W 60. rocznicę Powstania w Getcie Warszawskim


Poniżej zamieszczamy nieopublikowane dotąd, lub od lat przed drugą wojną światową, wiersze Władysława Szlengla, poety warszawskich Żydów i Getta Warszawskiego, który zginął podczas powstania w Getcie.

Zbiór ten został przygotowany przez Panią Halinę Birenbaum z Izraela specjalnie dla Zwojów. Układ poniższego zbioru jest następujący:

• Wprowadzenie –"Słowo, które nie ginie nigdy"
• Historia odnalezienia zapomnianych wierszy Władysława Szlengla z lat 1937-1939
• Odnalezione wiersze Władysława Szlengla z lat 1937-1939
• Nieznana humoreska Władysława Szlengla – "Małżeństwo dyktatora"
• Historia odnalezienia najdramatyczniejszego wiersza Władysława Szlengla "Obrachunek z Bogiem" z Getta Warszawskiego
• Wiersz Władysława Szlengla "Obrachunek z Bogiem".

(Andrzej Kobos)

---

WŁADYSŁAW   SZLENGEL

NIEZNANE   WIERSZE

Halina Birenbaum

SŁOWO, KTÓRE NIE GINIE NIGDY

21. 10. 1983

W znakomitym programie telewizyjnym pisarz Amos Oz powiedział niedawno, że słowo nie ginie nigdy, nawet wypowiedziane w pustyni...

Wydaje mi się, że to, co pamiętam i wiem o Władysławie Szlenglu, jednym z najbardziej popularnych poetów getta warszawskiego, potwierdza tę głęboką, przedziwną prawdę.

Wiersze Szlengla czytano wieczorami w domach, w szopach, na placówkach, przekazywano ich odpisy z rąk do rąk, przekazywano ustnie. Pisane w getcie na gorąco, w palącym, piekielnym transie wydarzeń w ciągu tych lat – były żywym odzwierciedleniem naszych uczuć, myśli, pragnień, bólu i bezlitosnej walki o każdą chwilę życia.

Recytowałam w getcie niektóre jego wiersze na różnych wieczorkach urządzanych w celu zebrania nieco pieniędzy na pomoc głodującym w naszym domu, na ulicach, oraz wygnańcom z okolicznych miast i miasteczek, których liczba z każdym dniem potwornie wzrastała. Miałam wtedy 12 lat. Potem – w styczniu 1943 roku – gdy już z przeszło pół miliona Żydów w getcie warszawskim pozostało tylko 30-40 tysięcy, w jakiś sposób dotarły do nas nowe odpisy kilku wierszy Szlengla. Z gorzkim przejęciem odczytała nam moja dwudziestoletnia bratowa Małą stację Treblinki i Obrachunek z Bogiem.

W każdej chwili Niemcy, stukając buciorami po schodach, mogli walnąć w drzwi naszego mieszkania i wywlec nas do Treblinki... Spodziewaliśmy się tego bardziej, niż czegokolwiek na świecie. Mord hitlerowski szalał wszak na pełnych obrotach.

Jak aktualnie i wymownie brzmiały wtedy słowa poety! Zapamiętałam ich treść, atmosferę i ton, który był też moim, nas wszystkich – oraz wygląd pokoju na Nowolipiu 30 w bloku Schulza, gdzie Żydzi musieli szyć mundury i futra dla żołnierzy niemieckich, aby otrzymać "Lebensrecht" – prawo do życia. Wsączyły mi się chyba w krew wraz ze strachem przed czyhającą zewsząd śmiercią i tą całą, niewypowiedzianą męką! Stały się częścią mnie samej.

Po raz ostatni w getcie słyszałam wiersz Szlengla wraz z matką, bratem i bratową (ojca i większość krewnych wywlekli wcześniej do Treblinki), czytany z pasją i przedziwną satysfakcją przez młodszego z moich braci. Chilek miał wtedy dwadzieścia lat, jak jego żona. Pobrali się po zabraniu jej rodziców do Treblinki z "kotła" na Miłej, gdy została sama. Był to wiersz Kontratak. Dzień przed wybuchem powstania w getcie, kilka godzin przed zejściem pod ziemię do bunkra na Miłej 3, staliśmy przed jakimś opustoszałym mieszkaniem razem z kilkoma kolegami Chilka. Chłopcy słuchali wiersza, podrzucając karabiny w górę, jakby to były zabawki. Panowała jakaś inna atmosfera i ton owego kwietniowego dnia. Przedziwna dojrzałość, nagła wiara w tej beznadziejności, nieszczęsna radość ludzi nie mających niczego więcej, prócz nędznego życia, które lada moment również zostanie im wydarte. Mogą czegoś jeszcze dokonać! Byli przejęci napięciem oczekiwania i szykowania się do tego przełomowego, ostatecznego zadania.

Chłonęłam to wszystko całą sobą. Owe chwile z Wtedy są we mnie do dziś i już pozostaną do końca. Nie jestem pewna czy znam dość słów, aby to przekazać, choć pamiętam tak wyraźnie i żywo. Mój brat czytał: ... na zaplutych schodach żydowskiej Pawiej ulicy ... gdzie matkę starą ciągnęli za włosy ... krwią się oblepia pudełko, «Warum sind Juno rund» ... niech nasze oczy przed skonaniem nie widzą, jak się wloką szyny ... daj nam zobaczyć w tych butnych dłoniach, w łapach z pejczem ... zwyczajny nasz człowieczy lęk... Wszyscy ci chłopcy zginęli. Wiadomo jak. Zawsze opowiadałam o tych wierszach mojego "dzieciństwa" moim nowym, powojennym znajomym i bliskim, uczniom w szkołach. Nie natrafiłam w ciągu lat na żadną ich publikację i myślałam, że jestem jedną z nielicznych, która coś wie o Szlenglu...

I nagle, po czterdziestu latach natknęłam się na tomik Co czytałem umarłym, Władysława Szlengla ¹⁾. Pewna kobieta zostawiła w spadku dla instytucji pamięci Shoah "Massuah" w kibucu Tel Icchak, zbiór swych książek na ten temat. W Massuah odbywają się intensywne, kilkudniowe seminaria dla młodzieży z kraju i zagranicy. Jeden z ich kierowników, znając moją bezpośredniość opowiadań o tych czasach, wręczył mi raz książkę, mówiąc: "tobie się to pewnie spodoba, przeczytaj" ... Rzuciłam okiem na okładkę i – zadrżałam – wiersze Władysława Szlengla!

Zaczęłam sprawdzać i szukać gorączkowo "moich" znajomych wierszy. Odnajdywałam jedne po drugich, jak adresy domów, w których kiedyś żyliśmy, jak twarze drogich ludzi nie widziane od lat. Wzruszona i podekscytowana odczytywałam znane, wryte w serce słowa – mimo woli od razu po hebrajsku, na głos czytałam, żeby zdumieni ludzie, którzy mnie otoczyli, zaciekawieni moim nagłym wzburzeniem, pojęli o czym są to wiersze, co mnie tak porwało.

Tylko Obrachunku z Bogiem nie znalazłam. Ale pod koniec książki pisze Irena Maciejewska, że w zapiskach historyka getta Ringelbluma jest mowa o wierszu Obrachunek z Bogiem lecz rękopis nie zachował się. Jednak przytacza zwrotkę, która jest przypuszczalnie, według redakcji, częścią tego wiersza albo innego o podobnej treści pt. Już czas. Nie zdołano rozstrzygnąć. Czytając te słowa, krew uderzyła mi do głowy. Znów siedziałam w na wpół martwym pokoju na Nowolipiu 30, czekając na nieuniknioną wybiórkę – Hela, moja bratowa, czyta Obrachunek z Bogiem (właśnie ta pierwsza zwrotka znajduje się w tomiku Maciejewskiej) i kończy wiersz, tymi mniej więcej słowami: ... Uciemiężaliśmy ciało ... wypełnialiśmy twe nakazy ... i co nam w zamian dajesz – ten blok, ten szop, Treblinkę? ... kazałeś nam pościć, pościliśmy, kazałeś modlić się, modliliśmy się ... i czego jeszcze chcesz, by pod pruski idąc gaz, powiedzieć Tobie Amen?

