Amazonomachia i Centauromachia nie byly jedynymi, choc moze najczestszymi, tematami przedstawianymi na fryzach i rzezbach okresu klasycznego na scianach doryckich i jonskich swiatyn. Innymi tematami byly np. czyny Theseusa, czyli Gigantomachia (Hephaisteion, Ateny, 440 pne), walki Grekow z Grekami (swiatynia-grobowiec Nereid w Xanthos, 400 pne; swiatynia Atheny-Nike, Akropolis, Ateny, ok. 425 pne), heroiczne czyny Heraklesa (Hephaisteion, Ateny; swiatynia Zeusa w Olympii, 460 pne), procesje ofiarne (Parthenon, Akropolis, Ateny, 447-442 pne), itp. (AMK)
AMAZONOMACHIA
O starozytnych greckich fryzach
ANDRZEJ M. KOBOS
Amazonomachia
Amazonki, a scislej Amazonomachia, czyli walka Grekow z
Amazonkami, byla bardzo popularnym motywem w greckiej sztuce, conajmniej od
konca siodmego wieku pne. Powody zamilowania starozytnych Grekow do
Amazonek nie sa znane. Nie jest szeroko podawany motyw wyzszosci cywilizacji
greckiej, tak jak jest to przy Centauromachii, tj. walkach Lapithow z
Centaurami. Byc moze chodzilo tez o symbolike zdobywania Azji przez Grekow.
Amazonki
W mitologii greckiej, Amazonki byly ludem kobiecych wojownikow,
dziecmi Aresa, zamieszkujacym na obrzezu znanego swiata, tj. nad Morzem
Czarnym W pewnych porach roku spotykaly sie z mezczyznami innej rasy, by
potem rodzic potomstwo. Zatrzymywaly dziewczynki, a chlopcow zabijaly lub
okaleczaly. Nastoletnim dziewczynom deformowaly prawe piersi, by potem nie
przeszkadzaly im w walce. Zajmowaly sie walka i polowaniem, ich bronia
byly luki, wlocznie i topory, ich tarcze mialy ksztalt polksiezyca.
Wszystkie jezdzily konno, Nosily krotkie tuniki, obnazajace piers. Mialy
zalozyc kilka miast w Ionii w Azji Mniejszej, przede wszystkim Ephesos.
Wczesny jonski relief w srebrze przedstawiajacy walke Amazonek z Grekami, 6 w. pne. (Ref. 4)
W Illiadzie, Amazonki najpierw prowadzily wojne Bellerofonem z Korynthu i krolem Troi Priamem, ale po smierci Hektora nadeszly z polnocy na pomoc Priamowi. Wedlug poematu Posthomerica, apokryfu do Illiady, Quintusa Smyrnaeusa (IV w. ne), krolowa Amazonek, Penthesilee, zabil Achilles, potem oskarzony o milosc do niej przez Thersitesa, ktorego za to zabil w gniewie.
Dziewiata z dwunastu prac Heraklesa bylo zdobycie opaski krolowej Amazonek. Mit ten dal poczatek dalszemu mitowi o Theseusu. Poniewaz przebywal on razem z Heraklesem, albo w odwecie za jego wlasna ekspedycje, Amazonki zatakowaly Theseusa cala moca – wjechaly konno do Attyki i oblegly go w Atenach, ktorych byl krolem. Nastapila wielka bitwa wygrana przez Theseusa, ktory ocalil tym Ateny i Attyke. Pokonana krolowa Amazonek, Hippolyta miala zostac jencem lub zona Theseusa.
Zachowalo sie kilka rzymskich kopii rzezb Amazonek (oryginaly niektorych przypisano Pheidiasowi),
jak rowniez kilka rzymskich kopii tarczy z posagu Atheny Parthenos z Parthenonu. Wszystkie te tarcze
ozdobione sa motywem Amazonomachii, a na jednej z nich,
tzw. "Strangford shield", figuruje takze domniemany autoportret Pheidiasa, tworcy posagu Parthenos.
Rzymska kopia tarczy Ateny Parthenos z Parthenonu, tzw. "Strangford shield", 3 w. ne.
