Amazonomachia i Centauromachia nie były jedynymi, choć może najczęstszymi, tematami przedstawianymi na fryzach i rzeźbach okresu klasycznego na ścianach doryckich i jońskich świątyń. Innymi tematami były np. czyny Theseusa, czyli Gigantomachia (Hephaisteion, Ateny, 440 pne), walki Greków z Grekami (światynia-grobowiec Nereid w Xanthos, 400 pne; świątynia Atheny-Nike, Akropolis, Ateny, ok. 425 pne), heroiczne czyny Heraklesa (Hephaisteion, Ateny; świątynia Zeusa w Olympii, 460 pne), procesje ofiarne (Parthenon, Akropolis, Ateny, 447-442 pne), itp. (AMK)
AMAZONOMACHIA
O starożytnych greckich fryzach
ANDRZEJ M. KOBOS
Amazonomachia
Amazonki, a ściślej Amazonomachia, czyli walka Greków z
Amazonkami, była bardzo popularnym motywem w greckiej sztuce, co najmniej od
końca siódmego wieku pne. Powody zamiłowania starożytnych Greków do
Amazonek nie są znane. Nie jest szeroko podawany motyw wyższości cywilizacji
greckiej, tak jak jest to przy Centauromachii, tj. walkach Lapithów z
Centaurami. Być może chodziło też o symbolikę zdobywania Azji przez Greków.
Amazonki
W mitologii greckiej, Amazonki były ludem kobiecych wojowników,
dziećmi Aresa, zamieszkującym na obrzeżu znanego świata, tj. nad Morzem
Czarnym W pewnych porach roku spotykały się z mężczyznami innej rasy, by
potem rodzić potomstwo. Zatrzymywały dziewczynki, a chłopców zabijały lub
okaleczały. Nastoletnim dziewczynom deformowały prawe piersi, by potem nie
przeszkadzały im w walce. Zajmowały się walką i polowaniem, ich bronią
były łuki, włócznie i topory, ich tarcze miały kształt półksiężyca.
Wszystkie jeździły konno, Nosiły krótkie tuniki, obnażające pierś. Miały
założyć kilka miast w Ionii w Azji Mniejszej, przede wszystkim Ephesos.
Wczesny joński relief w srebrze przedstawiający walkę Amazonek z Grekami, 6 w. pne. (Ref. 4)
W Illiadzie, Amazonki najpierw prowadziły wojnę Bellerofonem z Korynthu i królem Troi Priamem, ale po śmierci Hektora nadeszły z północy na pomoc Priamowi. Według poematu Posthomerica, apokryfu do Illiady, Quintusa Smyrnaeusa (IV w. ne), królową Amazonek, Penthesileę, zabił Achilles, potem oskarżony o miłość do niej przez Thersitesa, którego za to zabił w gniewie.
Dziewiątą z dwunastu prac Heraklesa było zdobycie opaski królowej Amazonek. Mit ten dał początek dalszemu mitowi o Theseusu. Ponieważ przebywał on razem z Heraklesem, albo w odwecie za jego własną ekspedycję, Amazonki zaatakowały Theseusa całą mocą – wjechały konno do Attyki i obległy go w Atenach, których był królem. Nastąpiła wielka bitwa wygrana przez Theseusa, który ocalił tym Ateny i Attykę. Pokonana królowa Amazonek, Hippolyta miała zostać jeńcem lub żoną Theseusa.
Zachowało się kilka rzymskich kopii rzeźb Amazonek (oryginały niektórych przypisano Pheidiasowi),
jak również kilka rzymskich kopii tarczy z posągu Atheny Parthenos z Parthenonu. Wszystkie te tarcze
ozdobione są motywem Amazonomachii, a na jednej z nich,
tzw. "Strangford shield", figuruje także domniemany autoportret Pheidiasa, twórcy posągu Parthenos.
Rzymska kopia tarczy Ateny Parthenos z Parthenonu, tzw. "Strangford shield", 3 w. ne.
