Ponizej zamieszczamy nieopublikowane dotad, lub od lat przed druga wojna swiatowa, wiersze Wladyslawa Szlengla, poety warszawskich Zydow i Getta Warszawskiego, ktory zginal podczas powstania w Getcie.
Zbior ten zostal przygotowany przez Pania Haline Birenbaum z Izraela specjalnie dla Zwojow. Uklad ponizszego zbioru jest nastepujacy:
- Wprowadzenie –"Slowo, ktore nie ginie nigdy"
- Historia odnalezienia zapomnianych wierszy Wladyslawa Szlengla z lat 1937-1939
- Odnalezione wiersze Wladyslawa Szlengla z lat 1937-1939
- Nieznana humoreska Wladyslawa Szlengla – "Malzenstwo dyktatora"
- Historia odnalezienia najdramatyczniejszego wiersza Wladyslawa Szlengla "Obrachunek z Bogiem" z Getta Warszawskiego
- Wiersz Wladyslawa Szlengla "Obrachunek z Bogiem".
(Andrzej Kobos)
WLADYSLAW SZLENGEL
NIEZNANE WIERSZE
Halina Birenbaum
SLOWO, KTORE NIE GINIE NIGDY
21. 10. 1983
Wydaje mi sie, ze to, co pamietam i wiem o Wladyslawie
Szlenglu, jednym z najbardziej popularnych poetow getta warszawskiego,
potwierdza te gleboke, przedziwna prawde.
Wiersze Szlengla czytano wieczorami w domach, w szopach, na placowkach,
przekazywano ich odpisy z rak do rak, przekazywano ustnie. Pisane w getcie na
goraco, w palacym, piekielnym transie wydarzen w ciagu tych lat – byly
zywym odzwierciedleniem naszych uczuc, mysli, pragnien, bolu i bezlitosnej
walki o kazda chwile zycia.
Recytowalam w getcie niektore jego wiersze na roznych
wieczorkach urzadzanych w celu zebrania nieco pieniedzy na pomoc glodujacym
w naszym domu, na ulicach, oraz wygnancom z okolicznych miast i miasteczek, ktorych
liczba z kazdym dniem potwornie wzrastala. Mialam wtedy 12 lat. Potem – w
styczniu 1943 roku – gdy juz z przeszlo pol miliona Zydow w getcie
warszawskim pozostalo tylko 30-40 tysiecy, w jakis sposob dotarly do nas
nowe odpisy kilku wierszy Szlengla. Z gorzkim przejeciem odczytala nam moja
dwudzietoletnia bratowa Mala stacje Treblinki i Obrachunek z Bogiem.
W kazdej chwili Niemcy, stukajac buciorami po schodach, mogli
walnac w drzwi naszego mieszkania i wywlec nas do Treblinki... Spodziewalismy
sie tego bardziej, niz czegokolwiek na swiecie. Mord hitlerowski szalal
wszak na pelnych obrotach.
Jak aktualnie i wymownie brzmialy wtedy slowa poety!
Zapamietalam ich tresc, atmosfere i ton, ktory byl tez moim, nas
wszystkich – oraz wyglad pokoju na Nowolipiu 30 w bloku Schulza, gdzie Zydzi
musieli szyc mundury i futra dla zolnierzy niemieckich, aby otrzymac "Lebensrecht"
– prawo do zycia. Wsaczyly mi sie chyba w krew wraz ze strachem przed
czyhajaca zewszad smiercia i ta cala, niewypowiedziana meka! Staly
sie czescia mnie samej.
Po raz ostatni w getcie slyszalam wiersz Szlengla wraz z
matka, bratem i bratowa (ojca i wiekszosc krewnych wywlekli wczesniej do
Treblinki), czytany z pasja i przedziwna satysfakcja przez mlodszego z moich
braci.
Chilek mial wtedy dwadziescia lat, jak jego zona. Pobrali sie po zabraniu
jej rodzicow do Treblinki z "kotla" na Milej, gdy zostala sama. Byl to
wiersz Kontratak. Dzien przed wybuchem powstania w getcie, kilka godzin
przed zejsciem pod ziemie do bunkra na Milej 3, stalismy przed jakims
opustoszalym mieszkaniem razem z kilkoma kolegami Chilka. Chlopcy sluchali
wiersza, podrzucajac karabiny w gore, jakby to byly zabawki. Panowala
jakas inna atmosfera i ton owego kwietniowego dnia. Przedziwna dojrzalosc,
nagla wiara w tej beznadziejnosci, nieszczesna radosc ludzi nie majacych
niczego wiecej, procz nedznego zycia, ktore lada moment rowniez
zostanie im wydarte. Moga czegos jeszcze dokonac! Byli przejeci napieciem
oczekiwania i szykowania sie do tego przelomowego, ostatecznego zadania.
Chlonelam to wszystko cala soba. Owe chwile z Wtedy
sa we mnie do dzis i juz pozostana do konca. Nie jestem pewna czy
znam dosc slow, aby to przekazac, choc pamietam tak wyraznie i zywo. Moj
brat czytal: ... na zaplutych schodach zydowskiej Pawiej ulicy ... gdzie matke
stara ciagneli za wlosy ... krwia sie oblepia pudelko, «Warum sind Juno
rund» ... niech nasze oczy przed skonaniem nie widza, jak sie wloka szyny ...
daj nam zobaczyc w tych butnych dloniach, w lapach z pejczem ... zwyczajny
nasz czlowieczy lek... Wszyscy ci chlopcy zgineli. Wiadomo jak. Zawsze
opowiadalam o tych wierszach mojego "dziecinstwa" moim nowym, powojennym
znajomym i bliskim, uczniom w szkolach. Nie natrafilam w ciagu lat na zadna
ich publikacje i myslalam, ze jestem jedna z nielicznych, ktora cos wie o
Szlenglu...
I nagle, po czterdziestu latach natknelam sie na tomik Co
czytalem umarlym, Wladyslawa Szlengla 1).