Wszystko spaliła wojna. Również poetę, potężnego w swym trwaniu, w wierze w napisane słowo. Szlengel zginął w bunkrze w czasie powstania w getcie. Ludzie, którzy go słuchali, czytali jego utwory, zginęli uduszeni gazem, albo masowo rozstrzelani. Zapach ich palonych ciał pozostał także we mnie, na zawsze. Jestem, widocznie w tym wypadku, ową pustynią Amosa Oza. Żyje we mnie ich duch, duch tych słów pisanych w konającym, systematycznie zamęczanym getcie warszawskim, w pamięci, w głębi duszy – a teraz na tych kartkach... w języku hebrajskim.

Przetłumaczyłam cały tomik i rozdzielałam kopie maszynopisu studentom, badaczom historii i przyjaciołom, aż znalazłam możliwość opublikowania tych wierszy – dokumentów. Izraelczycy, którzy je poznali, mówią, że one są tak bezpośrednio i mocne, jak zastrzyk wprost do żył...

Kiedyś czytałam artykuł w popularnej gazecie hebrajskiej na temat: "czy w roku 2000 będzie jeszcze istnieć literatura oraz czy poezja ma jeszcze przyszłość?"... Wspomniałam Szlengla, który pisał swą straszną kronikę dni zagłady i powszechnego zniszczenia wszelkich praw i pojęć ludzkich, nie pytając, czy będzie jeszcze istnieć literatura po Treblince i Oświęcimiu, po mękach drogi do tych piekieł... Część rękopisów Szlengla, ukrytych w podwójnym blacie stołu, znalazł po dwudziestu latach ktoś w Józefowie pod Warszawą, rąbiąc stary stół...

Ot, los poety – los zapisanego słowa!

W międzyczasie dowiedziałam się z artykułu w gazecie, że pani Maria Lewitt z Australii tłumaczy i stara się o wydanie po angielsku wierszy Szlengla ²⁾, odnajdując w nich wierny wyraz swych własnych przeżyć, atmosferę czasów ogólnej i własnej tragedii prześladowań i cierpień. Maria Lewitt miała 15 lat w getcie warszawskim, do którego uciekła z rodziną na początku wojny z Łodzi. Skontaktowałam się z nią. Okazało się, że mamy wiele wspólnego z sobą, jesteśmy sobie bliskie mimo, że się nie znamy osobiście. Maria przysłała mi swoją książkę pt. Come spring, w której opisała swe życie w getcie warszawskim i po aryjskiej stronie.

Słowo, nie ginie nigdy i oddziałuje w tylu rozmaitych kierunkach! Los poety włącza się, także po latach od jego śmierci, w życie innych, dawnych i nowych jego wielbicieli.

Nowiny Kurier, Tel Aviv 1983.

1. Władysław Szlengel, Co czytałem umarłym, opr. Irena Maciejewska. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977, 1979.   (powrót)

2. Maria Lewitt przetłumaczyła na angielski tylko prozę Szlengla z tomiku Co czytałem umarłym, i nigdzie nie opublikowała tego tłumaczenia.   (powrót)

* * *

Halina Birenbaum

WIERSZE SPRZED I Z CZASU POTOPU

(Z przedmowy do mojego hebrajskiego tomiku wierszy i tłumaczeń   ³⁾ )

Lata "potopu" w Shoah zostawiły we mnie niezliczone wspomnienia, lecz nie tylko o okropnościach. Wyniosłam stamtąd ludzkie wartości, miłość do ludzi, do życia, i miłość do wierszy poznanych na krawędzi śmierci; do ich autorów, którzy przez swe utwory dawali nam otuchę i pomagali żyć – pomagali iść na śmierć z poczuciem wiecznej wartości życia. Powstały z największej rozpaczy, ale też z głębi ludzkiego zrozumienia i wzniosłości, jakich doznaje się tylko w chwilach ostatecznych.

Takie były wiersze Icchaka Kacenelsona, Władysława Szlengla, Stefanii Ney (Grodzieńskiej), Poli Braun i innych, nieznanych autorów. Staram się nieustannie przekazywać ich treść i znaczenie swym bliskim oraz młodzieży, której opowiadam o tamtych czasach.

Wiersze te z mojego dzieciństwa, z lat Zagłady, wracają do mnie niezwykłymi drogami, aż trudno uwierzyć, by mogło się to dziać w rzeczywistości. Wracają chyba po to właśnie, bym je mogła przekazać dalej, wraz z moim wzruszeniem i tęsknotą do tych, z którymi je razem czytałam Wtedy.

Przedziwne przypadki sprowadzają również spotkania z towarzyszami losu z tamtych dni. Nazywam je "odkryciami archeologicznymi". Zwracają wspomnienia przebytych doświadczeń, uwiarygodniają zdarzenia zacierane przez czas – i w tym ich główne znaczenie.

Blumę Babic-Szadur i jej siostrę z getta i obozów, Halinkę Czamarkę-Barman, spotkałam w Izraelu dopiero po 40 latach w pewnej szkole, w Dniu Pamięci Holocaustu. Ukrywałyśmy się razem w bunkrze na ulicy Miłej 3 w czasie powstania i likwidacji getta warszawskiego. Szłyśmy potem dalej tą samą trasą: Majdanek, Auschwitz, Marsz Śmierci – Ravensbruck – Neustadt-Glewe...

Przypomniałyśmy sobie teraz razem tę całą przeszłość, także przedwojenne piosenki i wiersze z getta, które ja akurat wówczas tłumaczyłam na hebrajski. "Zaraziłam" swym entuzjazmem do nich Blumę i Halinkę, co przyniosło nieoczekiwanie odnalezienie utworów "sprzed potopu" Władysława Szlengla.

O przypadkach znalezienia innych jego wierszy zebranych w książce Co czytałem umarłym, przetłumaczonej na hebrajski i opublikowanej przeze mnie w Tel Avivie napisałam szczegółowo w przedmowie do tej książki. I nagle odnalazły się następne wiersze Szlengla.

Bluma i jej mąż odbyli długą podróż po świecie. Halinka, przybrana siostra Blumy, dołączyła się do nich. Odwiedzili, między innymi, kuzyna Halinki w Brazylii.

Mosze Papelbaum, wyemigrował z Warszawy, miasta swego urodzenia, jeszcze przed II wojną światową. Ożenił się w Rio de Janeiro z tubylką, założyli rodzinę. Z czasem oddalił się niemal zupełnie od kultury, którą nasiąknął był w domu w Polsce.

Spotkanie z Blumą i Halinką obudziło przeszłość z lat młodości, tęsknotę. Zaczęli przypominać sobie także i piosenki śpiewane przed wojną – popularne polskie i żydowskie przeboje: Dziś panna Ańdzia ma wychodne i Jadziem Panie Zielonka!..."

Bluma zawołała w uniesieniu: – "a wiesz, że te słowa napisał Władysław Szlengel, poeta warszawskiego getta, który zginął w czasie powstania w kwietniu 1943 roku?"

Mosze Papelbaum ujął głowę w ręce i zapłakał na dźwięk wypowiedzianego nazwiska. Szlengel był jego przyjacielem młodości, kolegą z ławy szkolnej jego brata, Ignaca, zgładzonego w Shoah.

