CENTAUROMACHIA (II)
ANDRZEJ M. KOBOS
Swiatynia Zeusa w Olympii
Swiatynia Zeusa w Olympii (470-460 pne), ktorej posag Zeusa dluta Pheidiasa uchodzil za jeden z siedmiu cudow starozytnego swiata, byla byc moze pierwszym obiektem, ktory na duza skale ozdobiono rzezbami przedstawiajacymi Centauromachie. W roku 426 ne, zostala spalona na rozkaz chrzescijanskiego bizantynskiego cesarza Theodosiosa II, jako relikt balwochwalstwa.
Dziewietnastowieczne archeologiczne wykopaliska w Olympii (francuskie
od roku 1829 i niemieckie od roku 1875) odkryly wiele rzezb i metop z frontonow dawnej
swiatyni Zeusa. Rzezby z frontonow swiatyni, zachodniego i wschodniego,
zachowaly sie w niezlym stanie, dajacym dobre wyobrazenie o ukladzie
rzezb i pozwalajacym na rekonstrukcje widoku tych frontonow.
Rekonstrukcja ukladu rzezb na wschodnim (u gory) i zachodnim (u dolu) frontonach swiatyni Zeusa w Olympii.
(Ref. 3)
Tematem kompozycji rzezb pod kalenicami glownego, wschodniego frontonu jest mit o wyscigu rydwanow miedzy Pelopsem i Oinomaosem. W centrum harmonijnej, statycznej kompozycji, pomiedzy dwoma druzynami oczekujacymi na rozpoczecie wyscigu stal posag Zeusa. Wedlug Opisu Grecji Pausaniasa (ok. 200 ne), autorem tych rzezb byl Paionios (Paeonius) z Mende w Thracji.
Oinomaos z wschodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Iamos, z wschodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Rzezbiarz wiernie oddal zwiotczale, starzejace sie cialo jasnowidza.
Jest to jedna z najlepszych rzezb w greckiej sztuce.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Do tematu niniejszego artykulu odnosi sie fronton zachodni, tylny, swiatynii Zeusa. Przedstawia on Centauromachie, tj. walke Lapithow z Centaurami, jako ciag rzezb w surowym stylu wczesnego V w. pne. Wedlug Pausaniasa [6], wyrzezbil je Alkamenes, rzezbiarz "wspolczesny Pheidiasowi i jemu tylko ustepujacy w posagach."
Styl i kompozycja tych rzezb jest zupelnie inna, niz na
wschodnim frontonie, niezwykle dynamiczna, jak przystalo na zacieta walke,
prawie symetryczna po obu stronach (poludniowej i polnocnej) poddachowego trojkata.
Jedynym elementem utrzymujacym boski spokoj jest majestatyczny posag Apolla,
ktory przesadza wynik walki (podobnie jak w nieco pozniejszym fryzie w
Bassae) i wyciagnieta prawa reka nakazuje spokoj.
Glowa Apollo z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Glowa Apollo z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Apollo jest w tej bitewnej scenie, lecz nie jest jej czescia; znaczeniowo jest odpowiednikiem Zeusa ze wschodniego frontonu.
Po obu jego stronach, kobiety Lapithow wyrywaja
sie z usciskow Centaurow (po prawej Deidameia wyrywa sie Centaurowi
Eurythionowi).
Deidameia w uscisku Centaura z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Deidameia w uscisku Centaura z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Deidameia w uscisku Centaura z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Mloda kobieta Lapithow wyrywajaca sie z uscisku Centaura z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Mloda kobieta Lapithow wyrywajaca sie z uscisku Centaura z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Mloda kobieta Lapithow wyrywajaca sie z uscisku Centaura z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Rece mlodej kobiety Lapithow wyrywajacej sie z uscisku Centaura z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Kobieta Lapithow z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Kobieta Lapithow z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Dalej po bokach, Lapithowie walcza z Centaurami.
Walczacy Lapith z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Lapith walczacy z Centaurem z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Centaur z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Na krancach trojkata frontonu czolgaja sie wyraznie przerazone stare kobiety Lapithow. Rzezby z Olympii sa jedyna znana kompozycja Centauromachii, w ktora wlaczono stare kobiety z otoczenia Peirithousa, nie porywane i nie zaangazowane w bijatyke.
Stara kobieta Lapithow z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Stara kobieta Lapithow z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Stara kobieta Lapithow z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Archeologowie uwazaja, ze figury tych kobiet sa pozniejsze, z innego marmuru, i zastapily podobne oryginalne rzezby, ktore z nieznanych przyczyn zostaly zniszczone ok. roku 460 pne.
Zadziwia ekspresja wiekszosci rzezb, zwazywszy, ze byly
one ustawione co najmniej 18 metrow nad ziemia. Zrozumiale, ze
najprecyzyjniej wykonczona zostala rzezba Apollo, szczegolnie jego glowy,
lecz i twarze wojujacych bogate sa w szczegoly. Przedstawiona scena jest
bardzo gwaltowna, kobiety wyrywaja sie Centaurom; dziewicze piekno
delikatnosc twarzy dziewczat kontrastuje z bestialska deformacja szerokich twarzy
Centaurow. Jest to smiertelne starcie dwoch przeciwstawnych sil, kultury i
barbarzynstwa, a delikatny bog przesadza o jego wyniku.
Glowa Deidameii z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
Glowa mlodej kobiety Lapithow z zachodniego frontonu swiatyni Zeusa w Olympii, ok. 460 pne.
Olympia Museum, Olympia.
(fot. Andrzej Kobos)
W tym frontonie swiatyni Zeusa alegoria Centauromachii jest szczegolnie widoczna: wyzszosc cywilizacji greckiej nad barbarzynstwem. Mozna rowniez dopatrzyc sie drugiej, bardziej duchowej interpretacji Centauromachii: podstawowej dwoistosci natury czlowieka, dobrej i zlej. W greckiej mitologii, w ktorej nie ma ostrego rozroznienia miedzy dobrem a zlem, a raczej istnieje pewne polaczenie czy przeplyw miedzy nimi, walka Lapithow z Centaurami staje sie walka dobra ze zlem.
