CENTAUROMACHIA (II)
ANDRZEJ M. KOBOS
Świątynia Zeusa w Olympii
Świątynia Zeusa w Olympii (470-460 pne), której posąg Zeusa dłuta Pheidiasa uchodził za jeden z siedmiu cudów starożytnego świata, była być może pierwszym obiektem, który na dużą skalę ozdobiono rzeźbami przedstawiającymi Centauromachię. W roku 426 ne, została spalona na rozkaz chrześcijańskiego bizantyńskiego cesarza Theodosiosa II, jako relikt bałwochwalstwa.
Dziewiętnastowieczne archeologiczne wykopaliska w Olympii (francuskie
od roku 1829 i niemieckie od roku 1875) odkryły wiele rzeźb i metop z frontonów dawnej
świątyni Zeusa. Rzeźby z frontonów świątyni, zachodniego i wschodniego,
zachowały się w niezłym stanie, dającym dobre wyobrażenie o układzie
rzeźb i pozwalającym na rekonstrukcję widoku tych frontonów.
Rekonstrukcja układu rzeźb na wschodnim (u góry) i zachodnim (u dołu) frontonach świątyni Zeusa w Olympii.
(Ref. 3)
Tematem kompozycji rzeźb pod kalenicami głównego, wschodniego frontonu jest mit o wyścigu rydwanów między Pelopsem i Oinomaosem. W centrum harmonijnej, statycznej kompozycji, pomiędzy dwoma drużynami oczekującymi na rozpoczęcie wyścigu stał posąg Zeusa. Według Opisu Grecji Pausaniasa (ok. 200 ne), autorem tych rzeźb był Paionios (Paeonius) z Mende w Thracji.
Oinomaos z wschodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Iamos, z wschodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Rzeźbiarz wiernie oddał zwiotczałe, starzejące się ciało jasnowidza.
Jest to jedna z najlepszych rzeźb w greckiej sztuce.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Do tematu niniejszego artykułu odnosi się fronton zachodni, tylny, świątyni Zeusa. Przedstawia on Centauromachię, tj. walkę Lapithów z Centaurami, jako ciąg rzeźb w surowym stylu wczesnego V w. pne. Według Pausaniasa [6], wyrzeźbił je Alkamenes, rzeźbiarz "współczesny Pheidiasowi i jemu tylko ustępujący w posągach."
Styl i kompozycja tych rzeźb jest zupełnie inna, niż na
wschodnim frontonie, niezwykle dynamiczna, jak przystało na zaciętą walkę,
prawie symetryczna po obu stronach (południowej i północnej) poddachowego trójkąta.
Jedynym elementem utrzymującym boski spokój jest majestatyczny posąg Apolla,
który przesądza wynik walki (podobnie jak w nieco późniejszym fryzie w
Bassae) i wyciągniętą prawą ręką nakazuje spokój.
Głowa Apollo z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Głowa Apollo z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Apollo jest w tej bitewnej scenie, lecz nie jest jej częścią; znaczeniowo jest odpowiednikiem Zeusa ze wschodniego frontonu.
Po obu jego stronach, kobiety Lapithów wyrywają
się z uścisków Centaurów (po prawej Deidameia wyrywa się Centaurowi
Eurythionowi).
Deidameia w uścisku Centaura z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Deidameia w uścisku Centaura z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Deidameia w uścisku Centaura z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Młoda kobieta Lapithów wyrywająca się z uścisku Centaura z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Młoda kobieta Lapithów wyrywająca się z uścisku Centaura z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Młoda kobieta Lapithów wyrywająca się z uścisku Centaura z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Ręce młodej kobiety Lapithów wyrywającej się z uścisku Centaura z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Kobieta Lapithów z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Kobieta Lapithów z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Dalej po bokach, Lapithowie walczą z Centaurami.
Walczący Lapith z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Lapith walczący z Centaurem z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Centaur z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Na krańcach trójkąta frontonu czołgają się wyraźnie przerażone stare kobiety Lapithów. Rzeźby z Olympii są jedyną znaną kompozycją Centauromachii, w którą włączono stare kobiety z otoczenia Peirithousa, nie porywane i nie zaangażowane w bijatykę.
Stara kobieta Lapithów z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Stara kobieta Lapithów z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Stara kobieta Lapithów z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Archeologowie uważają, że figury tych kobiet są późniejsze, z innego marmuru, i zastąpiły podobne oryginalne rzeźby, które z nieznanych przyczyn zostały zniszczone ok. roku 460 pne.
Zadziwia ekspresja większości rzeźb, zważywszy, że były
one ustawione co najmniej 18 metrów nad ziemią. Zrozumiałe, że
najprecyzyjniej wykończona została rzeźba Apollo, szczególnie jego głowy,
lecz i twarze wojujących bogate są w szczegóły. Przedstawiona scena jest
bardzo gwałtowna, kobiety wyrywają się Centaurom; dziewicze piękno
delikatność twarzy dziewcząt kontrastuje z bestialską deformacją szerokich twarzy
Centaurów. Jest to śmiertelne starcie dwóch przeciwstawnych sił, kultury i
barbarzyństwa, a delikatny bóg przesądza o jego wyniku.
Głowa Deidameii z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Głowa młodej kobiety Lapithów z zachodniego frontonu świątyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
W tym frontonie świątyni Zeusa alegoria Centauromachii jest szczególnie widoczna: wyższość cywilizacji greckiej nad barbarzyństwem. Można również dopatrzyć się drugiej, bardziej duchowej interpretacji Centauromachii: podstawowej dwoistości natury człowieka, dobrej i złej. W greckiej mitologii, w której nie ma ostrego rozróżnienia między dobrem a złem, a raczej istnieje pewne połączenie czy przepływ między nimi, walka Lapithów z Centaurami staje się walką dobra ze złem.