Pewna kobieta zostawila w
spadku dla instytucji pamieci Shoah "Massuah" w kibucu Tel Icchak, zbior
swych ksiazek na ten temat. W Massuah odbywaja sie intensywne, kilkudniowe
seminaria dla mlodziezy z kraju i zagranicy. Jeden z ich kierownikow, znajac
moja bezposredniosc opowiadan o tych czasach, wreczyl mi raz ksiazke,
mowiac: "tobie sie to pewnie spodoba, przeczytaj" ... Rzucilam okiem na
okladke i – zadrzalam – wiersze Wladyslawa Szlengla!
Zaczelam sprawdzac i szukac goraczkowo "moich"
znajomych wierszy. Odnajdywalam jedne po drugich, jak adresy domow, w ktorych
kiedys zylismy, jak twarze drogich ludzi nie widziane od lat. Wzruszona i
podekscytowana odczytywalam znane, wryte w serce slowa – mimo woli odrazu po
hebrajsku, na glos czytalam, zeby zdumieni ludzie, ktorzy mnie otoczyli,
zaciekawieni moim naglym wzburzeniem, pojeli o czym sa to wiersze, co mnie
tak porwalo.
Tylko Obrachunku z Bogiem nie znalazlam. Ale pod koniec
ksiazki pisze Irena Maciejewska, ze w zapiskach historyka getta Ringelbluma
jest mowa o wierszu Obrachunek z Bogiem lecz rekopis nie zachowal
sie. Jednak przytacza zwrotke, ktora jest przypuszczalnie, wedlug redakcji,
czescia tego wiersza albo innego o podobnej tresci pt. Juz czas. Nie
zdolano rozstrzygnac. Czytajac te slowa, krew uderzyla mi do glowy. Znow
siedzialam w na wpol martwym pokoju na Nowolipiu 30, czekajac na
nieunikniona wybiorke – Hela, moja bratowa, czyta Obrachunek
z Bogiem (wlasnie ta pierwsza
zwrotka znajduje sie w tomiku Maciejewskiej) i konczy wiersz, tymi mniej
wiecej slowami: ... Uciemiezalismy cialo ... wypelnialismy twe nakazy ...
i co nam w zamian dajesz – ten blok, ten szop, Treblinke? ... kazales nam
poscic, poscilismy, kazales modlic sie, modlilismy sie ... i czego
jeszcze chcesz, by pod pruski idac gaz, powiedziec Tobie Amen?
Wszystko spalila wojna. Rowniez poete, poteznego w swym
trwaniu, w wierze w napisane slowo. Szlengel zginal w bunkrze w czasie
powstania w getcie. Ludzie, ktorzy go sluchali, czytali jego utwory, zgineli
uduszeni gazem, albo masowo rozstrzelani. Zapach ich palonych cial pozostal
takze we mnie, na zawsze. Jestem, widocznie w tym wypadku, owa pustynia Amosa
Oza. Zyje we mnie ich duch, duch tych slow pisananych w konajacym,
systematycznie zameczanym getcie warszawskim, w pamieci, w glebi duszy – a
teraz na tych kartkach... w jezyku hebrajskim.
Przetlumaczylam caly tomik i rozdzielalam kopie maszynopisu
studentom, badaczom historii i przyjaciolom, az znalazlam mozliwosc
opublikowania tych wierszy – dokumentow. Izraelczycy, ktorzy je poznali, mowia,
ze one sa tak bezposrednio i mocne, jak zastrzyk wprost do zyl...
Kiedys czytalam artykul w popularnej gazecie hebrajskiej na
temat: "czy w roku 2000 bedzie jeszcze istniec literatura oraz czy poezja ma
jeszcze przyszlosc?"... Wspomnialam Szlengla, ktory pisal swa straszna
kronike dni zaglady i powszechnego zniszczenia wszelkich praw i pojec
ludzkich, nie pytajac, czy bedzie jeszcze istniec literatura po Treblince i Oowiecimiu,
po mekach drogi do tych piekiel... Czesc rekopisow Szlengla, ukrytych w
podwojnym blacie stolu, znalazl po dwudziestu latach ktos w Jozefowie pod
Warszawa, rabiac stary stol...
Ot, los poety – los zapisanego slowa!
W miedzyczasie dowiedzialam sie z artykulu w gazecie, ze
pani Maria Lewitt z Australii tlumaczy i stara sie o wydanie po angielsku
wierszy Szlengla 2),
odnajdujac w nich wierny wyraz swych wlasnych przezyc,
atmosfere czasow ogolnej i wlasnej tragedii przesladowan i cierpien.
Maria Lewitt miala 15 lat w getcie warszawskim, do ktorego uciekla z rodzina
na poczatku wojny z Lodzi. Skontaktowalam sie z nia.
Okazalo sie, ze mamy wiele wspolnego z soba, jestesmy sobie bliskie mimo,
ze sie nie znamy osobiscie. Maria przyslala mi swoja ksiazke pt. Come
spring, w ktorej opisala swe
zycie w getcie warszawskim i po aryjskiej stronie.
Slowo, nie ginie nigdy i oddzialuje w tylu rozmaitych
kierunkach! Los poety wlacza sie, takze po latach od jego smierci, w zycie
innych, dawnych i nowych jego wielbicieli.
Nowiny Kurier, Tel Aviv 1983.
* * *
Halina Birenbaum
(Z przedmowy do mojego hebrajskiego tomiku wierszy i tlumaczen 3) )
WIERSZE SPRZED I Z CZASU POTOPU
Lata "potopu" w Shoah zostawily we mnie niezliczone wspomnienia, lecz nie tylko o okropnosciach. Wynioslam stamtad ludzkie wartosci, milosc do ludzi, do zycia, i milosc do wierszy poznanych na krawedzi smierci; do ich autorow, ktorzy przez swe utwory dawali nam otuche i pomagali zyc – pomagali isc na smierc z poczuciem wiecznej wartosci zycia. Powstaly z najwiekszej rozpaczy, ale tez z glebi ludzkiego zrozumienia i wznioslosci, jakich doznaje sie tylko w chwilach ostatecznych.
