Tematem poniższego eseju jest starożytne Mausoleum w Halikarnassos, jego rzeźby i fryzy.

W wielkim skrócie omówiony jest stan obecnej, często niepewnej, wiedzy o Mausoleum i (niekiedy sprzecznych) interpretacji znalezisk archeologicznych i dawnych tekstów. Również krótko omówione są niektóre inne rzeźby greckie z V i IV wieku pne.

Pozostaję pod nieosłabłym wrażeniem tych rzeźb od roku 1973, kiedy po raz pierwszy obejrzałem je w British Museum w Londynie.

Problemem był dla mnie wybór pisowni nazwisk i nazw greckich. W literaturze naukowej spotyka się kilka wariantów pisowni. Zdecydowałem się na fonetyczną transkrypcję, która, według mnie, najbliżej oddaje po polsku pisownię grecką. Skróty pne i ne oznaczają odpowiednio "przed naszą erą" i "naszej ery". Fragmenty tekstów Pliniusza i Lukiana przetłumaczyłem z angielskiego.   (AMK)




MIARY   CZYNÓW

O Mausoleum w Halikarnassos i greckich rzeźbach





ANDRZEJ M. KOBOS


Rafałowi Dymarzowi
– Platończykowi, Mojemu Przyjacielowi –
który w roku 2002 ne nie dojechał do Halikarnassos



Piąty Cud Starożytnego Świata

Pośród Siedmiu Cudów Starożytnego Świata, których lista wywodziła się z Ptolemejskiego papirusu Laterculi Alexandrini z Biblioteki Aleksandryjskiej (III w. pne) i hellenistycznego rękopisu Antipatera Sidonu (II w. pne), miejsce piąte zajmowało Mausoleum (Maussolleion) w Halikarnassos. Był to grobowiec-pomnik Maussollosa z dynastii Hekatomnidów, który w latach 377-353 pne był satrapą - władcą Karii, na wybrzeżu południowo-zachodniej Azji Mniejszej, wasalem króla Persji. Maussollos z pewnością nie był zwolennikiem greckiej demokracji, lecz był wyraźnie przyjazny greckiej kulturze. Gdy zmarł, budowę jego grobowca rozpoczęła (lub być może tylko kontynuowała) w roku 353 pne jego żona i siostra Artemisja II, a po jej śmierci ukończyli jej brat Idrieus i siostra Ada. Grobowiec był tak ogromny i tak bogato ozdobiony rzeźbami i płaskorzeźbami, iż w niecałe sto lat później uznany został za jeden z cudów starożytnego świata. Od czasów cesarstwa rzymskiego słowo mauzoleum (mausoleum) stało się powszechnym określeniem na grobowiec ogromnych rozmiarów.


Zapomnienie

Na ogół przyjmuje się, że Mausoleum przetrwało w miarę nienaruszone aż do XIII wieku ne [1,2]. Wtedy to górna jego część zapadła się podczas trzęsienia ziemi, prawdopodobnie w roku 1222. Podstawą tego przekonania jest zdanie w rękopisie Eustathiusa z Thesalonika sprzed roku 1175, iż wówczas Mausoleum stało jeszcze w całości. Żaden znany tekst rzymski nie wspomina o zniszczeniu Mausoleum, ale też i nie podaje, że było nienaruszone.

Być może już dużo wcześniej Mausoleum popadało w ruinę z różnych przyczyn, także naturalnych. Mogło zostać uszkodzone w oblężeniu Halikarnassos przez Aleksandra Wielkiego w roku 334 pne, lub potem splądrowane przez rabusiów albo Arabów w roku 654 ne, kiedy to zaatakowali od morza Anatolię. (Wtedy to zdobyli wyspę Rhodes i zniszczyli i sprzedali samoistnie powalony Kolos Rodyjski, także Cud Starożytnego Świata [5b].) Brak monet bizantyjskich wśród znalezisk archeologicznych świadczy o tym, że teren Mausolem był opuszczony i zapomniany, być może zasłonięty roślinnością. Najprawdopodobniej ów Cud Starożytnego Świata uszedł wczesnym barbarzyńcom. Mimo stosunkowej bliskości szlaku pielgrzymów do Ziemi Świętej, Halikarnassos owych czasów poszło w zupełne zapomnienie, nie wiedziano gdzie leżało - nie ma go na rękopiśmiennych mapach, ani na portolanach - morskich mapach Morza Śródziemnego. Jednakże, pamięć o Mausoleum przetrwała w starożytnych, średniowiecznych i wczesnorenesansowych rękopisach. Domniemany, uproszczony wizerunek Mausoleum widnieje w kilku iluminowanych rękopisach bizantyjskich.


