od preferencji badacza. Rezultat był taki, że lira, która na ogół jest mniejszym instrumentem, nazywana była harfą, a małe formy harfowe zwano lirami. Jednym z elementów, rozróżniających te dwa instrumenty (jeśli nie brać pod uwagę kształtu rezonatora i obudowy ramiennej) są struny, które w harfie mają zmniejszającą się długość, natomiast są prawie jednakowej długości w lirze. Na ogół, sumeryjskie liry posiadały jedenaście strun i można przypuszczać, że każda struna wydawała inny dźwięk. A zatem sumeryjska muzyka, wykonywana na jedenasto-strunnej lirze, była bardziej skomplikowana, aniżeli współczesna jej muzyka egipska, przeznaczona na cztero-strunną lirę. Duże sumeryjskie liry brzmiały basowo, w przybliżeniu jak głębokie tony ludowej basetli. Swoim potężnym dźwiękiem przypominały bydlęce wycie, które miało być imitacją "ludzkiego głosu" byka.

Na uwagę zasługuje fakt, że harfa sumeryjska jest najstarszym instrumentem, datowanym na 4000-3200 pne (tzw. Okres Uruk). Określana jako "mniejsza harfa", zbudowana była z czaszki i rogów Świętego Byka, który został bohatersko uśmiercony przez Gilgamesza. Jak podaje epika spisana pismem klinowym, król Gilgamesz, władca Uruk (biblijne Erech; obecnie Warka) "roztrzaskał" byka o mury miasta w obrębie świątyni Isztar. Następnie, rogami byka udekorował harfę i "ubrawszy" ją w złoto zadedykował w hołdzie swemu ojcu Lugalbandu, trzeciemu królowi po wielkim potopie, którego czczono przez prawie tysiąc lat.

* * *

Podziękowania :

Pragnę podziękować Dr. Richardowi Zettler z Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, Profesorowi Johnowi M. Russell z College of Arts w Bostonie, MA; Prof. Dr. Joachimowi Braun z Uniwersytetu Bar Ilan w Jerozolimie; oraz Panu Johnowi Wheeler z King David's Harp, Inc., za ich uprzejme i wyczerpujące odpowiedzi na moje zapytania.

(Opracowane na podstawie różnych źródeł)

Liliana Osses Adams
Kalifornia, kwiecień-maj 2003

---

Post Scriptum 1   (1 lipca 2003)

W połowie maja 2003, Profesor John M. Russell, dziekan Critical Studies Department w Massachusetts College of Arts w Bostonie, wizytował wraz z grupą ekspertów UNESCO Irackie Muzeum w Bagdadzie. W liście z 19 czerwca 2003 poinformował mnie, że wśród zniszczonych przedmiotów wystawionych tam na stole znajdowała się harfa z Ur. Chociaż instrument został bardzo uszkodzony, możliwe będzie jego zrekonstruowanie. Złota głowa byka zdobiąca harfę podobno została zabezpieczona. Profesor Russell ma nadzieję, tak jak i wszyscy zainteresowani, że harfa zostanie odrestaurowana i pewnego dnia będzie wyglądać "jak nowa".   (LOA)

(Przytoczone za zgodą Profesora Russell'a)

Post Scriptum 2   (7 lipca 2003)

6 lipca 2003, National Geographic wyemitował program o starożytnych zbiorach Muzeum Irackiego w Bagdadzie. Pokazano w nim Harfę z Ur w żałosnym stanie, rozłamaną na trzy części: dwa pionowe ramiona i pudło rezonansowe. Pudło rezonansowe i rama, ozdobione inkrustowaną mozaiką z masy perłowej, zostały poważnie uszkodzone a spora część mozaiki zniknęła wyłamana.

W programie tym podano o sensacyjnym odkryciu dokonanym 12 czerwca 2003 w ruinach irackiego Banku Centralnego w Bagdadzie. W piwnicach zalanych wodami ściekowymi, w sejfach za podwójnymi murami, poszukiwawczy zespół amerykańskich ekspertów i i irackich urzędników niespodziewanie odnalazł w drewnianych skrzyniach tzw. Skarb z Nimrud, tj. słynną kolekcję złotej biżuterii wydobytą w latach 1980. przez irackich archeologów z assyryjskich grobowców królewskich w Nimrud. Skarb z Nimrud był dotąd wystawiony publicznie tylko jeden raz, wkrótce po jego odkryciu. Później tajemniczo zniknął w rękach przedstawicieli Saddama Husseina. Poszukiwano go od momentu upadku reżymu Saddama.

I teraz, wśród przedmiotów Skarbu z Nimrud odnaleziono nienaruszoną złotą głowę byka, która zdobiła Harfę z Ur.

