CELTYCKI BARD OSJAN
LILIANA OSSES ADAMS
Jean-Auguste-Dominique Ingres: Piesni Osjana, 1811-1813?.
Tusz i akwarela. Prywatna kolekcja.
Bywa tak czasami, ze ludzie i czyny, zjawiska i rzeczy, ktore byc moze nigdy nie istnialy, przetrwac moga wieki cale dzieki przekazom tradycja ustna lub pisana. Pielegnowane w licznych wspomnieniach, fantastycznych sagach lub bajeczno-historycznych opowiesciach, staja sie legenda i mitem, ktore sa silniejszymi od rzeczywistego zaistnienia postaci lub zdarzen.
Przykladem takiego imaginarium rzeczywistosci jest owiana mitem postac niewidomego harfiarza Osjana (Ossian'a), legendarnego celtyckiego barda, poety-patrioty i wieszcza, wojownika i piewcy wolnosci, bohatera podan ludowych, oraz rzekomego tworcy opowiesci fenianskich w formie narracyjnego poematu epickiego Piesni Osjana z konca III w. ne.
Jednakze ryzykownym byloby uznac Osjana za postac jedynie z
celtyckich legend i mitow. Wprawdzie jego poematy zaliczone zostaly do utworow
apokryficznych o niepewnym pochodzeniu, lecz opis dziejow jego ojca, Fionna
MacCumhail (albo: Finne, Finn MacCool, Fingal), bojownika i przywodcy Fiannow,
jest opisem postaci historycznej, ktorej obecnosc odnotowano niegdys w
rocznikach i kaplanskich kronikach celtyckich Druidow.
* * *
W latach 1760-1774 nastapily dwa bardzo wazne zjawiska literackie, ktore byly wyrazem artystycznej tendencji preromantyzmu, zapoczatkowanego przede wszystkim w Anglii i Niemczech. Byl to tzw. "osjanizm" Macphersona i "werteryzm" Goethego.
Poeta szkocki James Macpherson (1736-1796) opublikowal w roku 1760 Fragments of Ancient Poetry Collected in the Highlands of Scotland, podajac to za przeklady na jezyk angielski oryginalnych piesni gaelickich. Nastepnie oglosil dwa poematy epickie: Fingal (1761) i Temora (1763), jako dalsze "tlumaczenia" z gaeliku Piesni Osjana. Mialy one byc wynikiem jego wlasnych poszukiwan pisemnych zabytkow literatury celtyckiej. Nastepne, rozszerzone publikacje: The Works of Ossian (1765), i wydanie zbiorowe Poems of Ossian (1780) przyjete zostaly z niezmiernym zainteresowaniem.
Poematy te, wzorowane na sredniowiecznych misteriach i
dramatycznych opisach losow rycerza szlachetnego, tworzone byly w rytmicznym,
wolnym stylu. Ludzie i ich proste, nieskomplikowane zycie, przyroda i bostwa,
wrozki, skrzaty i elfy wspoltworzyly atmosfere tych gotyckich opowiesci
zrodzonych z mitow i dawnych legend. Przenosily czytelnika w krag
wczesnosredniowiecznego rycerstwa, opowiadaly o bohaterskich przodkach Szkotow
i krwawych walkach Celtow, wciagaly w fantastyczne opisy bitew. Byly
wolaniem o wolnosc i przezwyciezenie strachu, fascynowaly opisami przyrody
i morza Polnocy, tajemniczymi ruinami, oblaskawionymi zwierzetami i
sekretami magii.
Jean-Auguste-Dominique Ingres: Piesni Osjana, 1813.
Olej na plotnie. Musée Ingres, Mountauban, Francja.
* * *
Jednakze, wkrotce okazalo sie, ze Piesni Osjana z wielkiej sensacji literackiej staly sie kontrowersyjnym wydarzeniem – wrecz "oszustwem", gdyz udowodniono, ze "tlumaczenia" gaelickich legend byly po prostu mistyfikacja i zmysleniem ulozonym w poetyckie poematy przez samego Macphersona. Doszukano sie w nich wiele wzorow z Homera, sredniowiecznych tragicznych impresji z dramatow Szekspira, a przede wszystkim z Biblii, ktora ze swietej ksiegi rytualnej stala sie dla poetow zrodlem natchnienia i kopalnia piesni i podan.
Johann Wolfgang Goethe (1749-1832) w Cierpieniach mlodego Wertera, opublikowanych w roku 1774, przedstawil glownego bohatera powiesci Wertera jako milosnika antycznej poetyki Homera, goracego piewce natury i natchnionego tlumacza Piesni Osjana. Wplyw tej powiesci epistolarnej Goethego na literature europejska okazal sie niezmierny; m.in. stal sie podlozem libretta opery lirycznej Werther, skomponowanej w roku 1886 przez francuskiego kompozytora Jules-Émile-Frédéric Massenet'a.
Osjanizm wywarl ogromny wplyw rowniez na literature romantyczna w Polsce, glownie poprzez polskie tlumaczenia Piesni Osjana przez Ignacego Krasickiego (po r. 1780) i Seweryna Goszczynskiego (tlum. 1832; wyd. 1838). To wlasnie dla romantykow polskich postac celtyckiego barda Osjana, wieszcza i charyzmatycznego przywodcy w walce o wolnosc, stala sie waznym elementem tworczosci poetyckiej, czerpiacej z folkloru i poetyckiego historyzmu. Charakterystyczne osjanowe motywy dostrzegalne sa we wczesnych utworach Mickiewicza, u Slowackiego (przede wszystkim w Lilli Wenedzie), a takze w sto lat pozniej u Lesmiana w wierszu Osjan.
Historia Fionna MacCumhail'a, bohatera poematu Fingal, przywodcy kohorty Fianny walczacej o niepodleglosc Irlandii (ktorej wojownicy musieli odznaczac sie nie tylko odwaga, ale i znajomoscia poezji i muzyki) byla dla Napoleona Bonaparte ulubiona opowiescia. Szczegolnie motto Fianny, spisane przez Osjana, gloszace przestrzeganie reguly rycerskiej, by swa postawa i honorem dawac swiadectwo odwagi i dumy, stalo sie przewodnia idea napoleonskiej "Wielkiej Armii":
Trzy rzeczy, dzieki ktorym przezylismy:Prawda w naszych sercach
Sila w naszych ramionach
I zaspokojenie w naszych jezykach.
