Trzęsienie ziemi w roku 373 pne oderwało ogromne skały ze zbocza góry nad Delfami. Zniszczyły one świątynię Apollo i kilka innych budowli oraz wotywnych posągów, wśród nich wspaniały dar Polydzalosa. Jednakże los okazał się względnie łaskawy: Woźnica ocalał, prawie nienaruszony i Delfy z czcią go pochowały, gdy oczyszczono teren pod budowę nowej świątyni. W ten sposób posąg przetrwał do naszych czasów.
Młody człowiek, którego nazywamy Woźnicą, stoi prosto na dwóch bosych stopach mocno osadzonych w rydwanie. Wysoki (180 cm), w rękach (zachowała się tylko prawa) luźno trzyma lejce. Ubrany jest w chiton, długą tunikę woźnicy, mocno związaną na piersiach przy pomocy analabos, tak by nie rozwiewała się w silnym pędzie ścigającego się rydwanu. Czoło ma obwiązane opaską zwycięzcy, jego wzrok utkwiony jest nieruchomo w oddali – błyszczący, lecz zdradzający lekkie zmęczenie uniesieniem wyścigu. Postawa jego wysokiego i szczupłego ciała, ułożenie fałdów tuniki, mocne ustawienie bosych stóp, poczucie siły połączone z spokojem, podkreślonym przez sposób w jaki w prawej dłoni trzyma lejce, poruszając nimi w drobny, niedostrzegalny sposób, subtelne odchylenia od pozycji en face, sekretne oznaki pulsującego wewnętrznego ożywienia – wszystko to, osiągnięte przy pomocy niezliczonych detali i w niepowtarzalny odtąd sposób, nadało woźnicy z Delf pomnikową ekspresyjność a równocześnie żar żywej istoty. Mocne ciało jest ukoronowane tą unikalną głową o niezwykłej czystości formy, ze wspaniałą ornamentacją z włosów, inteligentnym spojrzeniem, z mięsistymi wargami i policzkami.
Siła i fascynacja, która emanuje z każdego wielkiego dzieła
sztuki, zostały w tym jednym arcydziele znakomicie połączone ze szlachetnym
wdziękiem i stylem, który jest zarówno surowy i radosny, tak że patrzący
na nie zostaje przeniesiony w czasie w tył, to tej tryumfalnej chwili, gdy
zwycięski woźnica, dumny i powściągliwy zarazem, odbiera owację tłumu,
jakby ta była dodatkowym wieńcem laurowym.
Manolis Andronicos: Delphi. Ekdotike Athenon, Athens 1976.
Z angielskiego przełożył Andrzej Kobos.
ARTUR MARYA SWINARSKI
WOŹNICA Z DELF
|
...Jego widok cieszył starożytnych niezbyt długo. Trzęsienie ziemi zasypało dzieło sztuki sto lat po jego wzniesieniu – jedna z odwiecznych rozmów pomiędzy gniewem ziemi a świętą ciszą Delf. Długo u niego zostałem. Jak dawniej, jak zawsze, ten nieruchomy ruch zbija z tropu; człowiek nie może pojąć, człowiek się gubi... (Giorgos Seferis) |
Woźnica, około 475 pne;
brąz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
I
Pion doskonały. Tak zawiśnie trzon zmęczonej włóczni i juchą ocieka. Tak serce w dzwonie, gdy ogłuchnie dzwon. Po wodospadzie zstępująca rzeka. Tak idzie cisza skamieniałych palm nawą gotycką – leje się żywica po pniach na bazy: kadzidło i psalm. Tak w porcie tonie ospała kotwica. Gwiazdy dogasa prostopadły pęd. Wykreśla krechę konając kometa. I tak uchodzi zmęczenie do pięt, gdy wszystkie fałdy osłupiały – meta! II Chiton Woźnicy – kolor powiędłych ziół. Otwierasz stary zielnik. Albo wąchasz siano na wigilijny podścielane stół. Pomyślisz: łąka – i kłaniasz się grzecznie bocianom. Chiton Woźnicy jak oliwny sad podszyty laurem i z laurów sadu oprawa. Zieleń jest barwą przestępnych lat. Zielony pokój, niepokój i sława. Zieloność przezroczystym sprzyja snom, lecz nieprzychylna jest bezsennym królom: dla nich czerwony mak i biały brom. – I twoje oczy zielone, Urszulo. Podstępem kniei farbowany strój na Thanatosie sobola i sarny. Milczenie wierzby, cyprysów i tui skanduje heksametr cmentarny. Na kannelury fałdów kładzie rdza spokojem wszystkich zabrane zielenie. – I tylko oczy mój Woźnica ma ciemnobrunatne, ciemnojelenie. |