Jeszcze bardziej zaskakujący jest fakt, iż okazało się, że złota głowa byka pozostawała w sejfie od roku 1991, tj. od pierwszej wojny w Zatoce Perskiej, i przez cały ten czas nikt nie ogłosił o jej zniknięciu z Muzeum Irackiego. Można tylko zgadywać czy motywem ukrycia tych bezcennych starożytnych przedmiotów sumeryjskich była chęć ich zabezpieczenia, czy też przywłaszczenie ich, podobnie jak niedawno stało się z olbrzymimi sumami pieniędzy z tego banku.

4 lipca 2003, Skarb z Nimrud i głowa byka zostały pokazane wybranej grupie ekspertów i gości. Planuje się, że w listopadzie 2003 Skarb z Nimrud zostanie wyeksponowany publicznie w Muzeum Irackim.   (LOA)

---

Bibliografia:

Po polsku:

• Antalogia Literatury Mezopotamskiej: Mity Sumeryjskie, Red. Krystyna Szarzyńska, Wyd. AGADE, Warszawa, 2000.
• Antalogia Literatury Mezopotamskiej: Eposy Sumeryjskie, Red. Krystyna Szarzyńska, Wyd. AGADE, Warszawa, 2003.
• Bielicki, Marian: Zapomniany świat Sumerów, Wyd. PIW, Warszawa, 1966.
• Kramer, Samuel Noah: Historia zaczyna się w Sumerze, Warszawa, 1961.
• Roux, George: Mezopotamia, Wyd. DIALOG, Warszawa, 1998.
• Śliwa, Joachim: Sztuka i archeologia Starożytnego Wschodu, Wyd. PWN, Kraków, 1997.
• Wiłkomirski, Józef: Parę uwag o muzyce w starożytności, Szczecin, 1969.

In English:

• Adams, Liliana Osses, "Sumerian Harps from Ur," The American Harp Journal, Vol.19, No.2, Los Angeles, Winter 2003.
• Art of the First Cities. The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus. Edited by Joan Aruz with Ronald Wallenfels, The Metropolitan Museum of Art, New York, 2003.
• Biggs, Robert D., "The Sumerian Harp," The American Harp Journal, Vol. 1, No. 3, Los Angeles, Spring 1968.
• Braun, Joachim, "Musical Instruments," The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, 1970.
• Collon, D., and Kilmer, A.D., The Lute in Ancient Mesopotamia. Music and Civilization. The British Museum Yearbook, 1980.
• Duchesne-Guillemin, Marcelle, "Music in Ancient Mesopotamia and Egypt," World Archaeology, No. 12, 1981.
• Farmer, Henry George, "The Music of Ancient Mesopotamia," New Oxford History of Music, Vol. 1, Oxford University Press, London, 1957.
• Galpin, Canon F.W., "The Sumerian Harp of Ur, c. 3500 B.C.," Music and Letters, Vol. 10, No. 2, April 1929.
• Horne, Lee, and Richard Zettler, "Ur and its Treasures: The Royal Tombs," Expedition Magazine, Vol. 40, No. 2, 1998.
• Janson, Horst W., and Anthony F. Janson, History of Art, Harry N. Abrams, Inc., New York, 2001.
• Kilmer, Anne Draffkorn, "The Musical Instruments from Ur and Ancient Mesopotamian Music," Expedition Magazine, Vol. 40, No. 2, 1998.
• Kilmer, Anne Draffkorn, Richard L. Crocker, and Robert R. Brown: Sounds from Silence. Recent Discoveries in Ancient Near Eastern Music, BÏT ENKI Publications, Berkeley, 1976.
• Kramer, Samuel Noah, The Sumerians, The University of Chicago Press, Chicago, 1963.
• Kramer, Samuel Noah, History Begins at Sumer, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, 1981.
• Kramer, Samuel Noah, Sumerian Mythology, Harper & Brothers, New York, 1973.
• Marcuse, Sibyl, A Survey of Musical Instruments, Newton Abbot: David and Charles, 1975.
• Marcuse Sibyl, Musical Instruments. A Comprehensive Dictionary, WW Norton & Co. Inc., New York, 1975.
• Roslyn Rensch, Harps and Harpists, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis, 1980.
• Rimmer, Joan, Ancient Musical Instruments of Western Asia in the British Museum, London, 1969.
• Sachs, Curt, The History of Musical Instruments, WW Norton & Company, Inc., New York, 1940.
• Sachs, Curt, The Rise of Music in the Ancient World: East and West, WW Norton & Co, New York, 1943.
• Splendors of the Past. Lost Cities of the Ancient World, National Geographic Society, Washington, D.C., 1988.
• Starr, Chester G., A History of Ancient World, Oxford University Press, Oxford New York Toronto, 1991.
• Woolley, Leonard, Sir, Ur of the Chaldees. A Record of Seven Years of Excavation, WW Norton & Co, Inc., New York, 1965.
• Woolley, Leonard, Sir, The Sumerians, WW Norton & Co, Inc., New York, 1981.

Zobacz także:

• Projekt rekonstrukcji Liry z Ur: http://www.lyre-of-ur.com

Copyright © 1997-2007 Zwoje