Ignac Papelbaum i Władysław Szlengel, Warszawa, ok. 1930


Wyjął z szafy plik pożółkłych gazet i zdjęć, dał je Blumie. Zdjęcia swego brata ze Szlenglem w przedwojennej Warszawie, z letniska w Otwocku; gazety z lat 1937-1939 (Nasz Przegląd, Szpilki), gdzie publikowano wiersze, satyry i humoreski Szlengla. Przechowywał je w ciągu dziesiątek lat, choć jego brazylijskiej rodzinie były one obce. Teraz te przedwojenne wiersze z pożółkłych, rozpadających się niemal gazet przemówiły nagle, jak proroctwo. Własne doświadczenia i czas dokazały tego na jakże bolesnych faktach!

Bluma przywiozła mi te gazety i zdjęcia – skarb z Brazylii: powinnaś je przetłumaczyć, by nie zginęły, by te wiersze poznano w Izraelu! Nie musiała mi o tym napominać. Natychmiast stało się to moim wewnętrznym poczuciem obowiązku, celem.

Część wierszy Szlengla odnalazło się w archiwum Emanuela Ringelbluma pod gruzami getta. Kilka wierszy znalazł pewien Polak z Józefowa, gdy rozrąbał stół przyniesiony kiedyś z getta – niektóre wiersze ludzie odtworzyli z pamięci.

Tak było też z wierszami Poli Braun i Stefanii Ney, które występowały razem ze Szlenglem w kawiarni Sztuka w getcie warszawskim. Stefania Ney i Pola Braun występowały również jako śpiewaczki i recytatorki w w teatrze Femina w getcie.

Pola Braun pisała teksty i komponowała muzykę do swych piosenek, śpiewała je też więźniarkom na konspiracyjnych spotkaniach w obozie na Majdanku. Polę Braun rozstrzelano wraz z 18,500 Żydów w środę, 3 listopada 1943 roku. Miała dwadzieścia kilka lat.

Wiersze Szlengla, Ney i Braun opublikowano po wojnie w antologii Pieśń ujdzie cało. Komitet żydowski zorganizowany jeszcze podczas wojny, wydał tę antologię w roku 1947 pod redakcją pisarza i poety Michała Borwicza.

Kilka wierszy Szlengla w gazetach warszawskich sprzed wojny odnalazła w archiwum Uniwersytetu w Jerozolimie i przekazała mi Ruth Szejnfeld, badaczka literatury z Tel Avivu. Mnie udało się odnaleźć zapamiętany z getta Obrachunek z Bogiem poprzez artykuł, który opublikowałam o tym wierszu w gazecie polskiej w Izraelu, Nowiny Kurier.

Wiersze Szlengla Płyną okręty i Szukam człowieka przyniosła mi Fira Salańska z Jerozolimy. Zdążyła przepisać je z gazety Nasz Przegląd jeszcze w 1939 roku, na krótko przed swoim przyjazdem do Palestyny, przed wybuchem wojny. Fira skontaktowała się ze mną po przeczytaniu mojej książki Nadzieja umiera ostatnia; odtąd zaczęła się i trwa do dziś nasza przyjaźń.

Halina Migdan z Aschkelonu zwróciła się do mnie po przeczytaniu hebrajskiej wersji mojego tłumaczenia Co czytałem umarłym. Opowiedziała mi, że przed wydostaniem się na "aryjską" stronę na początku akcji wysyłki Żydów na stracenie do Treblinki, pewien mężczyzna podał jej rękopisy pięciu wierszy, błagając, żeby je wzięła z sobą i przekazała światu, jeżeli przeżyje. (Wiersze przechowane przez Halinę Migdan zostały już dawniej odnalezione i opublikowane w tomiku, Co czytałem umarłym, Ireny Maciejewskiej.)

Halina nie wiedziała nic o Szlenglu, ani kim był ten, kto przekazał jej jego rękopisy. Przechowywała je przez całe życie wraz z najważniejszymi dla siebie dokumentami.

Spotkanie z Haliną Migdan jest jednym z dowodów, że w getcie nie mniej od własnego życia liczyły się dzieła kultury – narażano życie dla ich ocalenia i przekazu.

Pisane w gettach i obozach wiersze były wyrazem życia i cierpień, największym pragnieniem pozostawienia ich śladów, zachowania człowieczeństwa w piekle, pomagały tam żyć i umierać. One mogą nam dziś wiernie opowiedzieć, co myśleli i czuli ludzie w latach "potopu" w Shoah.

1990

3. Wiersze z mojego hebrajskiego tomiku Szyrim Lifnei Wemitoch Hamabul (Wiersze sprzed i z lat potopu),
   Ma'ariv Book Guild, Tel Aviv, 1990. :



• Elżunia – dziesięcioletnia dziewczynka, zagazowana na Majdanku – napisała na karteczce te słowa znalezione w buciku w czasie sortowania odzieży po zabitych w Wałczu koło Lublina:

  była sobie raz Elżunia – umierała sama – bo jej tatuś na Majdanku – w Oświęcimiu mama...

  Dziewczynka zwykła śpiewać te słowa na melodię piosenki: Z popielnika na Wojtusia iskiereczka mruga...
  Opublikowane w tomie: Pieśń zza drutów, Lublin, 1983.

• Jan Brzechwa – Balada o 22 mordercach.
  wiersz-satyra o procesie w Norymberdze; mam odpis.

• Hela Blumengraber – "Do mojej matki";
  z tomu: Michał Borwicz: Pieśń ujdzie cało, Antologia wierszy o Żydach pod okupacją niemiecką, Wydawnictwa Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej w Polsce, Warszawa-Łódź-Kraków, 1947 .

• Władysław Szlengel – "Niemowlę"; "Przerażone pokolenie"; "Wiosna na ulicy Pawiej"; "Wiersz na temat nieżydowski"; "Nihil novi"; "Prima Aprilis"; "Kol Nidre"; "Szałasy (Sukot)"; "Samolot"; "Tobół tułaczy"; "Cisza".

• Pola Braun – "Curik a heim" (Z powrotem do domu); "Dzień powszedni"; "Wytwórnia blondynek"; "Matka"; "Żyd".
  Z tomu: Pieśń zza drutów.

• Stefania Ney (Grodzieńska) – "Jankiel"; "Jurek"; "Herszek"; "Abramek"; "O Januszu Korczaku".
  Z tomiku: Stefania Ney, Dzieci Getta, PIW, Warszawa 1949.  (Jest w tym tomiku jeszcze kilka innych wierszy o dzieciach, bardzo wstrząsających i mało znanych, których nie udało mi się dotąd zamieścić.)

• Elżbieta Popowska – "Bławatki";
  z tomu: Pieśń zza drutów.

• Szymon Spund – "Poranek jesienny na Majdanku";
  z tomu: Pieśń zza drutów;
  wiersz oryginalnie w jidisz, tłumaczony na polski i na hebrajski (HB).