Tarcza ozdobiona jest scenami Amazonomachii, domniemanym portretem Pheidiasa (u dołu na lewo od centrum)
i namalowaną sceną Gigantomachii - walki między gigantami. (Ref. 2)
W późniejszej, hellenistycznej mitologii, Dionysius miał napotkać Amazonki i uczynić je sojusznikami lub pokonać je, zdobywając tak Wschód. Według pism współczesnych Aleksandrowi Wielkiemu, miał on spotkać się z królową Amazonek pod miastem Jaxartes w Azji.
Amazonomachia w świątyni Apollo w Bassae
Jednym z najstarszych i być może ikonograficznie najbogatszym
fryzem przedstawiającym walkę Greków z Amazonkami był fryz w doryckiej
świątyni Apollo Epikuriosa w Bassae niedaleko Phigaleia w górach Arkadii w
interiorze Peloponezu, sławnej ze wspaniałego położenia, architektury i
dekoracji rzeźbiarskiej. Świątynia ta została wybudowana w podzięce
mieszkańców Apollinowi za ocalenie ich od zarazy podczas Wojny Peloponeskiej w
roku 430 pne. Świątynię zaprojektował Ictinus, architekt Partenonu na
Akropolu w Atenach. Z zewnątrz, świątynia w Bassae wygląda jak konwencjonalna,
jednak wewnątrz różni się od takiegoż rozplanowania. Fryz biegł ponad
kolumnadą świątyni, lecz nie na zewnątrz, tylko wewnątrz. Przedmiotem fryzu
są dwa oczywiste tematy: walka Lapithów z Centaurami (por. powyżej) i walka
Greków z Amazonkami.
Walka Greków z Amazonkami.
Fryz ze świątyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Walka Greków z Amazonkami.
Fryz ze świątyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Walka Greków z Amazonkami.
Fryz ze świątyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Walka Greków z Amazonkami.
Fryz ze świątyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Fryz walki z Amazonkami rozpoczynał się jedną płytą na północnej ścianie i biegł poprzez cała stronę wschodnią i południową. W centrum krótkiej południowej ściany fryz przedstawia Heraklesa, rozpoznawalnego po maczudze i skórze lwa. Jego przeciwnikiem w walce była zapewne królowa Amazonek. Kompozycyjnie, zdaje się to być odpowiednikiem posągów Atheny i Poseidona z zachodniego frontonu Parthenonu. Reszta fryzu z Bassae jest równie staranna kompozycyjnie, zatłoczona, pełna ferworu walki, np. relief Greka ściągającego Amazonkę z konia za jej ramię; postacie Greków i Amazonek są atletycznej postury.
Walka Greków z Amazonkami.
Fryz ze świątyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Świątynia w Bassae, zapomniana przez wieki, została na nowo odkryta w roku 1765 przez francuskiego podróżnika Bocher'a.
Edward Dodwell, Świątynia Apollo w Bassae, 1806 (Ref. 5).
W roku 1811, ekspedycja angielskiego architekta Charlesa Roberta Cockerell'a dokonała wykopalisk i zabezpieczyła fryz; w roku 1814, rząd brytyjski wykupił fryzy tej świątyni. Odtąd znajdują się one w British Museum w Londynie.
Fryz Amazonomachii z Mausoleum w Halikarnassos
Fryz Amazonomachii z Mausoleum, przypisywany Skopasowi, został szczegółowo omówiony i zilustrowany w moim
eseju o Mausoleum, pt. "Miary czynów" w Zwojach 33/2002.
Andrzej Kobos
Styczeń 2003
- Bibliografia:
- John Boardman, Greek Sculpture. The Classical Period.
Thames and Hudson, London, 1985.
- Ernest A. Gardner, A Handbook of Greek Sculpture. Macmillan
& Co., London, 1905.
- The Oxford Classical Dictionary, ed. N.G.I. Hammond and H.H.
Sculard. Clarendon Press, Oxford, 1979.
- D.M. Field, Greek and Roman Mythology. Hamlyn, London 1977.
- Fani-Maria Tsigakou, The Rediscovery of Greece. Thames and
Hudson, London, 1981.
