LILIANA OSSES ADAMS
SUMERYJSKA HARFISTKA Z UR
|
Dzisiaj, 12 kwietnia 2003, zlota lira sprzed tysiecy lat, znana jako Krolewska Harfa z Ur, zostala zniszczona podczas pladrowania Irackiego Muzeum w Bagdadzie. Pomiedzy wszechpoteznymi rzekami Zyzny Polksiezyc sie rozposciera Ogrody wiszace Wieza Babel Bramy do Raju
Podeszly wiekiem czlowiek z tych okolic
Pograzona w odwiecznej ciszy
Tam, gdzie kiedys bylo miasto jak ptaki wedrowne nas opuscili krew plynie jak rzeki plyna mezczyzni i kobiety zawodza rozpaczliwie ogromny smutek panuje wszedzie Ur juz nie istnieje wiecej Ur juz nie istnieje wiecej... ...Juz nie wiecej... |
SUMERYJSKIE HARFY Z UR
Ponad siedem tysiecy lat temu urodzajna nizina Mezopotamii w dorzeczu Tygrysu i Eufratu powoli rozkwitala zyciem. Pierwsze niewielkie osady zbudowane zostaly w dzisiejszym Al-Ubajid przez koczownicze plemiona zw. Ubajidami. Stworzyly one fundamenty cywilizacji sumeryjskiej i stopniowo rozrastaly sie w centra polityczno-religijne. Do grupy wielkich miast charakteryzujacych sie odrebna panstwowoscia i okreslanych mianem miasta-panstwa zaliczyc nalezy Uruk, Kisz, Umma, Lagasz, Larsa, Nippur oraz Ur, jedno z najsilniejszych i najslynniejsze miast-panstw Sumerii.
W nastepnych tysiacleciach, na ziemiach Mezopotamii z licznych niewielkich krolestw powstawaly potezne imperia Akadow, Babilonczykow, Asyryjczykow, Hetytow, Chaldejczykow, Izraelitow, Fenicjan i Elamitow (Persow), ktore nie tylko toczyly nieustajace walki o hegemonie, ale czerpiac z osiagniec Sumerii, tworzyly wlasne cywilizacje, ktore wywarly wplyw na dzieje i kulture ludow Starozytnego Wschodu.
Do polowy XIX w. istnienie Sumerow przed tysiacami lat bylo jedynie przypuszczeniem. Pierwsze odkrycia zabytkow kultury sumeryjskiej nastapily w latach 1842-1854 w Bibliotece Asyryjskiej krola Aszurbanipala w Niniwie. Pod koniec XIX w. dokonano kilku waznych wykopalisk w Lagasz i Nippur.
Jedne z najbardziej sensacyjnych archeologicznych odkryc XX w. przyniosly wykopaliska prowadzone w latach 1920. i 1930. w okolicach miasta Ur (biblijnego Chaldejskiego Ur, w ktorym urodzil sie Patriarcha Abraham, syn bogatego szejka Teracha). Wsrod archeologow zespolu amerykansko-angielskiego, kierowanego przez Sir Leonarda Woolley'a, pracujacego przez prawie dwadziescia lat szesc metrow pod poziomem gruntu, znajdowali sie jego asystenci, archeolog Sir Max Mallowan i jego zona, znana autorka powiesci kryminalnych Agata Christie.
Do najwazniejszych znalezisk archeologicznych w Ur zaliczyc nalezy: masywny ziggurat – swiatynie w ksztalcie piramidy, zachowana w znakomitym stanie, obecnie znana jako Tell all-Mukajjar, z ok. 2100 pne.; Krolewski Cmentarz w Ur, z grobami wypelnionymi kosztownosciami, klejnotami i drogimi kamieniami zdobiacymi zlote wyroby artystyczne oraz kilkoma instrumentami muzycznymi; warstwe powodziowa – osad mulu grubosci ponad trzy m, bedacy potwierdzeniem Wielkiego Potopu "Nuh" za czasow Noe'ego, ok. 4000-3000 pne.