Takie byly wiersze Icchaka Kacenelsona, Wladyslawa Szlengla,
Stefanii Ney (Grodzienskiej), Poli Braun i innych, nieznanych autorow. Staram
sie nieustannie przekazywac ich tresc i znaczenie swym bliskim oraz
mlodziezy, ktorej opowiadam o tamtych czasach.
Wiersze te z mojego dziecinstwa, z lat Zaglady, wracaja do
mnie niezwyklymi drogami, az trudno uwierzyc, by moglo sie to dziac w
rzeczywistosci. Wracaja chyba po to wlasnie, bym je mogla przekazac dalej,
wraz z moim wzruszeniem i tesknota do tych, z ktorymi je razem czytalam
Wtedy.
Przedziwne przypadki sprowadzaja rowniez spotkania z
towarzyszami losu z tamtych dni. Nazywam je "odkryciami archeologicznymi".
Zwracaja wspomnienia przebytych doswiadczen, uwiarygodniaja zdarzenia
zacierane przez czas – i w tym ich glowne znaczenie.
Blume Babic-Szadur i jej siostre z getta i obozow, Halinke
Czamarke-Barman, spotkalam w Izraelu dopiero po 40 latach w pewnej szkole, w
Dniu Pamieci Holocaustu. Ukrywalysmy sie razem w bunkrze na ulicy Milej 3 w
czasie powstania i likwidacji getta warszawskiego. Szlysmy potem dalej ta
sama trasa: Majdanek, Auschwitz, Marsz Smierci – Ravensbruck – Neustadt-Glewe...
Przypomnialysmy sobie teraz razem te cala przeszlosc,
takze przedwojenne piosenki i wiersze z getta, ktore ja akurat wowczas tlumaczylam
na hebrajski. "Zarazilam" swym entuzjazmem do nich Blume i Halinke, co
przynioslo nieoczekiwanie odnalezienie utworow "sprzed potopu" Wladyslawa
Szlengla.
O przypadkach znalezienia innych jego wierszy zebranych w
ksiazce Co czytalem umarlym, przetlumaczonej na hebrajski i
opublikowanej przeze mnie w Tel Avivie napisalam szczegolowo w przedmowie do
tej ksiazki. I nagle odnalazly sie nastepne wiersze Szlengla.
Bluma i jej maz odbyli dluga podroz po swiecie. Halinka,
przybrana siostra Blumy, dolaczyla sie do nich. Odwiedzili, miedzy innymi,
kuzyna Halinki w Brazylii.
Mosze Papelbaum, wyemigrowal z Warszawy, miasta swego urodzenia,
jeszcze przed II wojna swiatowa. Ozenil sie w Rio de Janeiro z tubylka,
zalozyli rodzine. Z czasem oddalil sie niemal zupelnie od kultury, ktora
nasiaknal byl w domu w Polsce.
Spotkanie z Bluma i Halinka obudzilo przeszlosc z lat
mlodosci, tesknote. Zaczeli przypominac sobie takze i piosenki spiewane
przed wojna – popularne polskie i zydowskie przeboje: Dzis panna Andzia
ma wychodne i Jadziem Panie Zielonka!..."
Bluma zawolala w uniesieniu: – "a wiesz, ze te slowa napisal Wladyslaw Szlengel, poeta warszawskiego getta, ktory zginal w czasie powstania w kwietniu 1943 roku?"
Mosze Papelbaum ujal glowe w rece i zaplakal na dzwiek
wypowiedzianego nazwiska. Szlengel byl jego przyjacielem mlodosci, kolega z
lawy szkolnej jego brata, Ignaca, zgladzonego w Shoah.
Ignac Papelbaum i Wladyslaw Szlengel, Warszawa, ok. 1930
Wyjal z szafy plik pozolklych gazet i zdjec, dal je Blumie. Zdjecia swego brata ze Szlenglem w przedwojennej Warszawie, z letniska w Otwocku; gazety z lat 1937-1939 (Nasz Przeglad, Szpilki), gdzie publikowano wiersze, satyry i humoreski Szlengla. Przechowywal je w ciagu dziesiatek lat, choc jego brazylijskiej rodzinie byly one obce. Teraz te przedwojenne wiersze z pozolklych, rozpadajacych sie niemal gazet przemowily nagle, jak proroctwo. Wlasne doswiadczenia i czas dokazaly tego na jakze bolesnych faktach!
Bluma przywiozla mi te gazety i zdjecia – skarb z Brazylii:
powinnas je przetlumaczyc, by nie zginely, by te wiersze poznano w Izraelu!
Nie musiala mi o tym napominac. Natychmiast stalo sie to moim wewnetrznym
poczuciem obowiazku, celem.
Czesc wierszy Szlengla odnalazlo sie w archiwum Emanuela
Ringelbluma pod gruzami getta. Kilka wierszy znalazl pewien Polak z Jozefowa,
gdy rozrabal stol przyniesiony kiedys z getta – niektore wiersze ludzie
odtworzyli z pamieci.
Tak bylo tez z wierszami Poli Braun i Stefanii Ney, ktore
wystepowaly razem ze Szlenglem w kawiarni Sztuka
w getcie warszawskim. Stefania Ney i Pola Braun wystepowaly rowniez jako spiewaczki i
recytatorki w w teatrze Femina
w getcie.
Pola Braun pisala teksty i komponowala muzyke do swych
piosenek, spiewala je tez wiezniarkom na konspiracyjnych spotkaniach w
obozie na Majdanku. Pole Braun rozstrzelano wraz z 18,500 Zydow w srode, 3
listopada 1943 roku. Miala dwadziescia kilka lat.
Wiersze Szlengla, Ney i Braun opublikowano po wojnie w antologii
Piesn ujdzie calo.