Woźnica, około 475 pne;
brąz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
III Kiedyś Polidzalos, sycylijski wódz Miłościwie panujący w mieście Gela, Kazał lekarza nadwornego tłuc i aptekarzy z łuków powystrzelał. Nazajutrz wstyd... Przepraszał tu i tam, wdowom wypłacił podarek sowity. Potem modlić się poszedł do świątyni – sam, bez gapiów, bez kapłanów i bez świty. "Nic nie pomaga – ani tarty mak, ani okłady, Apollinie święty! Tak bardzo chciałbym raz wyciągnąć się na wznak, natychmiast zasnąć i spać jak zarżnięty. "Za jedną kroplę, ach, za jeden łyk, za kubek snu podany mi łaskawie będę nielitościwie owce w moim kraju strzygł – aż piękne votum ci w Delfach postawię. Zaraz zamówił u rzeźbiarza spiż: woźnicę, wóz i czwórkę koni. Do Delf odesłał prezent (fundatorze, śpisz?), i arcykapłan kwadrygę odsłonił. Niech będzie bogom miły jej delficki wjazd! A gdy już na ołtarzach dogasało święto, wybuchły Etny sycylijskich miast i bezsennego tyrana zarżnięto. IV Wśród jabłkowitej i karej, bułanej i siwej maści artysta długo po stajniach i torze przebierał nim zaczął glinę na szkielecie kłaść i mięso miesić pierwszego ogiera. A pierwszy ogier nazywał się Pan, imieniem leśnym, flecim – siedmioflecim: lubił grać na syryndze jego pan i miał siedmioro muzykalnych dzieci. A drugi ogier nazywał się Gryf, trzeci Arejon, jak ogier Adrasta – bliźnięta siwe od pęcin do grzyw i jak u Dioskurów rytm się z rytmem zrasta. I czwarta: klacz, ma kare imię Styks – taki był kaprys właściciela klaczy. Na czole biały stygmat jak litera iks Styksową sierść znamieniem otuchy naznaczył. Rzeźbiarz kanony znał i doskonale mógł ustawić koniom nogi w allegro strepitoso. Lecz bał się bogów – bo tylko jeden bóg niech rozporządza ruchem i tańcem i pozą. Obłaskawiona przez umiar i ład glina u mety stanęła jak wryta. – A potem stanął spiż. Stał od stu lat i nie ruszył z kopyta. |
Woźnica, około 475 pne;
brąz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
V
Owego dnia przybiegły wieści z Delf: "Ludzie, czyńcie pokutę i boga uproścież! Gniew olimpijski rozgruchotał Delfi: ziemia dygoce i pęka na oścież. "Kapłanie, tłuste hekatomby wołów pal i powiedz, kto zniesławił Apollina, że obrażony bóg – że mściwy drwal kolumny swojej świątyni pościnał; "że batem gniewu wysmagał i gnał brązową czwórkę koni, i woźnicę śmigał, aż ruszył wóz w upiorny cwał – zjechała żywcem do piekieł święcona kwadryga!". |
Woźnica, około 475 pne;
brąz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
VI
