CELTYCKI BARD OSJAN
LILIANA OSSES ADAMS
Jean-Auguste-Dominique Ingres: Pieśni Osjana, 1811-1813?.
Tusz i akwarela. Prywatna kolekcja.
Bywa tak czasami, że ludzie i czyny, zjawiska i rzeczy, które być może nigdy nie istniały, przetrwać mogą wieki całe dzięki przekazom tradycją ustną lub pisaną. Pielęgnowane w licznych wspomnieniach, fantastycznych sagach lub bajeczno-historycznych opowieściach, stają się legendą i mitem, które są silniejszymi od rzeczywistego zaistnienia postaci lub zdarzeń.
Przykładem takiego imaginarium rzeczywistości jest owiana mitem postać niewidomego harfiarza Osjana (Ossian'a), legendarnego celtyckiego barda, poety-patrioty i wieszcza, wojownika i piewcy wolności, bohatera podań ludowych, oraz rzekomego twórcy opowieści feniańskich w formie narracyjnego poematu epickiego Pieśni Osjana z końca III w. ne.
Jednakże ryzykownym byłoby uznać Osjana za postać jedynie z
celtyckich legend i mitów. Wprawdzie jego poematy zaliczone zostały do utworów
apokryficznych o niepewnym pochodzeniu, lecz opis dziejów jego ojca, Fionna
MacCumhail (albo: Finne, Finn MacCool, Fingal), bojownika i przywódcy Fiannów,
jest opisem postaci historycznej, której obecność odnotowano niegdyś w
rocznikach i kapłańskich kronikach celtyckich Druidów.
* * *
W latach 1760-1774 nastąpiły dwa bardzo ważne zjawiska literackie, które były wyrazem artystycznej tendencji preromantyzmu, zapoczątkowanego przede wszystkim w Anglii i Niemczech. Był to tzw. "osjanizm" Macphersona i "werteryzm" Goethego.
Poeta szkocki James Macpherson (1736-1796) opublikował w roku 1760 Fragments of Ancient Poetry Collected in the Highlands of Scotland, podając to za przekłady na język angielski oryginalnych pieśni gaelickich. Następnie ogłosił dwa poematy epickie: Fingal (1761) i Temora (1763), jako dalsze "tłumaczenia" z gaeliku Pieśni Osjana. Miały one być wynikiem jego własnych poszukiwań pisemnych zabytków literatury celtyckiej. Następne, rozszerzone publikacje: The Works of Ossian (1765), i wydanie zbiorowe Poems of Ossian (1780) przyjęte zostały z niezmiernym zainteresowaniem.
Poematy te, wzorowane na średniowiecznych misteriach i
dramatycznych opisach losów rycerza szlachetnego, tworzone były w rytmicznym,
wolnym stylu. Ludzie i ich proste, nieskomplikowane życie, przyroda i bóstwa,
wróżki, skrzaty i elfy współtworzyły atmosferę tych gotyckich opowieści
zrodzonych z mitów i dawnych legend. Przenosiły czytelnika w krąg
wczesnośredniowiecznego rycerstwa, opowiadały o bohaterskich przodkach Szkotów
i krwawych walkach Celtów, wciągały w fantastyczne opisy bitew. Były
wołaniem o wolność i przezwyciężenie strachu, fascynowały opisami przyrody
i morza Północy, tajemniczymi ruinami, obłaskawionymi zwierzętami i
sekretami magii.
Jean-Auguste-Dominique Ingres: Pieśni Osjana, 1813.
Olej na płótnie. Musée Ingres, Mountauban, Francja.
* * *
Jednakże, wkrótce okazało się, że Pieśni Osjana z wielkiej sensacji literackiej stały się kontrowersyjnym wydarzeniem – wręcz "oszustwem", gdyż udowodniono, że "tłumaczenia" gaelickich legend były po prostu mistyfikacją i zmyśleniem ułożonym w poetyckie poematy przez samego Macphersona. Doszukano się w nich wiele wzorów z Homera, średniowiecznych tragicznych impresji z dramatów Szekspira, a przede wszystkim z Biblii, która ze świętej księgi rytualnej stała się dla poetów źródłem natchnienia i kopalnią pieśni i podań.
Johann Wolfgang Goethe (1749-1832) w Cierpieniach młodego Wertera, opublikowanych w roku 1774, przedstawił głównego bohatera powieści Wertera jako miłośnika antycznej poetyki Homera, gorącego piewcę natury i natchnionego tłumacza Pieśni Osjana. Wpływ tej powieści epistolarnej Goethego na literaturę europejską okazał się niezmierny; m.in. stał się podłożem libretta opery lirycznej Werther, skomponowanej w roku 1886 przez francuskiego kompozytora Jules-Émile-Frédéric Massenet'a.
Osjanizm wywarł ogromny wpływ również na literaturę romantyczną w Polsce, głównie poprzez polskie tłumaczenia Pieśni Osjana przez Ignacego Krasickiego (po r. 1780) i Seweryna Goszczyńskiego (tłum. 1832; wyd. 1838). To właśnie dla romantyków polskich postać celtyckiego barda Osjana, wieszcza i charyzmatycznego przywódcy w walce o wolność, stała się ważnym elementem twórczości poetyckiej, czerpiącej z folkloru i poetyckiego historyzmu. Charakterystyczne osjanowe motywy dostrzegalne są we wczesnych utworach Mickiewicza, u Słowackiego (przede wszystkim w Lilli Wenedzie), a także w sto lat później u Leśmiana w wierszu Osjan.
Historia Fionna MacCumhail'a, bohatera poematu Fingal, przywódcy kohorty Fianny walczącej o niepodległość Irlandii (której wojownicy musieli odznaczać się nie tylko odwagą, ale i znajomością poezji i muzyki) była dla Napoleona Bonaparte ulubioną opowieścią. Szczególnie motto Fianny, spisane przez Osjana, głoszące przestrzeganie reguły rycerskiej, by swą postawą i honorem dawać świadectwo odwagi i dumy, stało się przewodnią idea napoleońskiej "Wielkiej Armii":
Trzy rzeczy, dzięki którym przeżyliśmy:Prawda w naszych sercach
Siła w naszych ramionach
I zaspokojenie w naszych językach.