Pochodzacy sprzed 4500 lat cmentarz w Ur pozostawal miejscem pochowku przez prawie piecset lat. Najslawniejszy fragment cmentarzyska, okreslony przez Woolley'a jako "Krolewskie grobowce", pochodzi z okresu Trzeciej Dynastii, ok. 2600-2500 pne. Posrod 1800 pospolitych grobow, zawierajacych szczatki prawie 2000 zmarlych pochodzacych z "prostego ludu", znajdowalo sie szesnascie "krolewskich" grobow ze szczatkami ludzi z wielkiego orszaku, co sugeruje akt zbiorowych ludzkich ofiar, dokonany z poswiecenia i bez przymusu. Muzycy i zolnierze, dworzanie i sluzba towarzyszyli swym krolom i krolowym w zaswiaty.
Najwspanialsze i najpiekniejsze dziela sztuki sumeryjskiej odnalezione zostaly przede wszystkim w "krolewskich grobowcach". Na ich bogactwo skladaly sie wymyslnie ozdobione diademy, rytualne zlote sztylety, puchary ze zlota i srebra, alabastrowe misy, zlote naczynia, tysiace malych paciorkow z lazurytu, osobiste ornamentacje, zlote szpile do wlosow i amulety, pierscienie i naszyjniki, glowy bykow ze szczerego zlota zdobiace drewniane harfy i liry, mozaikowe plyty, tabliczki pisma klinowego, helmy i dzidy, "sanie" i rydwany, konie i woly, zlota statuetka barana zlapanego w zaroslach (reminiscencja ofiary Abrahama) i ofiarne pozywienie.
Skarby znalezione w grobach Cmentarza Krolewskiego w Ur zostaly
pozniej rozdzielone pomiedzy Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii w Filadelfii,
Brytyjskie Muzeum w Londynie i Irackie Muzeum w Bagdadzie.
- Skatalogowany jako "prywatny grob" PG-800, krolewski
grobowiec w Ur zawieral zwloki Damy Puabi, zwanej takze Krolowa Szubad.
Jej imie zostalo wyryte na cylindrycznej pieczeci z lazurytu umieszczonej na
jej prawym ramieniu.
Popiersie Damy Puabi.
Rekonstrukcja z diademem i zlotymi kolczykami –
confetti zlotych lisci, wstazek
i rozetek oprawionych w lazuryt.
Rekonstrukcja, 1982, w/g projektu Sir Leonarda Woolley'a.
Popiersie Damy Puabi.
Rekonstrukcja.
(Skradzione w kwietniu 2003.)
Irackie Muzeum, Bagdad.
Grobowiec Damy Puabi, okreslany jako "kanal smierci" zawieral szczatki kilkudziesieciu dam dworu w krolewskich strojach, wyposazonych w regalia. Dostepu do grobowca "strzeglo" pieciu mezczyzn uzbrojonych w miedziane sztylety. Nadworny muzyk-harfista (lub harfistka), "siedzacy" w dolnym rogu grobu, swym graniem – zgodnie z okrutnym obyczajem – nadal uprzyjemnial droge, ktora duch boskiej krolowej zmierzal do krainy cieni. Tuz obok znajdowaly sie dwa drewniane przedmioty stanowiace obudowe instrumentow muzycznych.Oparta na wielu szczatkowych fragmentach, ktore odnaleziono porozrzucane po calej "grobowej komnacie" rekonstrukcja stala sie prawdziwym wyzwaniem dla archeologa Leonarda Woolley'a. Wprawdzie odtworzono piekny instrument muzyczny, lecz rezultat nie byl zadawalajacy. Problem polegal na tym, ze przedmiot ten, ktory wydawal sie byc harfa i lira, zrekonstruowano najpierw jako jeden instrument. Po pewnym czasie z pozostalych drewnianych fragmentow odtworzono dwa instrumenty, ktore w obecnej rekonstrukcji przybraly forme harfy i liry. Bogato inkrustowane, prostokatne pudla rezonansowe udekorowane byly na swych krancach zlotymi glowami bykow. Pod koniec lat 1960. odbudowano dodatkowo trzeci instrument, ktory przybral forme posrebrzanej liry. Drewniane czesci tych instrumentow (zwykle budowanych z sykomorii) ulegly zbutwieniu, natomiast muszlowo-perlowa mozaika i ziarniste skupiska lazurytu, utwierdzone w ziemnej smole (bituminie) sa oryginalne. Zlota glowa byka (ale nie rogi), ozdabiajaca posrebrzana lire, jest oryginalna, a rogi na lirze krolewskiej wykonano z kosci sloniowej.