"Moja leniwa czwórka skubie oset i chwast: na brzegu Lety rosną gorzkie zioła. A tam wołają nas Delfi do nowych jazd – jedźmy! - - - Nikt nie woła. "Moja leniwa czwórka tratuje ciernie i perz, twardy cug po nietrwałych wydmach. Czy go nie widzą, bo patrzą jak ślepcy w zmierzch, nie widzą mojej kwadrygi dziobate widma? "Na tamten brzeg nie przeprawi żaden prom. Tułam się obcy wśród cieniów, wśród zmarłych młody, ale centaurom pokrewny, chimerom i snom, bratanek syren, którymi gardził Odys. "Dla mnie zmartwychwstał w Hadesie syreni alt: Chiron zaprasza na grzbiet: całuje mnie w usta Chimera. Odys i Hektor schodzą jak żywi z szpalt, bo żyli i umierali z łaski Homera. "Żab komediowych sprzecza się ze mną chór: co krzyknę: "sunt sub aqua, sub aqua", on "koaks" odpowie. I milczy tylko bogów najokrutniejszy twór – człowiek. VII Jest na dnie piekła czereśniowy sad, gdzie Tantal wiecznie z głodu i pragnienia kona. Tam czarną rosą na Woźnicę padł cień jego sobowtóra Agatona. "Gdy już gotowy stanął wóz i w czekających koniach ostygała glina – pamiętasz, Agatonie, jak twój wizerunek rósł i rzeźbiarz na mnie twoją urodę upinał? "Wybrał cię z najpiękniejszych stu, żeś był młodości i miłości pełny; w meandry haftowaną przepaskę z lnu i nowy chiton dał ci z miękkiej wełny. "Patrz na mnie jak w muzeum zachwycony widz, nieśmiertelności swojej w oczy, Agatonie!". Ale Agaton nie pamiętał nic, nie wiedział co to "rzeźbiarz"... co to "konie"... VIII Umarły wiatr na ciało szron zielony kładł. Umarły deszcz koszulę rdzą zieloną ścinał. Płakał Woźnica w piekle dwa tysiące lat: nie mogła zgasić oczu zielona patyna. |
Woźnica, około 475 pne;
brąz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
IX
Oczy Woźnicy. Żaden mróz. żaden deszcz żywego ognia nie schowa. Kolumny pałacu pomarszczył dreszcz. i wianek z maków zdejmuje milcząca królowa. Kiedy marzec w Hadesie rzekami spławia kry, odchodzi po krach Persefona całować krokusy, kędzierzawić mchy – a w listopadzie więdnie i spada i kona. Czemu królowa skubie mak, skoro dopiero grudzień? Zmęczeni bogowie szepcą: "Niedobry znak!" i martwią się jak starzy ludzie. Strach – strach – strach puka do drzwi. Kłaniać sie wolą przezroczystym marom bogowie spragnieni ubóstwiania i krwi, bogowie od dawna nie tuczeni wiarą. Mak – mak – mak kapie na dolę złą. Przekleństwa ucichły po celach, ucichło wycie w piwnicy. Płaczą szczęśliwe duchy, a potem śpią. Kto je nauczył płakać? Oczy Woźnicy. Tantalowi kazał Pluton pieczoną gęś na miejsce kaźni posłać po kryjomu. a sędziom trzem łagodnie luzować cugle i pięść – i nic nie mówić nikomu. Do świtu setnego dnia u świętych wag Radamant, Ejak i Minos stali i stali. Na jednej szali mak, oczy Woźnicy na drugiej szali. X 1896. Po drucie na pointe'ach akrobatyki galopowała elektryczna wieść od Fedriad do Attyki. Od Delf do Aten – tryumfalny trop biegnie nago z gałązką zieloną: "bogowie oddali woźnicę stop koni nie odnaleziono" |
Woźnica, około 475 pne;
brąz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
P O S Ł A N I E
Niosę Woźnicy bukiet malw i kłosów. W muzeum stoi w koszuli i boso. Cisza i marmur, potrzaskane pnie – nad rumowiskiem sylen w obój dmie. Ani Hekuba, ani Antygona, ani Edypa nie gnębi mnie lament – i rozpaczliwy akt Laokoona nie dysponuje na ostatnie amen. Bo gdzie się z pięści i krzyku poczęło i zamieszkało wśród nas arcydzieło, pobłogosławmy pasję rąk i ust – i niech panuje radość i rozpusta. Co dłoń wymiesi, co słowo wyciosa, trwalsze od tego, co tworzą bogowie: trwalsze niż Olimp, niż Pelion i Ossa, trwalsze niż gwiazda, lewiatan i człowiek. |
Wiadomości 35/961
Londyn, 30 sierpnia 1964