• Halina Birenbaum – "Szukam życia u umarłych"; "Jak kret"; "Jedźcie do Treblinki"; "Długie domki"; "Ona czekała"; "Nie warto śnić"; "Biada temu, kto się zbliży"; "Dziewczynka z lat zagłady"; "Nie o kwiatach" – hebrajskie oryginały oraz wiersze z moich polskich tomików. – (HB).   (powrót)

* * *

Władysław Szlengel,   1930.
(Dedykacja datowana:   "1930, wrzesień 11")

WŁADYSŁAW   SZLENGEL

Samolot

na Niskiej sto w suterynie gdzie nigdy słońce nie wstaje mieszka reb Załman który nigdy nie jeździł tramwajem... radia nigdy nie słyszał nie ma pojęcia o kinie całymi latami się modlił reb Załman w swej suterynie... i nagle – ku żony rozpaczy – (czyż nie ma innych kłopotów) reb Załman się stał entuzjastą płynących gdzieś w dal samolotów nocami podchodzi do okna gdy warkot daleki go zbudzi i uśmiech się zjawia na ustach nie zrozumiały dla ludzi... a Załman w sobotę w bóźnicy słyszał jak czytał ktoś o tym że z Polski do Palestyny można już dziś... samolotem! że nawet gazety z Warszawy "tam" wysyłają i wszystko... w kilka godzin do Erec...?! więc ziemia święta tak blisko?! reb Załman marzy po nocach o Erec – Bożej Winnicy o ptaku – co go zawiezie przez dobę – z Niskiej ulicy... więc niby dziś – suteryna dyszący zaduch i para a jutro można się zbudzić pod słońcem jak wielka pomarańcz... jak dawniej jest Erec daleko dla takich jak Załman nędzarzy lecz dobrze że jest ten samolot bo można chociaż pomarzyć... piękną reb Załman melodię słyszy w dalekim warkocie reb Załman nie jeździł tramwajem a marzy... o samolocie... Nasz Przegląd, 6. 04. 1937 (Biblioteka Narodowa, Jerozolima)

Wiosna na ulicy Pawiej

na rogu Smoczej i Pawiej stoi Chawa wśród dwóch nędznych koszy i sprzedaje gorące parówki para – za jedne pięć groszy! proszę – kto mówi Chawie z ulicy Pawiej że jest już wiosna?!! tam gdzie mieszka żyje i handluje Chawa nie rosną kwiaty ani nawet trawa... nie ma spacerujących wiosennych tłumów nikt nie sprzedaje fiołków pierwszych nikt sobie nie sprawia wiosennych kostiumów i nikt nie czyta wiosennych wierszy... słońce na Pawiej tylko liże słabe tanie – jakby sprzedane z wózka wiatr wiosenny harcuje ospalej i wyżej i tylko na facjacie wietrzone bety muska czy to nie jest rzecz nader ciekawa skąd wie Chawa że jest już wiosna?!... kiedy Chawa po raz pierwszy nie sprzeda ani pary gorących parówek uśmiecha się do stojących z obwarzankami Żydówek... parówki odnosi do domu (a uśmiech twarzy się trzyma) dzieci nie będzie kolacji... dzięki Bogu skończyła się zima... Nasz Przegląd, 18. 04. 1937 (Biblioteka Narodowa, Jerozolima)

Władysław Szlengel przed kinem z reklamą filmu:
"Dziś Hrabia Monte Christo", Warszawa, późne lata 1920.
(Władysław Szlengel i jego ojciec wyklejali reklamy filmów przed warszawskimi kinami.)

Warszawa III

(na marginesie felietonu Pierrota "Warszawa II") hallo! radio słuchacze!... sygnał – dźwięk spadającej łzy fala – piąte przez dziesiąte to mówi: Warszawa III może to was zaciekawi po jazzie i śpiewie banalnym Stawki Smocza i Niska nadają program lokalny na Pawiej pięć wyrzucają graty wśród strasznego hałasu eksmisja rodziny tragarza to nasz smutny sygnał czasu kolejka po żebracze bony dla wszystkich nie wystarczy reszta musi głodować (komunikat gospodarczy) dwoje dzieci pożera przez szybę (a widok tak męczy i drażni) leżące na wystawie jabłka (to nasz teatr wyobraźni) sprzedają obważanki za to płaci się mandat karny psst! antlojf! (uciekaj) policja!... (oto koncert popularny) transmisja wielkiego pochodu nim sabath zapadnie święty spieszą w dostojnych saganach – ambrozja biedoty – czulenty jakież istnieją nadzieje które łzy Smoczej utrą?... co też tu może się zmienić?! jaki jest program na jutro?! fala – uchodźctwa żebractwo sygnał: dźwięk spadającej łzy... kiedy "Warszawo w kwiatach" – – zrozumiesz "Warszawę III" Nasz Przegląd, 25. 04. 1937 (Biblioteka Narodowa, Jerozolima)

Nihil Novi

Idę swoją smutną drogą dwa tysiące lat a za mną w ślad co dzień wlecze się jak cień – litania bezecna i zła – że zatruwam w studniach wodę – że sprowadzam złą pogodę – że uroki znam na trzodę – że kradnę z świątyń krzyże złote – by je oplwać zmieszać z błotem – by je sprzedać drogo potem – krwawy haracz Bogu płacę – krwią dziecinną mieszam macę – i na każde swoje święta – kradnę blade pacholęta – by wyłupać martwe oczy – i serdecznej krwi utoczyć... mijają lata i lata i zmienia się obraz świata kultura światło postęp a dla was to wciąż takie proste: – że mam lochy tajemnicze – że nocami złoto liczę – wojny robi się na prędce – kiedy zechcą Syjonu Mędrce Wielki Paskarz – Wielki Mag rewolucja – gdy dam znak! lecą w przepaść kalendarze tyle zdarzeń tyle zdarzeń bajdy i przesądy giną przyszło radio tempo kino ludzkość się nad wszystkim głowi tylko ze mną..... nihil novi: – ja – to burżuazja wyzysk – ja światowy jestem kryzys – komunista ja i bogacz – jestem chasyd – zwalczam Boga – wszystko zło z całego świata – w jednym sercu mym się splata – nadal grabię dławię po to – by w piwnicach chować zło – świat zdobędzie złote runo – jeśli tylko mnie usuną – wiecznie ja – beczka prochu – ... na ogłuszenie motłochu a ja?... żyję przykre prawda? nawet wstyd lecz ja tak na złość wiadomo Żyd Nasz Przegląd, 18. 07. 1937 (Biblioteka Narodowa, Jerozolima)

Kol Nidre

nigdy nie znałem treści ani słów tylko melodię błagania gdy przymknę oczy zobaczę znów jak się z dzieciństwa wspomnień wyłania w żółtym i siwym blasku świec chybot żałosny ramion i bród usłyszę lament serdeczny i łkania i wielkie żebranie o litość cud... i bicie w piersi łamanie rąk – i dostojeństwo starych ksiąg i lęk o wyroki nieznane i ciemne tej nocy z serca już nie wydrę tej nocy groźnej i tajemnej – i smutnej modlitwy Kol Nidre --- już wiem że dziś gdy jest mi źle i jutro gdy losy będą łaskawsze będę wracał myślą do tej nocy i zawsze sercem w niej będę chodźcie ze mną --- Żydzi – zalęknieni strwożeni bici i szczuci z wszystkiego wyzuci – poniewierani – oplwani – wy którym rozbija się stragany wiarę i czerepy wy którym zamyka się usta drogi i sklepy wy których miesza się z błotem wy którzy wiecie już o tym czym jest lęk przed człowiekiem i wy – chcący zapomnieć że wczoraj czy przed wiekiem byliście Żydami uciekający w gąszcz wielkich spraw w las wielkich ludzi w kłamstwo wielkich słów chowający głowy za plecami obcych nie waszych idei... wy – wyzwoleni – z tałesów z szabatów z chałatów chodźcie! w tę jedną wielką noc do wspomnień mglistych bliskich rzewnych sercem i jedna łzą wróćcie do ciemnych izb modlitewnych z dawnych dni dzieciństwa gdzie siwych płaczących świec światło płonie gdzie załamują matki dłonie gdzie pod dotknięciem drżących rąk szeleszczą karty żółtych ksiąg... gdy krzywda na sercach leży głazem w tej jednej dziwnej godzinie sercami choć bądźmy razem przy smutnej modlitwie Kol Nidre Nasz Przegląd, 14. 09. 1937 (Biblioteka Narodowa, Jerozolima)