Sumeryjskie harfy i liry mialy przewaznie jedenascie strun. Glownym elementem, ktory je rozroznial byla ich dlugosc. Struny harfy, umocowane w zlotych pierscieniach (lub w tzw. kolkach strojeniowych) na uniesionym w gore drewnianym ramieniu, progresywnie zmniejszaly swa dlugosc. Natomiast struny liry umocowane na drewnianej poprzeczce, rownoleglej do prostokatnego rezonatora, byly prawie rownej dlugosci.
Instrumenty z grobowca Damy Puabi, pochodzace z ok. 2600-2350 pne, nazwane Harfa z Ur, Krolewska Lira i Srebrna Lira, zaliczane do arcydziel sztuki sumeryjskiej, znajduja sie w Brytyjskim Muzeum w Londynie.
Harfa z Ur.
Sumeria, 2600-2350 pne. (Rekonstrukcja.)
Muzeum Brytyjskie, Londyn.
Krolewska Lira; glowa byka (fragment).
Sumeria, 2600-2350 pne.
Muzeum Brytyjskie, Londyn.
Srebrna Lira.
Sumeria, 2600-2350 pne. (Rekonstrukcja.)
Muzeum Brytyjskie, Londyn.
- Grobowiec, skatalogowany jako "prywatny grob" PG-789, zwany
"Grobem Krola" zawieral zwloki krola "Lugal" Abargi, datowane na ok.
2 685 pne. Pomimo, ze w dawnych czasach grobowiec ten zostal spenetrowany i
okradziony, to tzw. "kanal smierci" pozostal prawie nietkniety. Wejscie
do grobu krola bylo "strzezone" przez szesciu zolnierzy w miedzianych
helmach i uzbrojonych w wlocznie. Szkielety kilkudziesieciu uzbrojonych
mezczyzn – zapewne krolewskiej gwardii – w pelnym rynsztunku – spoczywaly
obok grupy kobiet w bogatych strojach. Prawdopodobnie nalezaly one do zespolu
wokalnego, ktoremu akompaniowal harfista. Tuz obok ich glow znaleziono dwa
fragmenty instrumentow muzycznych. Mozna przypuszczac, ze ow zespol
wokalno-instrumentalny bral udzial w obrzadku pogrzebowym. Muzyka i piesni
towarzyszyly ukochanemu krolowi w drodze do wiecznosci.
Odrestaurowany w/g dokladnych pomiarow pobranych z gipsowego odlewu, instrument muzyczny nazwany Wielka Lira posiada oryginalna i swietnie zachowana inkrustowana plyte oraz ufryzowana zlota glowe byka z broda skrecona w lokach i slepiami z lazurytu. Jedenascie strun, przymocowanych na prostokatnym pudle rezonansowym, jest wspolczesne. Front rezonatora udekorowany jest mozaika w ksztalcie trapezu, umocowana w bituminie. Jedna z czterech scen o tematyce najwyrazniej mitologicznej przedstawia instrument muzyczny podobny do Wielkiej Liry. Ciekawostka jest, ze siedzacy stwor (lub zwierze) – osiol albo niedzwiedz – szarpie struny harfy ludzkimi palcami, a nie kopytami.
Wielka Lira, datowana na ok. 2780 p.ne. w pieknej rekonstrukcji Leonarda Woolley'a uwazana za wyjatkowy zabytek sztuki Starozytnego Wschodu, znajduje sie w zbiorach Muzeum Universytetu Pensylwanii w Filadelfii.
Wielka Lira.
Sumeria, 2750 pne. (Rekonstrukcja.)
Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, Filadelfia.
Glowa byka. Wielka Lira (fragment).
Sumeria, 2750 pne. (Rekonstrukcja.)
Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, Filadelfia.
Wielka Lira, frontowa plyta (fragment).
Sumeria, 2750 pne. (Rekonstrukcja.)
Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, Filadelfia.
