Trzesienie ziemi w roku 373 pne oderwalo ogromne skaly ze zbocza gory nad Delfami. Zniszczyly one swiatynie Apollo i kilka innych budowli oraz wotywnych posagow, wsrod nich wspanialy dar Polydzalosa. Jednakze los okazal sie wzglednie laskawy: Woznica ocalal, prawie nienaruszony i Delfy z czcia go pochowaly, gdy oczyszczono teren pod budowe nowej swiatyni. W ten sposob posag przetrwal do naszych czasow.
Mlody czlowiek, ktorego nazywamy Woznica, stoi prosto na dwoch bosych stopach mocno osadzonych w rydwanie. Wysoki (180 cm), w rekach (zachowala sie tylko prawa) luzno trzyma lejce. Ubrany jest w chiton, dluga tunike woznicy, mocno zwiazana na piersiach przy pomocy analabos, tak by nie rozwiewala sie w silnym pedzie scigajacego sie rydwanu. Czolo ma obwiazane opaska zwyciezcy, jego wzrok utkwiony jest nieruchomo w oddali – blyszczacy, lecz zdradzajacy lekkie zmeczenie uniesieniem wyscigu. Postawa jego wysokiego i szczuplego ciala, ulozenie faldow tuniki, mocne ustawienie bosych stop, poczucie sily polaczone z spokojem, podkreslonym przez sposob w jaki w prawej dloni trzyma lejce, poruszajac nimi w drobny, niedostrzegalny sposob, subtelne odchylenia od pozycji en face, sekretne oznaki pulsujacego wewnetrznego ozywienia – wszystko to, osiagniete przy pomocy niezliczonych detali i w niepowtarzalny odtad sposob, nadalo woznicy z Delf pomnikowa ekspresyjnosc a rownoczesnie zar zywej istoty. Mocne cialo jest ukoronowane ta unikalna glowa o niezwyklej czystosci formy, ze wspaniala ornamentacja z wlosow, inteligentnym spojrzeniem, z miesistymi wargami i policzkami.
Sila i fascynacja, ktora emanuje z kazdego wielkiego dziela
sztuki, zostaly w tym jednym arcydziele znakomicie polaczone ze szlachetnym
wdziekiem i stylem, ktory jest zarowno surowy i radosny, tak ze patrzacy
na nie zostaje przeniesiony w czasie w tyl, to tej tryumfalnej chwili, gdy
zwycieski woznica, dumny i powsciagliwy zarazem, odbiera owacje tlumu,
jakby ta byla dodatkowym wiencem laurowym.
Manolis Andronicos: Delphi. Ekdotike Athenon, Athens 1976.
Z angielskiego przelozyl Andrzej Kobos.
ARTUR MARYA SWINARSKI
WOZNICA Z DELF
|
...Jego widok cieszyl starozytnych niezbyt dlugo. Trzesienie ziemi zasypalo dzielo sztuki sto lat po jego wzniesieniu – jedna z odwiecznych rozmow pomiedzy gniewem ziemi a swieta cisza Delf. Dlugo u niego zostalem. Jak dawniej, jak zawsze, ten nieruchomy ruch zbija z tropu; czlowiek nie moze pojac, czlowiek sie gubi... (Giorgos Seferis) |
Woznica, okolo 475 pne;
braz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
I
Pion doskonaly. Tak zawisnie trzon zmeczonej wloczni i jucha ocieka. Tak serce w dzwonie, gdy ogluchnie dzwon. Po wodospadzie zstepujaca rzeka. Tak idzie cisza skamienialych palm nawa gotycka – leje sie zywica po pniach na bazy: kadzidlo i psalm. Tak w porcie tonie ospala kotwica. Gwiazdy dogasa prostopadly ped. Wykresla kreche konajac kometa. I tak uchodzi zmeczenie do piet, gdy wszystkie faldy oslupialy – meta! II Chiton Woznicy – kolor powiedlych ziol. Otwierasz stary zielnik. Albo wachasz siano na wigilijny podscielane stol. Pomyslisz: laka – i klaniasz sie grzecznie bocianom. Chiton Woznicy jak oliwny sad podszyty laurem i z laurow sadu oprawa. Zielen jest barwa przestepnych lat. Zielony pokoj, niepokoj i slawa. Zielonosc przezroczystym sprzyja snom, lecz nieprzychylna jest bezsennym krolom: dla nich czerwony mak i bialy brom. – I twoje oczy zielone, Urszulo. Podstepem kniei farbowany stroj na Thanatosie sobola i sarny. Milczenie wierzby, cyprysow i tui skanduje heksametr cmentarny. Na kannelury faldow kladzie rdza spokojem wszystkich zabrane zielenie. – I tylko oczy moj Woznica ma ciemnobrunatne, ciemnojelenle. |