Szałasy
(Sukot)

Dziś mamy dom nad domem mocny dach i mury ze stali i betonu a sukot proszę pana to po tamtych dniach kiedy nie mieliśmy domu byliśmy na pustyni był skwar a nocą zimno i wiatr straszne to panie pewno były czasy jeśli przetrwały tyle lat obrzędy sukot – szałasy czy dziś mamy dom? napewno własny dom? co spokój by dawał snom i życie spokojnym uczynił? czy już wróciłem z wygnania z tułaczki z dzikiej pustyni? mój dom? czy się obawiać już nie trzeba że przez nietrwały liściasty dach nie spadnie grom z niepewnego nieba? ja przecież jeszcze się błąkam w pustyni cudzych wielkich miast w zamieci złych zamiarów złych słów i szkalowań... miotany tyloma wichrami zawieszony w przestrzeni i w czasie siedem dni świętowania w szałasie? czy nimi rany zabliźnię? kiedyś gdy wrócę do mego domu będę wspominać te dni na obczyźnie przez sukot – radosne święto jesienne ale dziś?... proszę pana niepewne szałasy to moje życie codzienne Nasz Przegląd, 20. 09. 1937 (Biblioteka Narodowa, Jerozolima)

Wiersz na temat nieżydowski

(Mały Dziennik bardzo się na mnie gniewa za wiersze drukowane w Naszym Przeglądzie) pewno się panom dziwnym to wyda że wierszyk ten wcale nie będzie o Żydach nie będzie skargą protestem i krzykiem lecz będzie po prostu zwyczajnym wierszykiem bo dziś już nie trzeba bo dziś już nie muszę do sumień kołatać i dręczyć wam duszę już pan wojewoda dziś robi to lepiej już na ulicach cenniki się lepi za szybę rozbitą i za szczęścia chwilę dostaje się prawda tyle i tyle... dziś nawet jest modne to w "Ipsie" to w "Klubie" mówić dobrotliwie: "Żydów nawet lubię" co pismo: dyskusja – tygodnik: ankieta a głosu nie zabrać uchodzi za nietakt dziś bardzo chętnie dżentelmen czy pani po Grecie Grabo po Chinach Hiszpanii przy manikurze – wytwornie cedząc zgłoski problem rozstrzyga comprenez – żydowski a kuchta powiada że lipa i draństwo... gazeciarz rozstrzyga: mieć czy nie mieć państwo... dozorca powiada nic z tego nie wyńdzie... a to na Grzybowskiej... a tamto znów w Saskim i czyta się mówi od świtu po świt dla Żyda... przez Żyda... za Żyda i Żyd... więc gdy społeczeństwo tak mile wspomina ja nie mam potrzeby leźć z wierszem na szaniec bo z wierszem o krzywdzie przeważnie tak bywa tak jak z oświatą... kaganiec... kaganiec... gdy mówi ulica i pan wojewoda cóż jeszcze wierszem płaczliwym dodam? więc wierszy nie będzie już więcej o Żydach nie będzie już skargi sentymentu i dreszczy chce mi się wierszyk napisać że właśnie pada jesienny deszczyk Nasz Przegląd, 5. 10. 1937 (Biblioteka Narodowa, Jerozolima)

Płyną okręty
(Quasi una Fantasia)

płyną okręty po bezdrożach po oceanach i po morzach płyną dniami płyną nocami płyną okręty z uchodźcami jadą i jadą – tu i tam pukają do portów i do bram a świat się zamknął zaryglował więc płyną w nieskończony rejs bo gdzie pojadą – wszędzie słowa wyryte na bramach – nie ma miejsc płyną okręty płyną okręty poprzez lazury i poprzez odmęty okręt jest trumną – nie okrętem lazur jest czarnym atramentem starczyłoby tego atramentu aby napisać miliard listów by odpowiedzi dać nie mniej miliard listów bez sentymentów dwa słowa tylko: NIE MA MIEJSC! więc pozostają na okrętach aby się włóczyć po odmętach ni to korsarze – ni to piraci ani dziwacy – jacyś bogaci ani herosi – ni włóczykije ludzie bez jutra – dusze niczyje ludzie wypluci z ludzkich kniej ludzie dla których: NIE MA MIEJSC! kręci się kręci kula świata w skarby i cuda tak bogata słońce ją poświeci – kwieciem się mai tyle ma lądów – tyle krai nagle stanęła – czy chce mieć lżej? proszę wysiadać – nie ma miejsc płyną okręty... płyną okręty... płyną okręty z uchodźcami... Nasz Przegląd, 1938 (Przepisała ten wiersz z gazety Nasz Przegląd (1938) i przywiozła z Polski do ówczesnej Palestyny w roku 1939 Fira Salańska.)

Szukam człowieka

kiedy byłem jeszcze bardzo młody taki jeszcze młody że słońce chciałem chwytać bo światło wolałem od łakoci kazano mi mądre książki czytać o pięknie przyrodzie i dobroci i że to wszystko kryje serce w człowieku pytałem: gdzie jest CZŁOWIEK? kazano mi czekać... urosłem... znam mapy książki gazety depesze ze świata fotografie... gdzieś tu musi być człowiek... niestety... ja go znaleźć nie potrafię idę ulicami wielkich miast i nie zamykam zmęczonych powiek w złocie słońca i w srebrze gwiazd ulicami idę miast i pytam: gdzie jest CZŁOWIEK? i nie znajduję go: ani w depeszach z butą pisanych w programach mordu i przemocy ni w oczach ludzi poniewieranych ni w krzykach nagłych pośród nocy ani w pięściach wzniesionych do nieba ani w oczach gdy iskrzą się żądze ani w tych szukających chleba ani w dłoniach liczących pieniądze ani w ustach kłamiących ani w oczach płaczących ani w układnych mowach dyplomatów ani w tekstach brunatnych plakatów ani w pluskwim peticie gazet skomlących o ludziach duszonych gazem ani w szperających w babki alkowach ni w tych co biją starców po głowach jest zwierz tropiony jest myśliwy szalony zdobywca kłamca głupiec ofiara krzykacz kupiec i lis i cham i faktor i płaz i gad i marny aktor i bity i zdobyty i skopany i ciało i mięso i rany i beznadziejna droga daleka i nigdzie nie mogę znaleźć CZŁOWIEKA! Nasz Przegląd, 1938 (Wiersz przywieziony z Polski do ówczesnej Palestyny w roku 1939 przez Firę Salańską.)

Sklepiki

zza lady chmurnej nie widać nieba tylko reklamę czerwoną: maggi strzęp słońca odbija się w nożu do chleba i blasze mosiężnej od wagi... nad drzwiami jest dzwonek lecz nigdy nie dzwoni nad oknem jest zegar – lecz dawno nie chodzi... jest za kasą z kluczykiem – lecz także co po niej... jest kłódka – zbyteczna cóż znajdzie tu złodziej?... wystawa jest w oknie lecz dzieci nie nęci bo nie ma w niej reklam obrazków zabawek... i neon nie błyszczy i nic się nie kręci w tym małym sklepiku ze Smoczej czy Stawek w tym małym sklepiku są półki i kosze a sklep jest milczący i smutny i starczy... a człowiek zgarbiony wpatruje się w grosze i liczy... i widzi że znowu nie starczy... i dzwonek nie dzwoni – i milczy mruk zegar i półki są puste i lampka migoce a żona jest w domu... bo coś jej dolega i coraz ciemniejsze i dłuższe są noce w maleńkim sklepiku na półkach jest troska a chleb taki ciemny jak ciężkość na duszy a w kącie śpi żałość i bieda żydowska patrzy na zegar... i czeka aż ruszy... papierki papierki – nędzarskie kredyty... marzenia marzenia wiecznie niesytej ulicy... ulicy... żydowskiej ulicy... kilo mydła... kilo chleba... by uciszyć głód... poproś w sklepiku centymetr nieba i szczęścia jeden łut... Nasz Przegląd, 18. 12. 1938 (z Brazylii – mam tę oryginalną gazetę – HB)