Zniszczenie

Starożytny Halikarnassos (sto pięćdziesiąt lat przed Maussollosem rodzinne miasto Herodota) już od wieków jest miastem Bodrum w dzisiejszej Turcji. Nad jego portem wznosi się nieźle zachowany potężny zamek, budowany od roku 1407 przez Rycerzy św. Jana (Szpitalników) z Malty. Ich zakon, Szpital św. Jana, założony w Syrii podczas pierwszej krucjaty, stał się zakonem wojowników zdobywających i broniących przed Ottomanami wschodnich obrzeży Morza Śródziemnego dla chrześcijańskiego świata. W zamek ten, podczas jego rozbudowy i wzmacniania na początku XVI w., Rycerze św. Jana wbudowali wiele architektonicznych i rzeźbiarskich kamiennych bloków rozpoznanego już wtedy Mausoleum, szczególnie z tzw. "zielonej lawy" (ok. 6000 m3). Wyrwali oni nawet większość fundamentów, w niektórych miejscach dokopując się do skalnego podłoża. W latach 1505-1507, fryz przedstawiający walkę Greków z Amazonkami w części wbudowali w ściany zamku dla dekoracji, a w części użyli jako pokrywę kanału ściekowego. W mury zamku wbudowali również fragmenty rzeźb lwów, zapewne zainteresowani heraldyczną ważnością lwów. Większość rzeźb przepalili na wapno.

W roku 1522 Szpitalnicy odkryli i zniszczyli nienaruszony wcześniej sarkofag, najprawdopodobniej Maussollosa, podobno z resztkami stroju grzebalnego i urną. W rok później Szpitalnicy ewakuowali się z Bodrum.

Claude Guichard dokładnie opisał znalezienie i zniszczenie tego grobowca i opublikował ten opis po francusku w roku 1581. Oryginalny opis kupił od Jacquesa Dalechamps, "handlarza informacjami" w Lyonie, który z kolei bez wątpienia otrzymał go był od dawnego Szpitalnika z Lyonu, który służył w Bodrum i na Rhodes w latach 1522-1523. Opis ten uchodzi za prawdziwy i odnoszący się do rzeczywistego wydarzenia. W rejestrach figuruje kilku Szpitalników, których Luttrell [5b] próbuje identyfikować z owym informatorem.

Pisze Guichard:

"... Za tą komorą znaleźli [Szpitalnicy] bardzo niskie przejście prowadzące do innego pomieszczenia, jak antechamber (przedpokój), gdzie był grób z urną i dachowatą pokrywą z białego marmuru o wspaniałym połysku. Tego grobu z braku czasu nie otworzyli, bo sygnał odwrotu już rozbrzmiewał. Następnego dnia, gdy wrócili, znaleźli grób otwarty i rozsypaną wokoło ziemię z fragmentami złotego ubioru i świecidełek z tego samego metalu, co przyniosło im na myśl, że piraci, którzy ciekawi co odkryto snuli się wzdłuż wybrzeża, weszli tam w nocy i zdjęli pokrywę grobu. Przypuszcza się, że odkryli w nim wielki skarb." [2]

Wykopaliska Jeppesena z lat 1970. w ogólności potwierdzają ten opis  (por. poniżej).

Szpitalnicy złupili i zniszczyli Mausoleum. Od roku 1507 niektóre rzeźby pojawiały się na nieodległej wyspie Rhodes, głównie za sprawą O. Sabba da Castoglione, oskarżanego zresztą przez inkwizytora Rhodes o heretyczne bałwochwalstwo. Niektóre rzeźby wysłano jako dary do Włoch i Francji gdzie zaginęły (np. dwie głowy Amazonek do Isabelli d’Este w Mantui oraz rzeźbę morskiego potwora ściskającego nimfę do Wielkiego Mistrza Rhodes Amaury d'Amboise).

Jedyne co, po zniszczeniach, rabunkach i wykopaliskach archeologicznych, obecnie pozostało na miejscu po Mausoleum, to regularnie przyciosane kamienne bloki z fundamentów i fragmenty, ściślej składowe "plastry" jońskich kolumn.




Widok bloków fundamentowych i składowych kolumn pozostałych po Mausoleum w rejonie komory grobowej.
(Na pierwszym planie po prawej odwrócony kamień z zielonej lawy, blokujący wejście do komory grobowej.     Ref. 1)



Opis Pliniusza Starszego

Podstawowym zachowanym opisem Mausoleum, jest tekst rzymskiego historyka Pliniusza (Pliny) Starszego (23-79 ne) z jego Naturalis Historia (XXXVI. 30-31), napisany około roku 75 ne.