Komitet zydowski zorganizowany jeszcze podczas wojny, wydal te antologie w
roku 1947 pod redakcja pisarza i poety Michala Borwicza.
Kilka wierszy Szlengla w gazetach warszawskich sprzed wojny
odnalazla w archiwum Uniwersytetu w Jerozolimie i przekazala mi Ruth Szejnfeld,
badaczka literatury z Tel Avivu. Mnie udalo sie odnalezc zapamietany z
getta Obrachunek z Bogiem
poprzez artykul, ktory opublikowalam o tym wierszu w gazecie polskiej w
Izraelu, Nowiny Kurier.
Wiersze Szlengla Plyna
okrety i Szukam czlowieka
przyniosla mi Fira Salanska z Jerozolimy. Zdazyla przepisac je z gazety Nasz
Przeglad jeszcze w 1939 roku, na krotko przed swoim przyjazdem do
Palestyny, przed wybuchem wojny. Fira skontaktowala sie ze mna po
przeczytaniu mojej ksiazki Nadzieja umiera ostatnia; odtad zaczela
sie i trwa do dzis nasza przyjazn.
Halina Migdan z Aschkelonu zwrocila sie do mnie po
przeczytaniu hebrajskiej wersji mojego tlumaczenia Co czytalem umarlym.
Opowiedziala mi, ze przed wydostaniem sie na "aryjska" strone na
poczatku akcji wysylki Zydow na stracenie do Treblinki, pewien mezczyzna
podal jej rekopisy pieciu wierszy, blagajac, zeby je wziela z soba i
przekazala swiatu, jezeli przezyje. (Wiersze przechowane przez Haline
Migdan zostaly juz dawniej odnalezione i opublikowane w tomiku, Co czytalem
umarlym, Ireny Maciejewskiej.)
Halina nie wiedziala nic o Szlenglu, ani kim byl ten, kto
przekazal jej jego rekopisy. Przechowywala je przez cale zycie wraz z
najwazniejszymi dla siebie dokumentami.
Spotkanie z Halina Migdan jest jednym z dowodow, ze w getcie
nie mniej od wlasnego zycia liczyly sie dziela kultury – narazano zycie
dla ich ocalenia i przekazu.
Pisane w gettach i obozach wiersze byly wyrazem zycia i
cierpien, najwiekszym pragnieniem pozostawienia ich sladow, zachowania czlowieczenstwa
w piekle, pomagaly tam zyc i umierac. One moga nam dzis wiernie
opowiedziec, co mysleli i czuli ludzie w latach "potopu" w Shoah.
1990
- Wiersze z mojego hebrajskiego tomiku Szyrim
Lifnei Wemitoch Hamabul (Wiersze sprzed
i z lat potopu),
Ma'ariv Book Guild, Tel Aviv, 1990. : - Elzunia – dziesiecioletnia dziewczynka,
zagazowana na Majdanku – napisala na karteczce te slowa
znalezione w buciku w czasie sortowania odziezy po zabitych w Walczu kolo
Lublina:
byla sobie raz Elzunia – umierala sama – bo jej tatus na Majdanku – w Oswiecimiu mama...
Dziewczynka zwykla spiewac te slowa na melodie piosenki: Z popielnika na Wojtusia iskiereczka mruga...
Opublikowane w tomie: Piesn zza drutow, Lublin, 1983. - Jan Brzechwa – Balada o 22 mordercach.
wiersz-satyra o procesie w Norymberdze; mam odpis. - Hela Blumengraber – "Do mojej matki";
z tomu: Michal Borwicz: Piesn ujdzie calo, Antologia wierszy o Zydach pod okupacja niemiecka, Wydawnictwa Centralnej Zydowskiej Komisji Historycznej w Polsce, Warszawa-Lodz-Krakow, 1947 . - Wladyslaw Szlengel – "Niemowle"; "Przerazone
pokolenie"; "Wiosna na ulicy Pawiej"; "Wiersz na temat niezydowski";
"Nihil novi"; "Prima Aprilis"; "Kol Nidre"; "Szalasy (Sukot)";
"Samolot"; "Tobol tulaczy"; "Cisza".
- Pola Braun – "Curik a heim" (Z powrotem do domu); "Dzien
powszedni"; "Wytwornia blondynek"; "Matka"; "Zyd".
Z tomu: Piesn zza drutow. - Stefania Ney (Grodzienska) – "Jankiel"; "Jurek"; "Herszek";
"Abramek"; "O Januszu Korczaku".
Z tomiku: Stefania Ney, Dzieci Getta, PIW, Warszawa 1949. (Jest w tym tomiku jeszcze kilka innych wierszy o dzieciach, bardzo wstrzasajacych i malo znanych, ktorych nie udalo mi sie dotad zamiescic.) - Elzbieta Popowska – "Blawatki";
z tomu: Piesn zza drutow. - Szymon Spund – "Poranek jesienny na Majdanku";
z tomu: Piesn zza drutow;
wiersz oryginalnie w jidisz, tlumaczony na polski i na hebrajski (HB). - Halina Birenbaum – "Szukam zycia u umarlych"; "Jak kret"; "Jedzcie do Treblinki"; "Dlugie domki"; "Ona czekala"; "Nie warto snic"; "Biada temu, kto sie zblizy"; "Dziewczynka z lat zaglady"; "Nie o kwiatach" – hebrajskie oryginaly oraz wiersze z moich polskich tomikow. – (HB). (powrot)
* * *
Wladyslaw Szlengel, 1930.