Niemowlę 1939

punkt o dwunastej –  gdy chybocący się korowód przeciągał miastem w huku korków z butelek pod serpentin deszczem gdy go się najmniej spodziewano jeszcze na jakiejś sali przy podłej orkiestrze w trzasku kieliszków przy pijanym śpiewie urodził się malec: trzydzieści i dziewięć nowy rok – osesek wesolutki malec który przed minutą życia nie znał wcale a już był pijany... już znał szelest jedwabiu... i drogie szampany i wódkę na przedmieściu kobiecej dłoni dotyk i tańca szaleństwo – jazzbandu narkotyk szczęśliwy malec... cichutko sobie śni że ta radość beztroska potrwa kilka dni że będzie mały... przy orkiestrze siedział że będzie szczęśliwy że nie będzie wiedział... że choć młodość upłynie mu przyjemnie ale daremnie... ledwo się urodził – ledwo powitano czule już ubrano go w koszulę czarną... brunatną... czerwoną... haseł go nauczono –  pierwsze abc – było butnym marszem z kołysanki – wojenny żar szedł elementarz – gazeta i ustawa i zakazy i prawa ... a jeśli w główce zabawa... jemu kieliszek jemu taniec a oni jego – jego na szpalty jego w wir tłumny... jego w gazet kolumny w jego w nakazy płatnicze w stawki robotnicze w walki klasowe w walki rasowe jego w okopy w obozy na fronty... biedny malec... trzydziesty dziewiąty... zanim po nocy wino wywietrzało z głów... malec trzydziesty dziewiąty starcem był już znów Nasz Przegląd, 1. 01. 1939 (z Brazylii – mam tę oryginalną gazetę – HB)

Przerażone pokolenie

(Gminy żydowskie i instytucje filantropijne wysyłają małe dzieci uchodźców do Anglii, Holandii i t.d.) wszystko było za głośne... za skomplikowane zamazane i dziwne i zasnute łzami... przyszli straszni jak w kinie tak wcześnie nad ranem i mówili tak głośno... i stukali kolbami... tatusiowi jak cowboye lufami grozili a mama miała za duże i za straszne oczy... i tatuś się jak starzec załamał i schylił pięść ścisnął... i zawył... i sprężył i skoczył... potem taty nie było i była tylko cisza a mamie drżały ręce przy krajaniu chleba i pytała czy kroki na schodach ktoś słyszał i paliła świece i wzywała nieba i potem przyszli inni – lepsi ale obcy... i zabrali dzieci i było coraz gorzej w pokoju tłoczyli się tacy sami chłopcy a potem był pociąg i okręt i morze... i strasznie i pusto i szaro – bez treści... i wszystko się nie chce tak w główce pomieścić... z mgły z labiryntu tylko się wyłania – ta droga – ta droga... i znak zapytania... czy urośnie pokolenie przerażonych ludzi – których będzie po nocach każdy szelest budził stuknięcie na schodach – dźwięk obcego głosu wtrącą w odmęty popłochu – chaosu – ludzi co drzwi zamykają na zamki – gotowych do skoku gdy ktoś dotknie klamki ludzi niepewnych co cnotą – co grzechem ludzi z strwożliwym lękliwym uśmiechem ludzi palących listy --- ludzi niszczących adresy --- ludzi nie umiejących śpiewać --- ludzi szukających w oczach przechodniów --- spojrzenia siostry czy brata? ---   4). Nasz Przegląd, 15. 01. 1939 (z Brazylii – mam tę oryginalną gazetę – HB)

4. Z tego wiersza Irena Maciejewska zamieściła w tomiku Władysława Szlengla Co czytałem umarłym tylko ostatnią zwrotkę. Cały wiersz otrzymałam wraz z kilkoma innymi od badacza literatury na uniwersytecie w Tel Avivie, Dr Ruth Szejnfeld, która, po moich interwencjach u rozmaitych profesorów, napisała pracę dla uniwersytetu o Szlenglu i zwróciła się do mnie o moje hebrajskie tłumaczenia, dodając mi kilka, znalezionych przez nią w Bibliotece Narodowej w Jerozolimie, przedwojennych numerów Naszego Przeglądu z tekstami Szlengla. Ja je przetłumaczyłam także na hebrajski i opublikowałam w Wierszach sprzed i lat potopu.

   Książkę Co czytałem umarłym – Aszer karati le mejtim, Wyd. Traklin, Tel Aviv, 1987 – opublikowałam wcześniej a w przedmowie podałam swój pierwszy artykuł na temat Szlengla: Słowo, które nie ginie nigdy, który teraz zamieszczam w oryginale polskim. Ten tekst doprowadził do znalezienia Obrachunku z Bogiem, co opisałam w artykule opublikowanym w Internecie w http://www.dialog.org i również zamieszczonym w dalszej części niniejszego zbioru – HB.   (powrót)
   

Tobół tułaczy

w małych miasteczkach zapomnianych tam gdzie jest szary każdy świt w świt taki szary i zapłakany tobół tułaczy szykuje Żyd a do tobołka wziąć by się chciało całą codzienność swoja starą wąskiej uliczki krętość i małość i zapyloną sklepików szarość... wierzbę przydrożną zabrać by trzeba i pochyloną bóźniczkę z nad rzeki płat deszczowego dobrego nieba zabrać ze sobą na szlak daleki... jarmarczny rozgwar taki znajomy sobót dostojny spokój i ciszę i dźwięk i barwę i ludzi i domy by mieć ich przy sobie i widzieć i słyszeć... a tam w oddali bezkresy sine drogi wichry – na deszczu stanie a tam spowite mgłami i dymem jakieś szukanie – jakieś czekanie – tam jakieś miasta albo pustynie i nagłość – dziwność – siła nieczysta – tumult i chaos z którego wypłynie jakaś nieznana i inna przystań tak by się chciało z wszystkim uporać stanąć nareszcie śmielej i pewniej i tylko smutno i łzawo i rzewnie strzępy dawności wyciągać z wora: - - płat deszczowego nieba - - - - głosów znajomych rozgwar - - - - wierzby znajomej białość - - - - uliczek krętość i małość - - - - szarość zasnutą łzami     co nigdy nigdy już nie schną... - - - - - i westchnąć Nasz Przegląd, 5. 02. 1939 (z Brazylii – mam tę oryginalną gazetę – HB)

Prima Aprilis

boki zrywać panowie... uczta prawdziwa panowie... spojrzałem panowie mili gdy gazeciarz pismo mi dawał wiedziałem – prima aprilis więc na kawale – kawał... z nagłówków chichotał nonsens – ze szpalt szaleństwo drwiło – i żartu dobry kąsek więc nic mnie nie zdziwiło: że Führer i Duce niszczeniem traktatów chcą gwarantować pokój światu że ofiara przychodzi prosić o przemoc – że wolność swą ludzie oddają niemo – że kraj swój obcym rzucają pod stopy że znowu zmienia się mapa Europy – że znowu się Żydom grunt gdzieś zapalił że ledwo spoczęli znów trzeba dalej że przez twarde pigułki z Essen ludzie w Niemczech nie mają zu essen... że dał się bezczelnie wywieźć w pole stary i mądry lis z parasolem... że wszystkie ludzkie umowy na nic że gniją że płoną słupy granic czytałem spokojnie brednie gazety prima aprilis! gniewać się?! Nietakt! a potem spostrzegłem niestety że to... wczorajsza gazeta Nasz Przegląd, 1. 04. 1939 (Biblioteka Narodowa, Jerozolima)

