ARIANIE   NA   MAZURACH





KRZYSZTOF   MYSZKA



Miedzy Piszem a Elkiem przy glownej drodze lezy niewielka wies Kosinowo. Dojezdzajac do Kosinowa od strony Pisza, po lewej stronie widac wzgorze w ksztalcie stozka. Byl to niegdys cmentarz arianski, zwany dzis Arianska Gora.
"Tu byl grob duchowego przywodcy arian na ziemi pruskiej Samuela Przypkowskiego, pierwszego ministra zboru, ktory choc zmarl 19 kwietnia 1670 roku w Krolewcu, pragnal byc pochowany w Kosinowie. A potem spoczely tu takze prochy Crell–Spinowskich, Trembeckich, Schlichtyngow, Morsztynow, Kackich." [1]

* * *

Arianie wylonili sie w w Polsce w roku 1565 jako odlam kalwinizmu, tworzac tzw. Zbor Mniejszy. Z czasem zwano ich bracmi polskimi lub arianami (od sredniowiecznego herezjarchy, biskupa Ariusza).

Doktryny religijne i spoleczne arian ujednolicone zostaly na przelomie XVI i XVII wieku pod wplywem przybylego z Wloch Fausta Socyna. Najbardziej znana z ich doktryn bylo gloszenie antytrynitaryzmu czyli podwazanie trojosobowosci Boga. Nie podzielaly tego pogladu katolicyzm, luteranizm i kalwinizm. Arianie kladli duzy nacisk na wyksztalcenie. Najbardziej znana uczelnia byla Akademia Rakowska, przezywajaca swoj rozkwit w pierwszej polowie XVII wieku, ktora oddzialywala na cala niemal owczesna Europe.

W Kosinowie i okolicach zalezli swoj azyl Bracia Polscy wygnani z Polski edyktem sejmowym o banicji z 20 lipca1658 roku. Kosinowo bylo siedziba Samuela Przypkowskiego (nabyl je wraz z zieciem Mikolajem Suchodolskim za 5 tysiecy florenow). Sposrod znaczniejszych arian zamieszkali tu m.in. Mikolaj Suchodolski i Krzysztof  Crell-Spinowski, syn rektora Akademii Rakowskiej.

Przywodca Braci Polskich na wygnaniu w Prusach Ksiazecych Samuel Przypkowski zyl w latach 1592-1670. Poeta i pisarz polityczny, studiowal w Rakowie a nastepnie za granica w Holandii w Altdorfie i Lejdzie. Byl zwolennikiem calkowitego rozdzialu Kosciola od panstwa, o czym pisal w wydanej w Amsterdamie pracy Dissertatio de pace et concordia ecclesiae (1628). Sluzyl na dworze radziwillowskim. Bral udzial w wojnie z Rosja w roku 1633 i uczestniczyl w bitwie pod Prostkami w 1656 r. po stronie Boguslawa Radziwilla. Pisywal wiersze po lacinie i po polsku, glownie na gruncie religijnym. Jego dziela zebrano w Psalmach i piesniach naboznych (rok wyd. 1610), Wirydarzu poetyckim J.T. Trembeckiego (1910-1911) oraz w Na porownanie jesienne, i Dissertatio (wydane w 1973 i 1981). [2]

* * *

Obecnosc Braci Polskich na Mazurach nalezy do malo zbadanych zagadnien historii. Najbardziej znanym arianinem osiadlym w Rudowce kolo Rynu byl Zbigniew Morsztyn znany polski poeta (zmarl w 1689 r. i pochowany zostal w Rudowce). Morsztyn uczestniczyl w kilku synodach arianskich w Kotle kolo Pisza. Na mazurskiej ziemi napisal Piesn w ucisku (1661), cykl lirykow Emblematy i zbior poezji Muza domowa (1675-1680). Tlumaczyl na jezyk polski lacinskie utwory Samuela Przypkowskiego.