(Dedykacja datowana: "1930, wrzesien 11")
WLADYSLAW SZLENGEL
Samolot
|
na Niskiej sto w suterynie gdzie nigdy slonce nie wstaje mieszka reb Zalman ktory nigdy nie jezdzil tramwajem...
radia nigdy nie slyszal
i nagle – ku zony rozpaczy –
nocami podchodzi do okna
a Zalman w sobote w boznicy
ze nawet gazety z Warszawy
reb Zalman marzy po nocach
wiec niby dzis – suteryna
jak dawniej jest Erec daleko
piekna reb Zalman melodie Nasz Przeglad, 6. 04. 1937 |
Wiosna na ulicy Pawiej
|
na rogu Smoczej i Pawiej stoi Chawa wsrod dwoch nedznych koszy i sprzedaje gorace parowki para – za jedne piec groszy!
prosze – kto mowi Chawie
tam gdzie mieszka zyje i handluje Chawa
nie ma spacerujacych wiosennych tlumow
slonce na Pawiej tylko lize slabe tanie –
czy to nie jest rzecz nader ciekawa
kiedy Chawa po raz pierwszy nie sprzeda
parowki odnosi do domu
dzieci nie bedzie kolacji... Nasz Przeglad, 18. 04. 1937 |
Wladyslaw Szlengel przed kinem z reklama filmu:
"Dzis Hrabia Monte Christo", Warszawa, pozne lata 1920.
(Wladyslaw Szlengel i jego ojciec wyklejali reklamy filmow przed warszawskimi kinami.)
Warszawa III
hallo! radio sluchacze!...
moze to was zaciekawi
na Pawiej piec wyrzucaja
kolejka po zebracze bony
dwoje dzieci pozera przez szybe
sprzedaja obwazanki
transmisja wielkiego pochodu
jakiez istnieja nadzieje
fala – uchodzctwa zebractwo Nasz Przeglad, 25. 04. 1937 |
Nihil Novi
|
Ide swoja smutna droga dwa tysiace lat a za mna w slad co dzien wlecze sie jak cien – litania bezecna i zla – ze zatruwam w studniach wode – ze sprowadzam zla pogode – ze uroki znam na trzode – ze kradne z swiatyn krzyze zlote – by je oplwac zmieszac z blotem – by je sprzedac drogo potem – krwawy haracz Bogu place – krwia dziecinna mieszam mace – i na kazde swoje swieta – kradne blade pacholeta – by wylupac martwe oczy – i serdecznej krwi utoczyc...
mijaja lata i lata
Wielki Paskarz – Wielki Mag
– ja – to burzuazja wyzysk
a ja?... Nasz Przeglad, 18. 07. 1937 |
Kol Nidre
|
nigdy nie znalem tresci ani slow tylko melodie blagania gdy przymkne oczy zobacze znow jak sie z dziecinstwa wspomnien wylania w zoltym i siwym blasku swiec chybot zalosny ramion i brod uslysze lament serdeczny i lkania i wielkie zebranie o litosc cud... i bicie w piersi lamanie rak – i dostojenstwo starych ksiag i lek o wyroki nieznane i ciemne tej nocy z serca juz nie wydre tej nocy groznej i tajemnej – i smutnej modlitwy Kol Nidre --- juz wiem ze dzis gdy jest mi zle i jutro gdy losy beda laskawsze bede wracal mysla do tej nocy i zawsze sercem w niej bede chodzcie ze mna --- Zydzi – zaleknieni strwozeni bici i szczuci z wszystkiego wyzuci – poniewierani – oplwani – wy ktorym rozbija sie stragany wiare i czerepy wy ktorym zamyka sie usta drogi i sklepy wy ktorych miesza sie z blotem wy ktorzy wiecie juz o tym czym jest lek przed czlowiekiem i wy – chcacy zapomniec ze wczoraj czy przed wiekiem byliscie Zydami uciekajacy w gaszcz wielkich spraw w las wielkich ludzi w klamstwo wielkich slow chowajacy glowy za plecami obcych nie waszych idei... wy – wyzwoleni – z talesow z szabatow z chalatow chodzcie! w te jedna wielka noc do wspomnien mglistych bliskich rzewnych sercem i jedna lza wroccie do ciemnych izb modlitewnych z dawnych dni dziecinstwa gdzie siwych placzacych swiec swiatlo plonie gdzie zalamuja matki dlonie gdzie pod dotknieciem drzacych rak szeleszcza karty zoltych ksiag... gdy krzywda na sercach lezy glazem w tej jednej dziwnej godzinie sercami choc badzmy razem przy smutnej modlitwie Kol Nidre Nasz Przeglad, 14. 09. 1937 |
Szalasy
(Sukot)
|
Dzis mamy dom nad domem mocny dach i mury ze stali i betonu a sukot prosze pana to po tamtych dniach kiedy nie mielismy domu
bylismy na pustyni
czy dzis mamy dom?
czy sie obawiac juz nie trzeba
ja przeciez jeszcze sie blakam
siedem dni swietowania w szalasie?
kiedys gdy wroce do mego domu Nasz Przeglad, 20. 09. 1937 |
Wiersz na temat niezydowski
pewno sie panom dziwnym to wyda Nasz Przeglad, 5. 10. 1937 |
Plyna okrety
(Quasi una Fantasia)
|
plyna okrety po bezdrozach po oceanach i po morzach plyna dniami plyna nocami plyna okrety z uchodzcami
jada i jada – tu i tam
plyna okrety plyna okrety
wiec pozostaja na okretach
ludzie bez jutra – dusze niczyje
kreci sie kreci kula swiata Nasz Przeglad, 1938 |
Szukam czlowieka
|
kiedy bylem jeszcze bardzo mlody taki jeszcze mlody ze slonce chcialem chwytac bo swiatlo wolalem od lakoci kazano mi madre ksiazki czytac o pieknie przyrodzie i dobroci i ze to wszystko kryje serce w czlowieku pytalem: gdzie jest CZLOWIEK? kazano mi czekac... uroslem... znam mapy ksiazki gazety depesze ze swiata fotografie... gdzies tu musi byc czlowiek... niestety... ja go znalezc nie potrafie
ide ulicami wielkich miast
jest zwierz tropiony Nasz Przeglad, 1938 |
Sklepiki
|
zza lady chmurnej nie widac nieba tylko reklame czerwona: maggi strzep slonca odbija sie w nozu do chleba i blasze mosieznej od wagi... nad drzwiami jest dzwonek lecz nigdy nie dzwoni nad oknem jest zegar – lecz dawno nie chodzi... jest za kasa z kluczykiem – lecz takze co po niej... jest klodka – zbyteczna coz znajdzie tu zlodziej?... wystawa jest w oknie lecz dzieci nie neci bo nie ma w niej reklam obrazkow zabawek... i neon nie blyszczy i nic sie nie kreci w tym malym sklepiku ze Smoczej czy Stawek w tym malym sklepiku sa polki i kosze a sklep jest milczacy i smutny i starczy... a czlowiek zgarbiony wpatruje sie w grosze i liczy... i widzi ze znowu nie starczy... i dzwonek nie dzwoni – i milczy mruk zegar i polki sa puste i lampka migoce a zona jest w domu... bo cos jej dolega i coraz ciemniejsze i dluzsze sa noce w malenkim sklepiku na polkach jest troska a chleb taki ciemny jak ciezkosc na duszy a w kacie spi zalosc i bieda zydowska patrzy na zegar... i czeka az ruszy... papierki papierki – nedzarskie kredyty...