Cisza
Akwarela letnia

nie ma gdzie uciec by słyszeć własne myśli wszędzie zgiełk dotrze – uparcie się wwierci uciekłem z miasta i tu za mną przyszli brydżyści ziejący szlemami – groźniejsi od śmierci co noc chrapliwy gramofon słowikom urąga – co wieczór nienawiść w parku nieci – od świtu śpiew fałszywy po łąkach się błąka a pod nogami dzieci... tysiące... milion dzieci... bo dzieci mają swoje najważniejsze sprawy które zmierzch dopiero w klatki domów wygna księżyc w okna puka... natrętny... ciekawy... jaśminowa za oknem czai się maligna – las upity mocnym księżycowym światłem kołysze się bredzi – swawolny pijany – wzywa wśród nocy ptactwo – psy i dziatwę i płoszy zalęknione szepty zakochanych... a ja tu w środku w rozgwarze w rozjęku – w wołaniu – płaczu – śpiewie – trącany rozmową zaczepiany kwileniem – dysonansem dźwięków daremnie szukam zagubione słowo... ziemia dygoce pod niebem skwarny sierpień za ścianą chrobot – za oknem jabłoń dyszy i piszę list do ciebie... że źle mi że cierpię szukając własnej myśli w poszarpanej ciszy Nasz Przegląd, 13. 08. 1939 (Biblioteka Narodowa, Jerozolima)

Małżeństwo Dyktatora

Wiecie zapewne, że Dyktator jest abstynentem, jaroszem i kawalerem. Jeżeli człowiek przez pięćdziesiąt lat nie zaznał rozkoszy jaką dają: krwisty rozbif, cieniutki sznycelek, dobrze wypieczony kurczak z kartofelkami i mizerią, przy czym kieliszek dobrego czerwonego winka... A, co tam wyliczać – jak człowiek nie zna rozkoszy. Niewesołe są noce w głuchym kanclerzowskim pałacu, smutne są myśli niezakropione lampką wina i widmowa pustka bez kobiety.

Widziałem roześmianą twarz Roosevelta z bankietu w Filadelfii; nie wiem czy prezydent pije – ale nic nie powiem o pokaźnych butelkach na zdjęciu United Press i wesołym wieńcu girls przy stole. Nic dziwnego, że po takim bankiecie Roosevelt kropi depesze do Europy: "Uspokójcie się! Życie jest piękne! – wino jest słodkie i nie chcę, aby moja żona martwiła się, że nasz syn idzie na wojnę".

Konkluzja, musimy dyktatora ożenić. Kobieta dokona reszty.

Będzie to wyglądało mniej więcej tak:

– Dyktator. Gerta Schmidt. Państwo pozwolą...

– Panie marszałku, czego pan mnie męczy?... Ja nie znoszę kobiet...

– Trudno. Zagranica. Prestiż. Śmieją się. Śmieszność jest zabójcza dla Dyktatora.

– Musi się pan ożenić.

– Z tą... Gertą Schmidt?

– Tak. Ona ma w posagu dwie żywe krowy, osełkę masła i niedojedzoną jajecznicę po nieboszczyku pierwszym mężu. Tego nie należy bagatelizować.

– Czy posag ona wniesienie zaraz po ślubie?

– Natychmiast... Ogłasza się małżeństwo Dyktatora z Gertą Schmidt. Ślub odbędzie się w niedzielę 22 lipca.

Wtorek, 17 lipca.

– Dyktuś... więc już w niedzielę... ach mój jedyny... Ty jesteś zabójczy... taki zabójczo-piękny... Zgól te wąsy...

– Coooo? Pani oszalała? Bez wąsów!! Ja się mogę obejść bez linii Zygfryda, ale nie bez wąsów...

– To nie będę się całowała.

– Nie zgolę.

– To wszystkim powiem, że na Linii Zygfryda jest napis: "Pluć tylko do spluwaczek", bo beton się rozpłynie...

Zgolił.


Środa, 18 lipca.

– Patrz, jak ja jestem ubrana. Jak strach na wróble! W całym Berlinie nie ma ani jednej przyzwoitej krawcowej.

– Nie rozumiem.

– Mój kochany, jak ty chcesz, to sobie możesz wyrzucić wszystkich Żydów, ale nie możesz mnie pozbawić dobrej krawcowej. Sam rozumiesz, że bez Żydówki będę ubrana jak koczkodan. Bądź taki dobry, maleńki werdykcik...

– Szalona. Idea moja w sprawie...

– Wiem, wiem, ale jak mi nie sprowadzisz Żydów do Berlina, to ja napiszę do mamy, żeby przyjechała. Może razem coś uszyjemy...

... Cofnięto nakaz wysiedlenia Żydów.

– Frau Schmidt, gdzie mój garnitur, mój strój galowy?

– A z czego miałam uszyć spódnicę? Może z waszej tandetnej wełny... Może z papieru?

– No, dobrze, ale przecież nie mogę... Jak ja będę wyglądał? A moje spodnie z kapitańskiego uniformu?

– Poszły na spód do kostiumu... Mój drogi, pożycz sobie od marszałka marynarkę i zrób sobie płaszcz, to ci wszystko zakryje... Albo przestań się kłócić z Anglią, to będziesz miał angielskie materiały...

... Przestał.


...Piątek.

– Dyktuś zrób narzeczonej prezent. W niedzielę nasz ślub... Nie chcę jeść na obiad wroniego rumsztyku... Zjesz ze mną, prawda?...

– Nie jadam mięsa...

– Taki dobry sznycelek z kartofelkami i kieliszek bordo... Nie pijam. I nie mamy bordo. Bordo ma Francja.

– To nie kłóć się z Francją, ja cię proszę... No zjedz, zjedz... Zjedz, bo piszę do mamy... I kieliszek bordo... I załatw z Francją...

... Załatwił.


... Sobota.

– Dyktuś, słuchaj, mówię ci ostatni raz. Musisz mi to przyrzec przed ślubem. Bo inaczej nici z małżeństwa. Żadnych awantur... Żadnych zaczepek... Ja chcę mieć spokój w domu... I żadnych wyjazdów. W domu masz siedzieć. Spokój. Masz żonę. Będziesz mieszkał w stolicy, żebym miała blisko mamy i wybij sobie z głowy jakieś wyjazdy. I żadnych gości. Porządek, żeby był. I koniec erzaców... Wszystko ma być przyzwoite. Będziesz jadł mięso, bo nie chcę cherlaka – i będziesz pił. I ubranie ma być z wełny, a nie z glaspapieru. Koniec.

... Powiadam Wam. Tylko małżeństwo uratuje interesy Europy.

Szpilki
(być może 1937)

(Tekst ten otrzymałam od Pana Arie Ben Menahem'a, zbieracza książek i dokumentów o Shoah, pochodzącego z Łodzi. – HB)

* * *

Powyższe przedwojenne teksty Władysława Szlengla są opublikowane jedynie w moim tłumaczeniu hebrajskim w tomiku wierszy pt. Szyrim Lifnei Wemitoch Hamabul; nigdzie dotąd nie zostały opublikowane po polsku.

Niżej podany opis i wiersz, który odnalazłam, są już zamieszczone w Internecie w http://www.dialog.org   (HB).

* * *

Halina Birenbaum

HISTORIA ODNALEZIONEGO WIERSZA
(z moich pamiętników:   Każdy odzyskany dzień)

27. 01. 1985

Gdybym była wierząca, musiałabym powiedzieć chyba, iż jest w tym ręka Boża. Jednak w cuda wierzę, chociaż sprawiają je ludzie, a raczej dobro istniejące w nich, w głębiach duszy, dobro, które na różne sposoby zostaje pobudzane poprzez rozmaite uczynki, pozytywne działania.