Woznica, okolo 475 pne;
braz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
III Kiedys Polidzalos, sycylijski wodz Milosciwie panujacy w miescie Gela, Kazal lekarza nadwornego tluc i aptekarzy z lukow powystrzelal. Nazajutrz wstyd... Przepraszal tu i tam, wdowom wyplacil podarek sowity. Potem modlic sie poszedl do swiatyni – sam, bez gapiow, bez kaplanow i bez swity. "Nic nie pomaga – ani tarty mak, ani oklady, Apollinie swiety! Tak bardzo chcialbym raz wyciagnac sie na wznak, natychmiast zasnac i spac jak zarzniety. "Za jedna krople, ach, za jeden lyk, za kubek snu podany mi laskawie bede nielitosciwie owce w moim kraju strzygl – az piekne votum ci w Delfach postawie. Zaraz zamowil u rzezbiarza spiz: woznice, woz i czworke koni. Do Delf odeslal prezent (fundatorze, spisz?), i arcykaplan kwadryge odslonil. Niech bedzie bogom mily jej delficki wjazd! A gdy juz na oltarzach dogasalo swieto, wybuchly Etny sycylijskich miast i bezsennego tyrana zarznieto. IV Wsrod jablkowitej i karej, bulanej i siwej masci artysta dlugo po stajniach i torze przebieral nim zaczal gline na szkielecie klasc i mieso miesic pierwszego ogiera. A pierwszy ogier nazywal sie Pan, imieniem lesnym, flecim – siedmioflecim: lubil grac na syryndze jego pan i mial siedmioro muzykalnych dzieci. A drugi ogier nazywal sie Gryf, trzeci Arejon, jak ogier Adrasta – bliznieta siwe od pecin do grzyw i jak u Dioskurow rytm sie z rytmem zrasta. I czwarta: klacz, ma kare imie Styks – taki byl kaprys wlasciciela klaczy. Na czole bialy stygmat jak litera iks Styksowa siersc znamieniem otuchy naznaczyl. Rzezbiarz kanony znal i doskonale mogl ustawic koniom nogi w allegro strepitoso. Lecz bal sie bogow – bo tylko jeden bog niech rozporzadza ruchem i tancem i poza. Oblaskawiona przez umiar i lad glina u mety stanela jak wryta. – A potem stanal spiz. Stal od stu lat i nie ruszyl z kopyta. |
Woznica, okolo 475 pne;
braz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
V
Owego dnia przybiegly wiesci z Delf: "Ludzie, czyncie pokute i boga uprosciez! Gniew olimpijski rozgruchotal Delfi: ziemia dygoce i peka na osciez. "Kaplanie, tluste hekatomby wolow pal i powiedz, kto znieslawil Apollina, ze obrazony bog – ze msciwy drwal kolumny swojej swiatyni poscinal; "ze batem gniewu wysmagal i gnal brazowa czworke koni, i woznice smigal, az ruszyl woz w upiorny cwal – zjechala zywcem do piekiel swiecona kwadryga!". |
Woznica, okolo 475 pne;
braz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
VI