- Skatalagowany jako "prywatny grob" PG-1273, krolewski
grobowiec okreslony przez Leonarda Woolley'a jako "wielki kanal smierci"
zawieral setki szkieletow spoczywajacych w rzedzie, jeden obok drugiego,
jakby w uspieniu. Cale grupy uzbrojonych zolnierzy, damy dworu w
eleganckich, jedwabnych strojach ze zlotymi ozdobami, oraz muzycy ze swymi
instrumentami towarzyszyli "boskiemu" wladcy w zaswiaty. Ten gigantycznych
rozmiarow "kanal smierci", sugerujacy masowe samobojstwo (spowodowane byc
moze rozpacza, gdyz krol odszedl na zawsze, lub moze miasto uleglo
zniszczeniu, albo bedace wynikiem orgiastycznej biesiady, naduzycia narkotykow,
czy wypicia trucizny), albo jakas rytualna ofiare, odslonil niezglebione
tajemnice Sumerow. Przypuszcza sie (zwazywszy "wyposazenie" grobowcow),
iz wierzyli oni w kontynuacja zycia po smierci. W przeciwienstwie do innych
ludow, jawila sie im ona dosc posepnie, jako "mroczna i ciemna siedziba
z nedznymi marami, w ktorej wiecznosc jest zalosna zas egzystencja nedzna",
mimo ze ich wszechwladni bogowie nie potwierdzali istnienia takiej
egzystencji.
W ciagu lat, im wiecej krolewskich grobowcow odkrywano w Ur, tym wiecej skarbow wydobywano z ziemi, lacznie z nowymi fragmentami instrumentow muzycznych oraz szczatkowymi sladami ich budowy, ktore, najczesciej przygniecione ciezarem ziemi, spoczywaly zasypane jeden pod drugim. Z podniszczonych i porozrzucanych pozostalosci drewnianych obudowan, w trakcie wspolczesnej rekonstrukcji zbudowano nowe formy, wyposazone w prostokatne rezonatory, udekorowane glowami bykow i perlowa inkrustacja. Odnalezione w w/w grobowcu instrumenty zachowaly oryginalna zlota glowe byka ze zlotymi rogami i zlota broda (a nie z lazurutu, jak w innych przypadkach).
Irackie Muzeum w Bagdadzie, posiadajace najwiekszy zbior dziel sztuki Mezopotamii w swojej archeologicznej kolekcji, wymienialo w swym spisie dwa instrumenty muzyczne, znane jako Krolewska Zlota Harfa i Lira Krolowej Szubad, datowane na ok. 2600 pne.
Lira Krolowej Szubad.
Sumeria, 2600 pne.
(Zniszczona podczas grabiezy w kwietniu 2003.)
Irackie Muzeum, Bagdad.
(Fot: Lynn Abercrombie, 1989)
Zlota glowa byka (fragment).
Sumeria, 2600 pne.
(Odnaleziona w Centralnym Banku Iraku w czerwcu 2003.)
Irackie Muzeum, Bagdad.
(Fot: Lynn Abercrombie, 1989)
- Skatalogowany jako "prywatny grob" PG-779, bedacy
najwiekszym grobowcem cmentarza w Ur, zawieral inkrustowany przedmiot, pokryty
tysiacami paciorkow z lazurytu oraz dziesiatkami wyrzezbionych figurek.
Odnaleziony nad glowa mezczyzny, sprawil najwiecej klopotu z
rozpoznaniem. Leonard Woolley okreslil ten przedmiot jako Sztandar z Ur,
wyobrazajac sobie, ze byl on zawieszony na dragu, czesciowo podniszczony,
jakby powiewajac na wietrze.
Plyta mozaikowa ozdabiajaca ten przedmiot, umocowana w bituminie byla rozlamana na kilka czesci. Tym niemniej, pokrywajac wklesle pudlo, mogla stanowic czesc instrumentu muzycznego (np. sluzyc jako rezonator, zamiast byc sztandarem).
Inkrustracje na plycie przedstawialy rodzajowe sceny czasow pokoju i wojny. Na gornej tablicy, nazwanej Pokoj, spiewak i harfista uswietnial uczte na czesc krola, grajac na wertykalnej harfie (zwanej takze harfa-lira albo lira), podobnej do harf znalezionych w krolewskich grobowcach.
Sztandar z Ur, pochodzacy z ok. 2650-2400 pne., ktorego przeznaczenie do dzisiaj nie jest znane, jest jednym z najbardziej informatywnych artystycznych obiektow znalezionych w krolewskich grobowcach, jednoczesnie bedac zrodlem poznania zycia Sumerow w przekroju roznych klas spolecznych. Obecna rekonstrukcja jest jedynie przypuszczeniem jak ten przedmiot mogl wygladac w oryginale. Zaliczany do najcenniejszych skarbow archeologicznych, znajduje sie w kolekcji Brytyjskiego Muzeum w Londynie.