Władysław Szlengel, niezmiernie popularny poeta warszawski, napisał jeden ze swych wierszy, krążących po osierociałym getcie, czekającym wiosną 1943 roku na ostateczną zagładę, Obrachunek z Bogiem. Czytało się wtedy te wiersze, podawane w odpisach z rąk do rąk, z niewypowiedzianą, głodną zachłannością, jak wchłania się soki ożywcze, żeby nie skonać. Widziało się w samym ich istnieniu, w chęci i możliwości tworzenia w takich chwilach – siłę życia i jego nieocenioną wartość. Poprzez wiersze poety o tak aktualnej, trafnie określonej treści czuło się niezbicie, że potęga życia ludzkiego silniejsza jest od śmierci, Niemców, Hitlera!

Część utworów Szlengla odnalazła się po wojnie pod gruzami getta warszawskiego wraz z archiwum historyka Emanuela Ringelbluma i została opublikowana w Warszawie w roku 1977 w tomiku Co czytałem umarłym.

W wyjaśnieniach na końcu tej książki podano, że w notatkach Ringenbluma jest mowa o wierszu Obrachunek z Bogiem, ale go nie odnaleziono. Istnieje tylko pewna strofka, która treść taką przypomina, ale może to również być część innego utworu poety. Szlengel, jak wiadomo, zginął w bunkrze podczas powstania w getcie warszawskim i nawet wiek jego nie był dokładnie znany.

Po przeczytaniu Co czytałem umarłym napisałam i opublikowałam w Nowinach Kurierze artykuł: Słowo, które nie ginie nigdy, gdzie opisałam obszernie, w jakich okolicznościach zapoznałam się z wierszami Szlengla. W owej niewiadomej strofce natychmiast rozpoznałam Obrachunek z Bogiem i przytoczyłam kilka zdań utworu, które szczególnie wryły mi się w pamięć.

Kilku czytelników natychmiast po opublikowaniu tego zwróciło się do mnie. Nawiązałam z nimi kontakt, a potem i przyjaźń, gdyż okazało się, że wiele mamy ze sobą wspólnego, co nas serdecznie łączy.

W zeszłym tygodniu, po upływie przeszło roku od tej publikacji, otrzymałam list z Hajfy, od p. Izydora Szulmana, który doniósł mi, że po przeczytaniu mego artykułu w Nowinach przypomniał sobie, iż zaraz po wojnie znajomy wręczył mu otrzymany od kogoś z Warszawy odpis ręczny: Obrachunek z Bogiem. Dopiero teraz udało mu się wyszperać go w swych papierach i, jeśli jestem jeszcze zainteresowana, chętnie mi prześle kopię...

Pan Szulman jest także warszawianinem, przeżył wojnę wraz żoną i córką w Rosji. Oczywiście natychmiast zatelefonowałam. Otrzymałam z jego rąk calutki wiersz! Miałam niespełna trzynaście lat, gdy w domu na Nowolipiu 30, w bloku Szulca przeczytano mi go po raz pierwszy, na krótko przed rozpoczęciem powstania w getcie. Przeżyłam, zapamiętałam tak nam wtedy bliską i wymowną treść. Jestem wdzięczna losowi za możliwość wzięcia przypadkowego udziału w jego odnalezieniu i wydaniu na światło dzienne, w czterdzieści dwa lata po jego napisaniu. Jednak w cuda wierzę.

A więc istnieją cuda i dobrzy ludzie, dzięki którym dotarło jeszcze jedno Wołanie w nocy Władysława Szlengla.

A może Bóg zawstydził się i nie chcąc pozostawić "karty" poety – czystej, pomógł w tym odnalezieniu, aby na czystej karcie obrachunku dopisano jakiś czyn...

Z odnalezionego obecnie wiersza dowiadujemy się, że poeta w chwili śmierci miał 32 lata.

Nowiny Kurier, Tel Aviv 1985

* * *

WŁADYSŁAW   SZLENGEL

Obrachunek z Bogiem

(Getto Warszawskie, 1943) Może to był sen – (chociaż nie) a może zamroczył mnie trunek. Siedzieliśmy razem Bóg i ja i robiliśmy rachunek... Bóg był starszym panem o spojrzeniu pełnym łaski, miał siwą długą brodę i chodził bez opaski... Kenkarty wprawdzie nie miał, bo przybył prosto z raju, lecz miał obywatelstwo, podobno... – Urugwaju. Wyjąłem dużą księgę a Pan Bóg Watermana, otwarłem konto – wiara i rzekłem... proszę pana...   5). Mam lat trzydzieści dwa, lat sytych albo biedy. Dotychczas, Panie Boże, otwarty miałem kredyt. Mówiono: "Módl się" – ja się modliłem. Mówiono: "Pość" – pościłem. Przez ciężkie postu dni, bez kropli wody w ustach, dla wielkiej chwały Twej i urojonych ustaw. W męczących smugach świec, w tumulcie izb bóżniczych modliłem się, byś mógł uczynki moje zliczyć. Mówiono mi: "Nie kradnij" – nie kradłem. Mówiono: "Nie jedz świniny..." (Lubię) – nie jadłem. Mówiono: "Bóg tak chce..." Mówiono: "Boża Droga..." Mówiono: "Nie cudzołóż." – wstrzymałem się... dla Boga. Mówiono "Nie zabijaj!" – nie zabijałem. "Nie miej Boga nade mną" – nie miałem. Są różne miłe święta, są różne trudne święta, po dziesięć razy na rok, kazano mi pamiętać. Kazano siedzieć w kuczce, pić gorzkie jadać macę... Pokuty różne czynić i zaniedbywać pracę. Rzemieniem ściskałem ręce, księgi zżerałem nocą i umartwiałem ciało. Przepraszam, pytam – po co? Mówiłem: "Bóg pomoże", mówiłem: "Bóg ocali", wierzyłem: Pan Bóg ze mną, mówiłem: "I tak dalej..." Spójrz no, popatrz w księgę, Rzecz jasna, oczywista. Patrz! karta Twoich zasług W stosunku do mnie – czysta... Biją mnie w twarz – nie uciekam. Jak zwierz tropiony z nory w norę, czekam... a Ty nic... Głodno mi chłodno i tęskno, droga wciąż dziksza, daleka, pusto – wokoło, martwo. Nie płaczę... – czekam... Na wiatr więc wyrzucone błagania posty lament i sto tysięcy modlitw i pół miliona "Amen"... Co Ty mi dajesz dziś za wszystkie me uczynki? Ten blok... Tę blaszkę... plac... Te bony... czy Treblinki? Czy jeszcze czekasz bym pojutrze, jak Testament, pod pruski idąc gaz, powiedział jeszcze "Amen"? No mów coś, proszę mów – rachunek wyjm z ukrycia. Otwarte księgi – patrz! – Wspólniku mego życia... Ten miły starszy pan, z którym przy stole piłem, ołówek wziął do ręki i rzekł... I tu się przebudziłem. Czy to był zwykły sen? Czy też mnie zmorzył trunek? – Lecz do dziś nie wiem jak skończył się obrachunek.

5. Tylko nieco różna wersja czterech pierwszych zwrotek tego wiersza (scalonych w jedną) zamieszczona jest w "Nocie edytorskiej" w tomiku Co czytałem umarłym, pod red. Ireny Maciejewskiej – HB.   (powrót)

Sprzed "potopu".
Władysław Szlengel z przyjaciółkami, Warszawa, ok. 1937




Władysław Szlengel z przyjaciółkami, Warszawa, ok. 1937.
Druga wersja tego samego zdjęcia.

Copyright © 1997-2007 Zwoje