"Moja leniwa czworka skubie oset i chwast: na brzegu Lety rosna gorzkie ziola. A tam wolaja nas Delfi do nowych jazd – jedzmy! - - - Nikt nie wola. "Moja leniwa czworka tratuje ciernie i perz, twardy cug po nietrwalych wydmach. Czy go nie widza, bo patrza jak slepcy w zmierzch, nie widza mojej kwadrygi dziobate widma? "Na tamten brzeg nie przeprawi zaden prom. Tulam sie obcy wsrod cieniow, wsrod zmarlych mlody, ale centaurom pokrewny, chimerom i snom, bratanek syren, ktorymi gardzil Odys. "Dla mnie zmartwychwstal w Hadesie syreni alt: Chiron zaprasza na grzbiet: caluje mnie w usta Chimera. Odys i Hektor schodza jak zywi z szpalt, bo zyli i umierali z laski Homera. "Zab komediowych sprzecza sie ze mna chor: co krzykne: "sunt sub aqua, sub aqua", on "koaks" odpowie. I milczy tylko bogow najokrutniejszy twor – czlowiek. VII Jest na dnie piekla czeresniowy sad, gdzie Tantal wiecznie z glodu i pragnienia kona. Tam czarna rosa na Woznice padl cien jego sobowtora Agatona. "Gdy juz gotowy stanal woz i w czekajacych koniach ostygala glina – pamietasz, Agatonie, jak twoj wizerunek rosl i rzezbiarz na mnie twoja urode upinal? "Wybral cie z najpiekniejszych stu, zes byl mlodosci i milosci pelny; w meandry haftowana przepaske z lnu i nowy chiton dal ci z miekkiej welny. "Patrz na mnie jak w muzeum zachwycony widz, niesmiertelnosci swojej w oczy, Agatonie!". Ale Agaton nie pamietal nic, nie wiedzial co to "rzezbiarz"... co to "konie"... VIII Umarly wiatr na cialo szron zielony kladl. Umarly deszcz koszule rdza zielona scinal. Plakal Woznica w piekle dwa tysiace lat: nie mogla zgasic oczu zielona patyna. |
Woznica, okolo 475 pne;
braz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
IX
Oczy Woznicy. Zaden mroz. zaden deszcz zywego ognia nie schowa. Kolumny palacu pomarszczyl dreszcz. i wianek z makow zdejmuje milczaca krolowa. Kiedy marzec w Hadesie rzekami splawia kry, odchodzi po krach Persefona calowac krokusy, kedzierzawic mchy – a w listopadzie wiednie i spada i kona. Czemu krolowa skubie mak, skoro dopiero grudzien? Zmeczeni bogowie szepca: "Niedobry znak!" i martwia sie jak starzy ludzie. Strach – strach – strach puka do drzwi. Klaniac sie wola przezroczystym marom bogowie spragnieni ubostwiania i krwi, bogowie od dawna nie tuczeni wiara. Mak – mak – mak kapie na dole zla. Przeklenstwa ucichly po celach, ucichlo wycie w piwnicy. Placza szczesliwe duchy, a potem spia. Kto je nauczyl plakac? Oczy Woznicy. Tantalowi kazal Pluton pieczona ges na miejsce kazni poslac po kryjomu. a sedziom trzem lagodnie luzowac cugle i piesc – i nic nie mowic nikomu. Do switu setnego dnia u swietych wag Radamant, Ejak i Minos stali i stali. Na jednej szali mak, oczy Woznicy na drugiej szali. X 1896. Po drucie na pointe'ach akrobatyki galopowala elektryczna wiesc od Fedriad do Attyki. Od Delf do Aten – tryumfalny trop biegnie nago z galazka zielona: "bogowie oddali woznice stop koni nie odnaleziono" |
Woznica, okolo 475 pne;
braz. Delphi Museum.
(fot. Andrzej Kobos)
|
P O S L A N I E
Niose Woznicy bukiet malw i klosow. W muzeum stoi w koszuli i boso. Cisza i marmur, potrzaskane pnie – nad rumowiskiem sylen w oboj dmie. Ani Hekuba, ani Antygona, ani Edypa nie gnebi mnie lament – i rozpaczliwy akt Laokoona nie dysponuje na ostatnie amen. Bo gdzie sie z piesci i krzyku poczelo i zamieszkalo wsrod nas arcydzielo, poblogoslawmy pasje rak i ust – i niech panuje radosc i rozpusta. Co dlon wymiesi, co slowo wyciosa, trwalsze od tego, co tworza bogowie: trwalsze niz Olimp, niz Pelion i Ossa, trwalsze niz gwiazda, lewiatan i czlowiek. |
Wiadomosci 35/961
Londyn, 30 sierpnia 1964