marzenia marzenia wiecznie niesytej Nasz Przeglad, 18. 12. 1938 |
Niemowle 1939
|
punkt o dwunastej
– gdy chybocacy sie korowod przeciagal miastem w huku korkow z butelek pod serpentin deszczem gdy go sie najmniej spodziewano jeszcze na jakiejs sali przy podlej orkiestrze w trzasku kieliszkow przy pijanym spiewie urodzil sie malec: trzydziesci i dziewiec nowy rok – osesek wesolutki malec ktory przed minuta zycia nie znal wcale a juz byl pijany... juz znal szelest jedwabiu... i drogie szampany i wodke na przedmiesciu kobiecej dloni dotyk i tanca szalenstwo – jazzbandu narkotyk szczesliwy malec... cichutko sobie sni ze ta radosc beztroska potrwa kilka dni ze bedzie maly... przy orkiestrze siedzial ze bedzie szczesliwy ze nie bedzie wiedzial... ze choc mlodosc uplynie mu przyjemnie ale daremnie... ledwo sie urodzil – ledwo powitano czule juz ubrano go w koszule czarna... brunatna... czerwona... hasel go nauczono – pierwsze abc – bylo butnym marszem z kolysanki – wojenny zar szedl elementarz – gazeta i ustawa i zakazy i prawa ... a jesli w glowce zabawa... jemu kieliszek jemu taniec a oni jego – jego na szpalty jego w wir tlumny... jego w gazet kolumny w jego w nakazy platnicze w stawki robotnicze w walki klasowe w walki rasowe jego w okopy w obozy na fronty... biedny malec... trzydziesty dziewiaty... zanim po nocy wino wywietrzalo z glow... malec trzydziesty dziewiaty starcem byl juz znow Nasz Przeglad, 1. 01. 1939 |
Przerazone pokolenie
wszystko bylo za glosne... za skomplikowane
czy urosnie pokolenie przerazonych ludzi – Nasz Przeglad, 15. 01. 1939 |
- Z tego wiersza Irena Maciejewska zamiescila w tomiku
Wladyslawa Szlengla Co czytalem umarlym tylko ostatnia zwrotke.
Caly wiersz otrzymalam wraz z kilkoma innymi od badacza literatury na
uniwersytecie w Tel Avivie, Dr Ruth Szejnfeld, ktora, po moich interwencjach u
rozmaitych profesorow, napisala prace dla uniwersytetu o Szlenglu i zwrocila
sie do mnie o moje hebrajskie tlumaczenia, dodajac mi kilka, znalezionych
przez nia w Bibliotece Narodowej w Jerozolimie, przedwojennych numerow Naszego
Przegladu z tekstami Szlengla.
Ja je przetlumaczylam takze na hebrajski i opublikowalam w Wierszach
sprzed i lat potopu.
Ksiazke Co czytalem umarlym – Aszer karati le mejtim, Wyd. Traklin, Tel Aviv, 1987 – opublikowalam wczesniej a w przedmowie podalam swoj pierwszy artykul na temat Szlengla: Slowo, ktore nie ginie nigdy, ktory teraz zamieszczam w oryginale polskim. Ten tekst doprowadzil do znalezienia Obrachunku z Bogiem, co opisalam w artykule opublikowanym w Internecie w http://www.dialog.org i rowniez zamieszczonym w dalszej czesci niniejszego zbioru – HB. (powrot)
Tobol tulaczy
|
w malych miasteczkach zapomnianych tam gdzie jest szary kazdy swit w swit taki szary i zaplakany tobol tulaczy szykuje Zyd a do tobolka wziac by sie chcialo cala codziennosc swoja stara waskiej uliczki kretosc i malosc i zapylona sklepikow szarosc... wierzbe przydrozna zabrac by trzeba i pochylone bozniczke z nad rzeki plat deszczowego dobrego nieba zabrac ze soba na szlak daleki... jarmarczny rozgwar taki znajomy sobot dostojny spokoj i cisze i dzwiek i barwe i ludzi i domy by miec ich przy sobie i widziec i slyszec...
