ARIANIE   NA   MAZURACH





KRZYSZTOF   MYSZKA



Między Piszem a Ełkiem przy głównej drodze leży niewielka wieś Kosinowo. Dojeżdżając do Kosinowa od strony Pisza, po lewej stronie widać wzgórze w kształcie stożka. Był to niegdyś cmentarz ariański, zwany dziś Ariańską Górą.
"Tu był grób duchowego przywódcy arian na ziemi pruskiej Samuela Przypkowskiego, pierwszego ministra zboru, który choć zmarł 19 kwietnia 1670 roku w Królewcu, pragnął być pochowany w Kosinowie. A potem spoczęły tu także prochy Crell–Spinowskich, Trembeckich, Schlichtyngów, Morsztynów, Kąckich." [1]

* * *

Arianie wyłonili się w w Polsce w roku 1565 jako odłam kalwinizmu, tworząc tzw. Zbór Mniejszy. Z czasem zwano ich braćmi polskimi lub arianami (od średniowiecznego herezjarchy, biskupa Ariusza).

Doktryny religijne i społeczne arian ujednolicone zostały na przełomie XVI i XVII wieku pod wpływem przybyłego z Włoch Fausta Socyna. Najbardziej znaną z ich doktryn było głoszenie antytrynitaryzmu czyli podważanie trójosobowości Boga. Nie podzielały tego poglądu katolicyzm, luteranizm i kalwinizm. Arianie kładli duży nacisk na wykształcenie. Najbardziej znaną uczelnią była Akademia Rakowska, przeżywająca swój rozkwit w pierwszej połowie XVII wieku, która oddziaływała na całą niemal ówczesną Europę.

W Kosinowie i okolicach zaleźli swój azyl Bracia Polscy wygnani z Polski edyktem sejmowym o banicji z 20 lipca1658 roku. Kosinowo było siedziba Samuela Przypkowskiego (nabył je wraz z zięciem Mikołajem Suchodolskim za 5 tysięcy florenów). Spośród znaczniejszych arian zamieszkali tu m.in. Mikołaj Suchodolski i Krzysztof  Crell-Spinowski, syn rektora Akademii Rakowskiej.

Przywódca Braci Polskich na wygnaniu w Prusach Książęcych Samuel Przypkowski żył w latach 1592-1670. Poeta i pisarz polityczny, studiował w Rakowie a następnie za granicą w Holandii w Altdorfie i Lejdzie. Był zwolennikiem całkowitego rozdziału Kościoła od państwa, o czym pisał w wydanej w Amsterdamie pracy Dissertatio de pace et concordia ecclesiae (1628). Służył na dworze radziwiłłowskim. Brał udział w wojnie z Rosją w roku 1633 i uczestniczył w bitwie pod Prostkami w 1656 r. po stronie Bogusława Radziwiłła. Pisywał wiersze po łacinie i po polsku, głównie na gruncie religijnym. Jego dzieła zebrano w Psalmach i pieśniach nabożnych (rok wyd. 1610), Wirydarzu poetyckim J.T. Trembeckiego (1910-1911) oraz w Na porównanie jesienne, i Dissertatio (wydane w 1973 i 1981). [2]

* * *

Obecność Braci Polskich na Mazurach należy do mało zbadanych zagadnień historii. Najbardziej znanym arianinem osiadłym w Rudówce koło Rynu był Zbigniew Morsztyn znany polski poeta (zmarł w 1689 r. i pochowany został w Rudówce). Morsztyn uczestniczył w kilku synodach ariańskich w Kotle koło Pisza. Na mazurskiej ziemi napisał Pieśń w ucisku (1661), cykl liryków Emblematy i zbiór poezji Muza domowa (1675-1680). Tłumaczył na język polski łacińskie utwory Samuela Przypkowskiego.