Tarcza ozdobiona jest scenami Amazonomachii, domniemanym portretem Pheidiasa (u dolu na lewo od centrum)
i namalowana scena Gigantomachii - walki miedzy gigantami. (Ref. 2)
W pozniejszej, hellenistycznej mitologii, Dionysius mial napotkac Amazonki i uczynic je sojusznikami lub pokonac je, zdobywajac tak Wschod. Wedlug pism wspolczesnych Aleksandrowi Wielkiemu, mial on spotkac sie z krolowa Amazonek pod miastem Jaxartes w Azji.
Amazonomachia w swiatynii Apollo w Bassae
Jednym z najstarszych i byc moze ikonograficznie najbogatszym
fryzem przedstawiajacym walke Grekow z Amazonkami byl fryz w doryckiej
swiatyni Apollo Epikuriosa w Bassae niedaleko Phigaleia w gorach Arkadii w
interiorze Peloponezu, slawnej ze wspanialego polozenia, architektury i
dekoracji rzezbiarskiej. Swiatynia ta zostala wybudowana w podziece
mieszkancow Apollinowi za ocalenie ich od zarazy podczas Wojny Peloponeskiej w
roku 430 pne. Swiatynie zaprojektowal Ictinus, architekt Partenonu na
Akropolu w Atenach. Z zewnatrz, swiatynia w Bassae wyglada jak konwencjonalna,
jednak wewnatrz rozni sie od takiegoz rozplanowania. Fryz biegl ponad
kolumnada swiatyni, lecz nie na zewnatrz, tylko wewnatrz. Przedmiotem fryzu
sa dwa oczywiste tematy: walka Lapithow z Centaurami (por. powyzej) i walka
Grekow z Amazonkami.
Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz ze swiatyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz ze swiatyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz ze swiatyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz ze swiatyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Fryz walki z Amazonkami rozpoczynal sie jedna plyta na polnocnej scianie i biegl poprzez cala strone wschodnia i poludniowa. W centrum krotkiej poludniowej sciany fryz przedstawia Heraklesa, rozpoznawalnego po maczudze i skorze lwa. Jego przeciwnikiem w walce byla zapewne krolowa Amazonek. Kompozycyjnie, zdaje sie to byc odpowiednikiem posagow Atheny i Poseidona z zachodniego frontonu Parthenonu. Reszta fryzu z Bassae jest rownie staranna kompozycyjnie, zatloczona, pelna ferworu walki, np. relief Greka sciagajacego Amazonke z konia za jej ramie; postacie Grekow i Amazonek sa atletycznej postury.
Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz ze swiatyni Apollo Epikuriosa w Bassae, po 430 pne.
British Museum, London.
(fot. Andrzej Kobos)
Swiatynia w Bassae, zapomniana przez wieki, zostala na nowo odkryta w roku 1765 przez francuskiego podroznika Bocher'a.
Edward Dodwell, Swiatynia Apollo w Bassae, 1806 (Ref. 5).
W roku 1811, ekspedycja angielskiego architekta Charlesa Roberta Cockerell'a dokonala wykopalisk i zabiezpieczyla fryz; w roku 1814, rzad brytyjski wykupil fryzy tej swiatyni. Odtad znajduja sie one w British Museum w Londynie.
Fryz Amazonomachii z Mausoleum w Halikarnassos
Fryz Amazonomachii z Mausoleum, przypisywany Skopasowi, zostal szczegolowo omowiony i zilustrowany w moim
eseju o Mausoleum, pt. "Miary czynow" w Zwojach 33/2002.
Andrzej Kobos
Styczen 2003
- Bibliografia:
- John Boardman, Greek Sculpture. The Classical Period.
Thames and Hudson, London, 1985.
- Ernest A. Gardner, A Handbook of Greek Sculpture. Macmillan
& Co., London, 1905.
- The Oxford Classical Dictionary, ed. N.G.I. Hammond and H.H.
Sculard. Clarendon Press, Oxford, 1979.
- D.M. Field, Greek and Roman Mythology. Hamlyn, London 1977.
- Fani-Maria Tsigakou, The Rediscovery of Greece. Thames and
Hudson, London, 1981.