a tam w oddali bezkresy sine
- - plat deszczowego nieba - - Nasz Przeglad, 5. 02. 1939 |
Prima Aprilis
|
boki zrywac panowie... uczta prawdziwa panowie... spojrzalem panowie mili gdy gazeciarz pismo mi dawal wiedzialem – prima aprilis wiec na kawale – kawal... z naglowkow chichotal nonsens – ze szpalt szalenstwo drwilo – i zartu dobry kasek wiec nic mnie nie zdziwilo: ze Führer i Duce niszczeniem traktatow chca gwarantowac pokoj swiatu ze ofiara przychodzi prosic o przemoc – ze wolnosc swa ludzie oddaja niemo – ze kraj swoj obcym rzucaja pod stopy ze znowu zmienia sie mapa Europy – ze znowu sie Zydom grunt gdzies zapalil ze ledwo spoczeli znow trzeba dalej ze przez twarde pigulki z Essen ludzie w Niemczech nie maja zu essen... ze dal sie bezczelnie wywiezc w pole stary i madry lis z parasolem... ze wszystkie ludzkie umowy na nic ze gnija ze plona slupy granic
czytalem spokojnie brednie gazety Nasz Przeglad, 1. 04. 1939 |
Cisza
Akwarela letnia
|
nie ma gdzie uciec by slyszec wlasne mysli wszedzie zgielk dotrze – uparcie sie wwierci ucieklem z miasta i tu za mna przyszli brydzysci ziejacy szlemami – grozniejsi od smierci
co noc chrapliwy gramofon slowikom uraga –
bo dzieci maja swoje najwazniejsze sprawy
las upity mocnym ksiezycowym swiatlem
ziemia dygoce pod niebem skwarny sierpien Nasz Przeglad, 13. 08. 1939 |
Malzenstwo Dyktatora
Wiecie zapewne, ze Dyktator jest abstynetem, jaroszem i kawalerem. Jezeli czlowiek przez piecdziesiat lat nie zaznal rozkoszy jaka daja: krwisty rozbif, cieniutki sznycelek, dobrze wypieczony kurczak z kartofelkami i mizeria, przy czym kieliszek dobrego czerwonego winka... A, co tam wyliczac – jak czlowiek nie zna rozkoszy. Niewesole sa noce w gluchym kanclerowskim palacu, smutne sa mysli niezakropione lampka wina i widmowa pustka bez kobiety.
Widzialem rozesmiana twarz Roosevelta z bankietu w
Filadelfii; nie wiem czy prezydent pije – ale nic nie powiem o pokaznych
butelkach na zdjeciu United Press i wesolym wiencu girls przy stole.
Nic dziwnego, ze po takim bankiecie Roosevelt kropi depesze do Europy: "Uspokojcie
sie! Zycie jest piekne! – wino jest slodkie i nie chce, aby moja zona
martwila sie, ze nasz syn idzie na wojne".
Konkluzja, musimy dyktatora ozenic. Kobieta dokona reszty.
Bedzie to wygladalo mniej wiecej tak:
– Dyktator. Gerta Schmidt. Panstwo pozwola...
– Panie marszalku, czego pan mnie meczy?... Ja nie znosze kobiet...
– Trudno. Zagranica. Prestiz. Smieja sie. Smiesznosc jest zabojcza dla Dyktatora.
– Musi sie pan ozenic.
– Z ta... Gerta Schmidt?
– Tak. Ona ma w posagu dwie zywe krowy, oselke masla i niedojedzona jajecznice po nieboszczyku pierwszym mezu. Tego nie nalezy bagatelizowac.
– Czy posag ona wniesienie zaraz po slubie?
– Natychmiast... Oglasza sie malzenstwo Dyktatora z Gerta Schmidt. Slub odbedzie sie w niedziele 22 lipca.
Wtorek, 17 lipca.
– Dyktus... wiec juz w niedziele... ach moj jedyny... Ty jestes zabojczy... taki zabojczo-piekny... Zgol te wasy...– Coooo? Pani oszalala? Bez wasow!! Ja sie moge obejsc bez linii Zygfryda, ale nie bez wasow...
– To nie bede sie calowala.
– Nie zgole.
– To wszystkim powiem, ze na Linii Zygfryda jest napis: "Pluc tylko do spluwaczek", bo beton sie rozplynie...
Zgolil.
Sroda, 18 lipca.
– Patrz, jak ja jestem ubrana. Jak strach na wroble! W calym Berlinie nie ma ani jednej przyzwoitej krawcowej.
– Nie rozumiem.
– Moj kochany, jak ty chcesz, to sobie mozesz wyrzucic wszytkich Zydow, ale nie mozesz mnie pozbawic dobrej krawcowej. Sam rozumiesz, ze bez Zydowki bede ubrana jak koczkodon. Badz taki dobry, malenki werdykcik...
– Szalona. Idea moja w sprawie...
– Wiem, wiem, ale jak mi nie sprowadzisz Zydow do Berlina, to ja napisze do mamy, zeby przyjechala. Moze razem cos uszyjemy...
... Cofnieto nakaz wysiedlenia Zydow.
– Frau Schmidt, gdzie moj garnitur, moj stroj galowy?– A z czego mialam uszyc spodnice? Moze z waszej tandetnej welny... Moze z papieru?
– No, dobrze, ale przeciez nie moge... Jak ja bede wygladal? A moje spodnie z kapitanskiego uniformu?
– Poszly na spod do kostiumu... Moj drogi, pozycz sobie od marszalka marynarke i zrob sobie plaszcz, to ci wszystko zakryje... Albo przestan sie klocic z Anglia, to bedziesz mial angielskie materialy...
... Przestal.
...Piatek.
– Dyktus zrob narzeczonej prezent. W niedziele nasz slub... Nie chce jesc na obiad wroniego rumsztyku... Zjesz ze mna, prawda?...– Nie jadam miesa...
– Taki dobry sznycelek z kartofelkami i kieliszek bordo... Nie pijam. I nie mamy bordo. Bordo ma Francja.
– To nie kloc sie z Francja, ja cie prosze... No zjedz, zjedz... Zjedz, bo pisze do mamy... I kieliszek bordo... I zalatw z Francja...
... Zalatwil.
... Sobota.
– Dyktus, sluchaj, mowie ci ostatni raz. Musisz mi to przyrzec przed slubem. Bo inaczej nici z malzenstwa. Zadnych awantur... Zadnych zaczepek... Ja chce miec spokoj w domu... I zadnych wyjazdow. W domu masz siedziec. Spokoj. Masz zone. Bedziesz mieszkal w stolicy, zebym miala blisko mamy i wybij sobie z glowy jakies wyjazdy. I zadnych gosci. Porzadek, zeby byl. I koniec erzacow... Wszystko ma byc przyzwoite. Bedziesz jadl mieso, bo nie chce cherlaka – i bedziesz pil. I ubranie ma byc z welny, a nie z glaspapieru. Koniec.