Kosinowo założono w roku 1436. Właścicielem w owym czasie był Marcin Drygalski. Odnowienie lokacji nastąpiło w roku 1471 na prawie magdeburskim. Od roku 1549 był to majątek rycerski na prawie lennym. W latach 1666-1800 Kosinowo dzierżawiła gmina ariańska. Na początku XIX wieku gospodarzył tu Ferdynand Kątski ożeniony z Katarzyną Sierakowską. [3].

Kosinowo było centrum religijnym i kulturalnym arian w Prusach. Istniała tu szkoła o wysokim poziomie nauczania. "Zdolnych młodych ludzi wysyłano na wyższe studia głównie do Frankfurtu nad Odrą, gdzie ordynowano duchownych ariańskich." [4].

Nabożeństwa arianie kosinowscy odprawiali prawdopodobnie w kaplicy, która stała na cmentarnym wzgórzu. Na nabożeństwa do Kosinowa zjeżdżali się Bracia Polscy z całego starostwa piskiego i okolicznych starostw. W XVII wieku jednym z duszpasterzy był Benedykt Wiszowaty, wnuk Fausta Socyna.

Po zlikwidowaniu zboru w Rudówce w roku 1753 całe życie religijne i kulturalne arian skupiało się w Kosinowie. Nabożeństwa odprawiano tylko po polsku. Jeszcze w roku 1776 wystosowano pismo do króla pruskiego Fryderyka II o pozwolenie na budowę nowej świątyni. Główną przeszkodą okazał się brak funduszy. Spowodowane to było zmniejszającą się liczbą arian w Prusach. Z czasem wtopili się oni w ewangelicką społeczność. Ostatecznie, parafię ariańską w Kosinowie rozwiązano w roku 1803. [5].

Arianie w swoich poglądach przeciwstawili się nie tylko katolicyzmowi. Nie byli tolerowani również przez kler luterański i kalwiński. Walczyli nie mieczem lecz postawą życiową: wiarą i piórem. Ogrom siły umysłu nie wystarczył arianom by obronić się przed bezkształtną masą kontrreformacji, dlatego skazani zostali na zapomnienie.

Jako przykład postawy arian wobec społeczeństwa przytoczę fragment Dissertatio... Samuela Przypkowskiego:

"Nie wolno nam narzucić cenzury na nikogo, ponieważ każdy z nas ma prawo do własnej indywidualnej oceny... Nie dajemy nikomu prawa gwałcenia, prywatnie lub publicznie, wolności do propagowania religii, siłą lub przymusem."

* * *

Miejsca gdzie niegdyś tętniło prężne życie religijne i kulturalne arian, gdzie rodziły się poglądy kształtujące kulturę oświecenia, dzisiaj zioną intelektualnym chłodem. Kosinowo w powiecie piskim podzieliło los Rakowa i Pińczowa. W byłym PGR Kosinowo świadomość historyczna miejsca jest nikła. Ariańska Góra w Kosinowie na której spoczęły prochy Samuela Przypkowskiego i innych arian podzieli zapewne losy historii Braci Polskich. Pomału staje się wyrobiskiem żwiru. To nie jedyna pamiątka po arianach z okolic Pisza. W XVII wieku ariańska rodzina Domaradzkich gospodarzyła w odległym kilka kilometrów od Kosinowa Rakowie Małym. Wieś tę Domaradzcy nazwali tak na cześć słynnego niegdyś Rakowa.



Przypisy:
  1. E. Kruk. "Muza na wygnaniu", Myśl Protestancka, 4/2000, s. 57.   (powrót)
  2. Por. "Samuel Przypkowski" www.wiem.onet.pl   (powrót)
  3. Por. tamże, s. 58.   (powrót)
  4. Por. Pisz. Z dziejów miasta i powiatu. Olsztyn 1970, s. 170.   (powrót)
  5. Tamże s. 74.   (powrót)




Teksty o podobnej tematyce zamieszczone w Zwojach:





Copyright © 1997-2007 Zwoje