Kosinowo zalozono w roku 1436. Wlascicielem w owym czasie byl Marcin Drygalski. Odnowienie lokacji nastapilo w roku 1471 na prawie magdeburskim. Od roku 1549 byl to majatek rycerski na prawie lennym. W latach 1666-1800 Kosinowo dzierzawila gmina arianska. Na poczatku XIX wieku gospodarzyl tu Ferdynand Katski ozeniony z Katarzyna Sierakowska. [3].

Kosinowo bylo centrum religijnym i kulturalnym arian w Prusach. Istniala tu szkola o wysokim poziomie nauczania. "Zdolnych mlodych ludzi wysylano na wyzsze studia glownie do Frankfurtu nad Odra, gdzie ordynowano duchownych arianskich." [4].

Nabozenstwa arianie kosinowscy odprawiali prawdopodobnie w kaplicy, ktora stala na cmentarnym wzgorzu. Na nabozenstwa do Kosinowa zjezdzali sie Bracia Polscy z calego starostwa piskiego i okolicznych starostw. W XVII wieku jednym z duszpasterzy byl Benedykt Wiszowaty, wnuk Fausta Socyna.

Po zlikwidowaniu zboru w Rudowce w roku 1753 cale zycie religijne i kulturalne arian skupialo sie w Kosinowie. Nabozenstwa odprawiano tylko po polsku. Jeszcze w roku 1776 wystosowano pismo do krola pruskiego Fryderyka II o pozwolenie na budowe nowej swiatyni. Glowna przeszkoda okazal sie brak funduszy. Spowodowane to bylo zmniejszajaca sie liczba arian w Prusach. Z czasem wtopili sie oni w ewangelicka spolecznosc. Ostatecznie, parafie arianska w Kosinowie rozwiazano w roku 1803. [5].

Arianie w swoich pogladach przeciwstawili sie nie tylko katolicyzmowi. Nie byli tolerowani rowniez przez kler luteranski i kalwinski. Walczyli nie mieczem lecz postawa zyciowa: wiara i piorem. Ogrom sily umyslu nie wystarczyl arianom by obronic sie przed bezksztaltna masa kontrreformacji, dlatego skazani zostali na zapomnienie.

Jako przyklad postawy arian wobec spoleczenstwa przytocze fragment Dissertatio... Samuela Przypkowskiego:

"Nie wolno nam narzucic cenzury na nikogo, poniewaz kazdy z nas ma prawo do wlasnej indywidualnej oceny... Nie dajemy nikomu prawa gwalcenia, prywatnie lub publicznie, wolnosci do propagowania religii, sila lub przymusem."

* * *

Miejsca gdzie niegdys tetnilo prezne zycie religijne i kulturalne arian, gdzie rodzily sie poglady ksztaltujace kulture oswiecenia, dzisiaj ziona intelektualnym chlodem. Kosinowo w powiecie piskim podzielilo los Rakowa i Pinczowa. W bylym PGR Kosinowo swiadomosc historyczna miejsca jest nikla. Arianska Gora w Kosinowie na ktorej spoczely prochy Samuela Przypkowskiego i innych arian podzieli zapewne losy historii Braci Polskich. Pomalu staje sie wyrobiskiem zwiru. To nie jedyna pamiatka po arianach z okolic Pisza. W XVII wieku arianska rodzina Domaradzkich gospodarzyla w odleglym kilka kilometrow od Kosinowa Rakowie Malym. Wies te Domaradzcy nazwali tak na czesc slynnego niegdys Rakowa.



Przypisy:
  1. E. Kruk. "Muza na wygnaniu", Mysl Protestancka, 4/2000, s. 57.   (powrot)
  2. Por. "Samuel Przypkowski" www.wiem.onet.pl   (powrot)
  3. Por. tamze, s. 58.   (powrot)
  4. Por. Pisz. Z dziejow miasta i powiatu. Olsztyn 1970, s. 170.   (powrot)
  5. Tamze s. 74.   (powrot)




Teksty o podobnej tematyce zamieszczone w Zwojach:





Copyright © 1997-2002 Zwoje