Centauromachia i Amazonomachia, nie byly jedynymi, choc moze najczestszymi, tematami przedstawianymi na fryzach i rzezbach okresu klasycznego na scianach doryckich i jonskich swiatyn. Innymi tematami byly np. czyny Theseusa, czyli Gigantomachia (Hephaisteion, Ateny, 449 pne), walki Grekow z Grekami (swiatynia-grobowiec Nereid w Xanthos, 400 pne; swiatynia Atheny-Nike, Akropolis, Ateny, ok. 425 pne), heroiczne czyny Heraklesa (Hephaisteion, Ateny; swiatynia Zeusa w Olympii, 460 pne), procesje ofiarne (Parthenon, Akropolis, Ateny, 447-442 pne), itp.
Dla przyspieszenia ladowania tych stron artykul ten zostal podzielony na kilka czesci, ktore laduja sie po kliknieciu na strzalki na koncu danej czesci. (AMK)
CENTAUROMACHIA (I)
O starozytnych greckich fryzach
ANDRZEJ M. KOBOS
Centaury
W mitologii greckiej, Centaury byli plemieniem dzikich bestii, zwykle przedstawianych jako potwory majace gorna polowe ciala starszego, brodatego mezczyzny, a dolna konia. Istnieje jednakze bardzo wczesne, pozniej juz nie powtarzane, przedstawienie Centaura jako "pelnego" mezczyzny z przyrosnieta od tylu tylna czescia konia.
Mala (12 cm wysokosci) figurka czlowieka i Centaura (Tytana?), byc moze walczacych z soba;
braz, styl geometryczny, 8 w. pne.
The Metropolitan Museum of Art, New York. (Ref. 5)
Centaury zyly w lasach i gorach Elis, Arkadii i Thessalii. Byc moze wyobrazenie Centaurow jako pol-ludzi-pol-koni wywodzi sie od plemienia hodowcow koni w Thessalii.
Mit Centaurow musial byc bardzo stary, gdyz wystepuja oni u Homera, w poznym okresie Mykeneanskim i we wczesnej orientalizujacej sztuce greckiej. W Illiadzie, Centaury okreslane sa jako "bestie". Dla Grekow, Centaury reprezentowali dzikosc: dzikie zycie, zwierzece pozadania i barbarzynstwo. Centaury byly pozadliwe i z luboscia upijaly sie winem.
Wsrod Centaurow, Chiron byl ich medrcem i znachorem. Byl on boskiego pochodzenia - synem Kronosa i Philyry, uczonym w medycynie oraz wychowaca boskich dzieci i herosow, Achillesa, Asklepiusa i Jasona. W Thessalii istnial jego kult.
Mit o Heraklesie dwukrotnie odnosi sie do Centaurow. Pierwszy
raz, gdy w czwartej z dwunastu prac dla uwolnienia sie od sluzby u krola
Eurysteusa – pojmaniu bestialskiego Erymantianskiego dzika - po drodze
odwiedzil Centaura Pholusa. Ten ugoscil go miesem i winem. Gdy Herakles odmowil
wypicia wina, przyciagniete zapachem wina Centaury zaatakowaly go glazami i
kamieniami, lecz zostaly przez niego odparte przy pomocy glowni i strzal (mimo
rozmieklej od deszczu cieciwy jego luku) i uciekly na Przyladek Malea. Podczas
tej walki, Chiron, ktory wyszedl zobaczyc co sie dzieje, zostal przypadkowo
zraniony strzala z luku Heraklesa, zatruta jadem hydry. Zrozpaczony
niegojaca sie rana kolana, Chiron przekazal swa niesmiertelnosc
Prometheusowi i poddal sie smierci. Zas Pholus przypadkowo zranil sie w
stope strzala Heraklesa i zmarl na miejscu.
Relief ze swiatyni w Assos na wyspie Kefallina przedstawiajacy ucieczke Centaurow przed Heraklesem
w bitwie, w ktorej heros przypadkiem zranil Centaura Chirona, 6 w. pne.
Museum of Fine Arts, Boston. (Ref. 5)
Drugie starcie Heraklesa z Centaurem posrednio doprowadzilo do jego smierci. Druga zona Heraklesa byla Deianira, corka boga Dionysiusa. Herakles zdobyl ja, pokonawszy rywala Achelousa, boga rzek, ktory mial zdolnosc naglego zamieniania sie w weza. Unoszac Deianire, Herakles przybyl nad rozlana rzeke i tam Centaur Nessus zaoferowal mu przeniesienie Deianiry przez rzeke na swoim grzbiecie. Gdy ta tylko wsiadla na jego grzbiet, Nessus uciekl z nia i probowal ja zgwalcic. Z odleglosci pol mili, Herakles ustrzelil go z luku. Gdy umieral, Nessus doradzil Deianirze, by ta zebrala troche jego krwi i jezeli kiedykolwiek w przyszlosci Herakles bylby jej niewierny, wowczas miala posmarowac ta krwia odzienie Heraklesa, zapewniajac sobie tym jego wiernosc. Nessus wiedzial, ze krew jego zostala zatruta jadem ze strzaly Heraklesa i bedzie smiertelna dla tegoz. Herakles mial pozniej wiele kochanek, ale dopiero gdy zakochal sie w Iole, ktora wygral byl w zawodach lucznikow, Deianira sprobowala tego zaklecia Nessusa. Cialo Heraklesa zaczelo odchodzic od kosci. Deianira zabila sie w rozpaczy, a Herakles sam zbudowal stos pogrzebowy i polozyl sie na nim na skorze lwa. Nikt nie chcial podpalic stosu, az przechodzacy pasterz spelnil prosbe Heraklesa, otrzymawszy jego luk i strzaly. Gdy tylko stos zaplonal, Zeus cisnal wen piorun, ktory natychmiast zamienil caly stos w popiol. Tak wypelnilo sie proroctwo Zeusa, iz nikt zywy nie zdola usmiercic Heraklesa.
Herakles, Deianira i Centaur Nessus.
Rzymski mural z Pompei, I w. ne.
Soperintendenza alle Antichita della Campania, Napoli (Neapol). (Ref. 5)
Centauromachia
Walka Centaurow z Lapithami stala sie jednym z najslynniejszych motywow w starozytnej sztuce greckiej. Krol Lapithow, Peirithous (syn Zeusa), zaprosil Centaury na swoje wesele z Deidameia. Upiwszy sie na tym weselu, Centaur Eurythion i jego towarzysze, usilowali porwac i zgwalcic Deidameie i inne kobiety Lapithow. Wybuchla zazarta walka, w ktorej Centaury zostaly pokonane i przegnane, chociaz zabily glazami Kaineosa, ktorego dotad nie imaly sie rany.
Centaury, a przede wszystkim Centauromachia, tj. walka Lapithow
z Centaurami, przedstawiana byla na amforach, wazach, fryzach i rzezbach.
Motyw ten przetrwal w greckiej sztuce do czasow rzymskich.
Amfora "Nessosa", 620 pne.
Na szyi amfory przedstawiona jest walka Heraklesa z Centaurem Nessosem.
Glowny wizerunek przedstawia mit o scieciu morskiego potwora Gorgo-Medusy przez Perseusa.
Znaleziona przy Dipylonskiej Bramie Ulicy Grobow (cmentarza) Kerameikos w Atenach,
jest jedna z najwczesniejszych waz o czarnych rysunkach.
National Museum, Athens. (fot. Andrzej Kobos)