... Powiadam Wam. Tylko malzenstwo uratuje interesy Europy.
Szpilki
(byc moze 1937)
(Tekst ten otrzymalam od Pana Arie Ben Menahem'a, zbieracza ksiazek i dokumentow o Shoah, pochodzacego z Lodzi. – HB)
* * *
Powyzsze przedwojenne teksty Wladyslawa Szlegla sa
opublikowane jedynie w moim tlumaczeniu hebrajskim w tomiku wierszy pt. Szyrim
Lifnei Wemitoch Hamabul; nigdzie dotad nie zostaly opublikowane po polsku.
Nizej podany opis i wiersz, ktory odnalazlam, sa juz
zamieszczone w Internecie w http://www.dialog.org (HB).
* * *
Halina Birenbaum
HISTORIA ODNALEZIONEGO WIERSZA
(z moich pamietnikow: Kazdy odzyskany dzien)
27. 01. 1985
Wladyslaw Szlengel, niezmiernie popularny poeta warszawski,
napisal jeden ze swych wierszy, krazacych po osierocialym getcie,
czekajacym wiosna 1943 roku na ostateczna zaglade, Obrachunek
z Bogiem. Czytalo sie wtedy te
wiersze, podawane w odpisach z rak do rak, z niewypowiedziana, glodna
zachlannoscia, jak wchlania sie soki ozywcze, zeby nie skonac. Widzialo
sie w samym ich istnieniu, w checi i mozliwosci tworzenia w takich
chwilach – sile zycia i jego nieoceniona wartosc. Poprzez wiersze poety
o tak aktualnej, trafnie okreslonej tresci czulo sie niezbicie, ze potega
zycia ludzkiego silniejsza jest od smierci, Niemcow, Hitlera!
Czesc utworow Szlengla odnalazla sie po wojnie pod gruzami
getta warszawskiego wraz z archiwum historyka Emanuela Ringelbluma i zostala
opublikowana w Warszawie w roku 1977 w tomiku Co czytalem umarlym.
W wyjasnieniach na koncu tej ksiazki podano, ze w notatkach
Ringenbluma jest mowa o wierszu Obrachunek z Bogiem, ale go nie
odnaleziono. Istnieje tylko pewna strofka, ktora tresc taka przypomina, ale
moze to rowniez byc czesc innego utworu poety. Szlengel, jak wiadomo,
zginal w bunkrze podczas powstania w getcie warszawskim i nawet wiek jego nie
byl dokladnie znany.
Po przeczytaniu Co czytalem umarlym napisalam i
opublikowalam w Nowinach Kurierze artykul: Slowo, ktore nie ginie nigdy, gdzie opisalam
obszernie, w jakich okolicznosciach zapoznalam sie z wierszami Szlengla. W
owej niewiadomej strofce natychmiast rozpoznalam Obrachunek z Bogiem i
przytoczylam kilka zdan utworu, ktore szczegolnie wryly mi sie w pamiec.
Kilku czytelnikow natychmiast po opublikowaniu tego zwrocilo
sie do mnie. Nawiazalam z nimi kontakt, a potem i przyjazn, gdyz okazalo
sie, ze wiele mamy ze soba wspolnego, co nas serdecznie laczy.
W zeszlym tygodniu, po uplywie przeszlo roku od tej
publikacji, otrzymalam list z Hajfy, od p. Izydora Szulmana, ktory doniosl
mi, ze po przeczytaniu mego artykulu w Nowinach
przypomnial sobie, iz zaraz po wojnie znajomy wreczyl mu otrzymany od kogos
z Warszawy odpis reczny: Obrachunek z Bogiem. Dopiero teraz udalo mu
sie wyszperac go w swych papierach i, jesli jestem jeszcze zainteresowana,
chetnie mi przesle kopie...
Pan Szulman jest takze warszawianinem, przezyl wojne wraz
zona i corka w Rosji. Oczywiscie natychmiast zatelefonowalam. Otrzymalam
z jego rak calutki wiersz! Mialam niespelna trzynascie lat, gdy w domu na
Nowolipiu 30, w bloku Szulca przeczytano mi go po raz pierwszy, na krotko przed
rozpoczeciem powstania w getcie. Przezylam, zapamietalam tak nam wtedy
bliska i wymowna tresc. Jestem wdzieczna losowi za mozliwosc wziecia
przypadkowego udzialu w jego odnalezieniu i wydaniu na swiatlo dzienne, w
czterdziesci dwa lata po jego napisaniu. Jednak w cuda wierze.
A wiec istnieja cuda i dobrzy ludzie, dzieki ktorym dotarlo
jeszcze jedno Wolanie w nocy Wladyslawa Szlengla.
A moze Bog zawstydzil sie i nie chcac pozostawic "karty"
poety – czystej, pomogl w tym odnalezieniu, aby na czystej karcie obrachunku
dopisano jakis czyn...
Z odnalezionego obecnie wiersza dowiadujemy sie, ze poeta w
chwili smierci mial 32 lata.
Nowiny Kurier, Tel Aviv 1985
* * *
WLADYSLAW SZLENGEL
Obrachunek z Bogiem
Moze to byl sen – (chociaz nie) |
- Tylko nieco rozna wersja czterech pierwszych zwrotek tego wiersza (scalonych w jedna) zamieszczona jest w "Nocie edytorskiej" w tomiku Co czytalem umarlym, pod red. Ireny Maciejewskiej – HB. (powrot)
Sprzed "potopu".
Wladyslaw Szlengel z przyjaciolkami, Warszawa, ok. 1937
Wladyslaw Szlengel z przyjaciolkami, Warszawa, ok. 1937.
Druga wersja tego samego zdjecia.