Sztandar z Ur.
Dwie tablice, zw. Wojna i Pokoj, na wkleslym pudle.
Sumeria, 2650-2400 pne.
Muzeum Brytyjskie, Londyn.
Sztandar z Ur.
Tablica zw. Pokoj, czesc wkleslego pudla.
Sumeria, 2600-2400 pne.
Muzeum Brytyjskie, Londyn.
Sztandar z Ur (fragment).
Sumeria, 2600-2400 pne.
Muzeum Brytyjskie, Londyn.
* * *
W kwietniu 2003, podczas 48-godzinnego pladrowania i grabiezy Irackiego Muzeum w Bagdadzie, wiele bezcennych zabytkow starozytnej Mezopotamii zostalo skradzionych, zniszczonych lub zaginelo, byc moze na zawsze. Wsrod zaginionych skarbow znajduja sie sumeryjskie harfy i liry. Wiadomo, ze niektore elementy instrumentow muzycznych, jak platerowane srebrem plyty oraz mozaiki wykladane drogimi kamieniami, koscia sloniowa i masa perlowa zostaly zerwane lub wyciete. Glowa byka z litego zlota zostala skradziona.
Na pocieszenie mozna dodac, ze dzieki przewidujacym archeologom i badaczom z ekspedycji brytyjsko-amerykanskiej, a przede wszystkim dzieki swiatowej wspolpracy miedzymuzealnej, wiele dziel sztuki starozytnej Sumerii zostalo wlaczone, a tym samym uratowane, w niektore zbiory muzealne na Zachodzie.
Po przeszlo czterdziestu osmiu stuleciach swiat otrzymal nie
tylko niezwykla okazje "spojrzenia w przeszlosc" dla zapoznania sie z
kultura Starozytnego Wschodu, lecz takze wiele oryginalnych, zlotych
duplikatow sztuki sumeryjskiej.
Czlowiekiem, ktoremu to wszystko zawdzieczamy byl archeolog,
autor i konserwator Sir Leonard Woolley (1880-1960).
Sir Leonard Woolley z trojkatna rama sumeryjskiej harfy (odlew gipsowy), ok. 1920.
Podobny, trojkatny ksztalt posluzyl za pierwowzor
bardziej rozbudowanych sredniowiecznych i wspolczesnych harf ramowych.
* * *
Notatka :
Niektore zrodla historyczne (nie wspominajac juz czasopism, popularnych magazynow i przekazow medialnych) na ogol nie uwzgledniaja roznic pomiedzy harfa a lira. Liry, ktore odnaleziono na Cmentarzu Krolewskim w Ur, nazywa sie takze harfami, powodujac tym zamieszanie terminologiczne. Ze wzgledu na bardzo podobna budowe rezonatora w ksztalcie prostopadloscianu polaczonego wertykalnie dwuramienna poprzeczka, roznice pomiedzy sumeryjskimi instrumentami sa wlasciwie niedostrzegalne. Poza tym, instrumenty te nazywano harfami lub lirami w zaleznosci od preferencji badacza. Rezultat byl taki, ze lira, ktora na ogol jest mniejszym instrumentem, nazywana byla harfa, a male formy harfowe zwano lirami. Jednym z elementow, rozrozniajacych te dwa instrumenty (jesli nie brac pod uwage ksztaltu rezonatora i obudowy ramiennej) sa struny, ktore w harfie maja zmniejszajaca sie dlugosc, natomiast sa prawie jednakowej dlugosci w lirze. Na ogol, sumeryjskie liry posiadaly jedenascie strun i mozna przypuszczac, ze kazda struna wydawala inny dzwiek. A zatem sumeryjska muzyka, wykonywana na jedenasto-strunnej lirze, byla bardziej skomplikowana, anizeli wspolczesna jej muzyka egipska, przeznaczona na cztero-strunna lire. Duze sumeryjskie liry brzmialy basowo, w przyblizeniu jak glebokie tony ludowej basetli. Swoim poteznym dzwiekiem przypominaly bydlece wycie, ktore mialo byc imitacja "ludzkiego glosu" byka.Na uwage zasluguje fakt, ze harfa sumeryjska jest najstarszym instrumentem, datowanym na 4000-3200 pne (tzw. Okres Uruk). Okreslana jako "mniejsza harfa", zbudowana byla z czaszki i rogow Swietego Byka, ktory zostal bohatersko usmiercony przez Gilgamesza. Jak podaje epika spisana pismem klinowym, krol Gilgamesz, wladca Uruk (biblijne Erech; obecnie Warka) "roztrzaskal" byka o mury miasta w obrebie swiatyni Isztar. Nastepnie, rogami byka udekorowal harfe i "ubrawszy" ja w zloto zadedykowal w holdzie swemu ojcu Lugalbandu, trzeciemu krolowi po wielkim potopie, ktorego czczono przez prawie tysiac lat.
* * *
Podziekowania :
Pragne podziekowac Dr. Richardowi Zettler z Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, Profesorowi Johnowi M. Russell z College of Arts w Bostonie, MA; Prof. Dr. Joachimowi Braun z Uniwersytetu Bar Ilan w Jerozolimie; oraz Panu Johnowi Wheeler z King David's Harp, Inc., za ich uprzejme i wyczerpujace odpowiedzi na moje zapytania.
(Opracowane na podstawie roznych zrodel)
Liliana Osses Adams
Kalifornia, kwiecien-maj 2003
Post Scriptum 1 (1 lipca 2003)
W polowie maja 2003, Profesor John M. Russell, dziekan Critical Studies Department w Massachusetts College of Arts w Bostonie, wizytowal wraz z grupa ekspertow UNESCO Irackie Muzeum w Bagdadzie. W liscie z 19 czerwca 2003 poinformowal mnie, ze wsrod zniszczonych przedmiotow wystawionych tam na stole znajdowala sie harfa z Ur. Chociaz instrument zostal bardzo uszkodzony, mozliwe bedzie jego zrekonstruowanie. Zlota glowa byka zdobiaca harfe podobno zostala zabezpieczona. Profesor Russell ma nadzieje, tak jak i wszyscy zainteresowani, ze harfa zostanie odrestaurowana i pewnego dnia bedzie wygladac "jak nowa". (LOA)(Przytoczone za zgoda Profesora Russell'a)
Post Scriptum 2 (7 lipca 2003)
6 lipca 2003, National Geographic wyemitowal program o starozytnych zbiorach Muzeum Irackiego w Bagdadzie. Pokazano w nim Harfe z Ur w zalosnym stanie, rozlamana na trzy czesci: dwa pionowe ramiona i pudlo rezonansowe. Pudlo rezonansowe i rama, ozdobione inkrustowana mozaika z masy perlowej, zostaly powaznie uszkodzone a spora czesc mozaiki zniknela wylamana.W programie tym podano o sensacyjnym odkryciu dokonanym 12 czerwca 2003 w ruinach irackiego Banku Centralnego w Bagdadzie. W piwnicach zalanych wodami sciekowymi, w sejfach za podwojnymi murami, poszukiwawczy zespol amerykanskich ekspertow i i irackich urzednikow niespodziewanie odnalazl w drewnianych skrzyniach tzw. Skarb z Nimrud, tj. slynna kolekcje zlotej bizuterii wydobyta w latach 1980. przez irackich archeologow z assyryjskich grobowcow krolewskich w Nimrud. Skarb z Nimrud byl dotad wystawiony publicznie tylko jeden raz, wkrotce po jego odkryciu. Pozniej tajemniczo zniknal w rekach przedstawicieli Saddama Husseina. Poszukiwano go od momentu upadku rezymu Saddama.
I teraz, wsrod przedmiotow Skarbu z Nimrud odnaleziono nienaruszona zlota glowe byka, ktora zdobila Harfe z Ur.
Jeszcze bardziej zaskakujacy jest fakt, iz okazalo sie, ze zlota glowa byka pozostawala w sejfie od roku 1991, tj. od pierwszej wojny w Zatoce Perskiej, i przez caly ten czas nikt nie oglosil o jej zniknieciu z Muzeum Irackiego. Mozna tylko zgadywac czy motywem ukrycia tych bezcennych starozytnych przedmiotow sumeryjskich byla chec ich zabezpieczenia, czy tez przywlaszczenie ich, podobnie jak niedawno stalo sie z olbrzymimi sumami pieniedzy z tego banku.
4 lipca 2003, Skarb z Nimrud i glowa byka zostaly pokazane wybranej grupie ekspertow i gosci. Planuje sie, ze w listopadzie 2003 Skarb z Nimrud zostanie wyeksponowany publicznie w Muzeum Irackim. (LOA)
- Bibliografia:
Po polsku:
- Antalogia Literatury Mezopotamskiej: Mity Sumeryjskie, Red. Krystyna Szarzynska, Wyd. AGADE, Warszawa, 2000.
- Antalogia Literatury Mezopotamskiej: Eposy Sumeryjskie, Red. Krystyna Szarzynska, Wyd. AGADE, Warszawa, 2003.
- Bielicki, Marian: Zapomniany swiat Sumerow, Wyd. PIW, Warszawa, 1966.
- Kramer, Samuel Noah: Historia zaczyna sie w Sumerze, Warszawa, 1961.
- Roux, George: Mezopotamia, Wyd. DIALOG, Warszawa, 1998.
- Sliwa, Joachim: Sztuka i archeologia Starozytnego Wschodu, Wyd. PWN, Kraków, 1997.
- Wilkomirski, Jozef: Pare uwag o muzyce w starozytnosci, Szczecin, 1969.
In English:
- Adams, Liliana Osses, "Sumerian Harps from Ur," The American Harp Journal, Vol.19, No.2, Los Angeles, Winter 2003.
- Art of the First Cities. The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus. Edited by Joan Aruz with Ronald Wallenfels, The Metropolitan Museum of Art, New York, 2003.
- Biggs, Robert D., "The Sumerian Harp," The American Harp Journal, Vol. 1, No. 3, Los Angeles, Spring 1968.
- Braun, Joachim, "Musical Instruments," The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, 1970.
- Collon, D., and Kilmer, A.D., The Lute in Ancient Mesopotamia. Music and Civilization. The British Museum Yearbook, 1980.
- Duchesne-Guillemin, Marcelle, "Music in Ancient Mesopotamia and Egypt," World Archaeology, No. 12, 1981.
- Farmer, Henry George, "The Music of Ancient Mesopotamia," New Oxford History of Music, Vol. 1, Oxford University Press, London, 1957.
- Galpin, Canon F.W., "The Sumerian Harp of Ur, c. 3500 B.C.," Music and Letters, Vol. 10, No. 2, April 1929.
- Horne, Lee, and Richard Zettler, "Ur and its Treasures: The Royal Tombs," Expedition Magazine, Vol. 40, No. 2, 1998.
- Janson, Horst W., and Anthony F. Janson, History of Art, Harry N. Abrams, Inc., New York, 2001.
- Kilmer, Anne Draffkorn, "The Musical Instruments from Ur and Ancient Mesopotamian Music," Expedition Magazine, Vol. 40, No. 2, 1998.
- Kilmer, Anne Draffkorn, Richard L. Crocker, and Robert R. Brown: Sounds from Silence. Recent Discoveries in Ancient Near Eastern Music, BÏT ENKI Publications, Berkeley, 1976.
- Kramer, Samuel Noah, The Sumerians, The University of Chicago Press, Chicago, 1963.
- Kramer, Samuel Noah, History Begins at Sumer, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, 1981.
- Kramer, Samuel Noah, Sumerian Mythology, Harper & Brothers, New York, 1973.
- Marcuse, Sibyl, A Survey of Musical Instruments, Newton Abbot: David and Charles, 1975.
- Marcuse Sibyl, Musical Instruments. A Comprehensive Dictionary, WW Norton & Co. Inc., New York, 1975.
- Roslyn Rensch, Harps and Harpists, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis, 1980.
- Rimmer, Joan, Ancient Musical Instruments of Western Asia in the British Museum, London, 1969.
- Sachs, Curt, The History of Musical Instruments, WW Norton & Company, Inc., New York, 1940.
- Sachs, Curt, The Rise of Music in the Ancient World: East and West, WW Norton & Co, New York, 1943.
- Splendors of the Past. Lost Cities of the Ancient World, National Geographic Society, Washington, D.C., 1988.
- Starr, Chester G., A History of Ancient World, Oxford University Press, Oxford New York Toronto, 1991.
- Woolley, Leonard, Sir, Ur of the Chaldees. A Record of Seven Years of Excavation, WW Norton & Co, Inc., New York, 1965.
- Woolley, Leonard, Sir, The Sumerians, WW Norton & Co, Inc., New York, 1981.
Zobacz także:
- Projekt rekonstrukcji Liry z Ur: http://www.lyre-of-ur.com