Zachowało się kilkadziesiąt rękopiśmiennych kopii z Pliniusza z okresu od 8-9 w. ne do 15 w. ne. Kristian Jeppesen [5a] przeanalizował 58 kopii z wielu zbiorów i omówił drobne różnice między nimi, które jednakże nie zmieniają istoty opisu.




Fragment z opisem Mausoleum z rękopiśmiennej kopii Pliniusza, 8-9 wiek ne.
Universiteitsbibliotheek, Leiden.     (Ref. 5a)


Oto ten opis w tłumaczeniu z jednego z angielskich przekładów [2].

"Skopas miał za rywali i swoich współczesnych Bryaxisa, Timotheusa i Leocharesa, których musimy omówić razem z nim, ponieważ wspólnie wyrzeźbili oni rzeźby Mausoleum. To jest grobowiec wybudowany przez żonę Artemisję dla Maussollosa, króla Karii, który zmarł w drugim roku 107-mej Olimpiady. Ci artyści w szczególności byli odpowiedzialni za uczynienie z tego budynku jednego z siedmiu cudów świata. Ma on 63 stopy długości po stronie północnej i południowej, krótszy na fasadach, jego całkowity obwód jest 440 stóp, wznosi się do wysokości 25 cubit i jest otoczony przez 36 kolumn. Nazwano ten obwód 'kolumnadą' ['pteron']. Rzeźby na wschodniej stronie zostały wyryte przez Skopasa, na północnej przez Bryaxisa, na południowej przez Timotheusa, a na zachodniej przez Leocharesa; zanim je ukończyli królowa umarła. Ale nie przerwali oni pracy dopóki nie została ukończona, uważając to za pomnik swojej własnej chwały i swych artystycznych umiejętności; i do dziś dnia ich ręce konkurują pomiędzy sobą. Pewien piąty artysta też brał udział. Ponad kolumnadą jest piramida, równa co do wysokości dolnej partii, zwężająca się przez 24 stopnie do najwyższego punktu; na szczycie znajduje się marmurowy czterokonny rydwan, wykonany przez Pythisa. Kiedy się go uwzględni, wznosi on cały budynek do 140 stóp wysokości."

Opis ten w kilku szczegółach nie zgadza z innymi opisami rozproszonymi po różnych dawnych rękopisach, podane wymiary nie są arytmetycznie konsystentne, ale ogólnie przyjmowany jest za bliski dawnej rzeczywistości i uznawany za fundamentalne źródło. Gwoli wyjaśnienia, wysokość 25 cubits (łokci) odpowiada około 12 metrom i z pewnością odnosi się tylko do kolumnady. Łączna wysokość Mausoleum wynosiła około 50 metrów.

Pozostaje oczywiście nie do końca rozstrzygnięta kwestia wiarygodności opisu Pliniusza. Dyskutuje ją Simon Hornblower [3]. Pliniusz korzystał z cudzych kompilacji (Varro), ale wydaje się, że głównym źródłem jego informacji o Mausoleum był Gaius Mucianus, rzymski gubernator Lycii i trzykrotny konsul, którego Pliniusz cytuje z nazwiska. Mucianus przebywał na wyspie Rhodes (podaje np., że na samym Rhodes było 3,000 posągów) i prawdopodobnie sam oglądał Mausoleum, zdany zapewne na niepewne wyjaśnienia miejscowych przewodników. Mucianus był także autorytetem Pliniusza co do delfinów, którymi władcy Karii zobowiązani byli zabawiać publikę!


Archeologia Mausoleum

W roku 1749 James Caulfield Earl of Charlemont odwiedził Bodrum, zidentyfikował Halikarnassos i rozpoznał fryzy w murach zamku. Dopiero w roku 1791 zostały opublikowane sztychy przedstawiające fryzy, wykonane przez towarzyszącego mu rysownika, Richarda Daltona. Mausoleum w Halikarnassos stało się znowu znane i coraz liczniejsi przejeżdżający tamtędy podróżni zwracali uwagę na płaskorzeźby w murach zamku Bodrum.




Widok fryzu Amazonek w murach zamku Rycerzy Szpitalników w Bodrum.
Luigi Mayer, sztych, 1797.     (Ref. 5b)


W roku 1846 brytyjski ambasador w Istambule, Lord Stratford de Redcliffe (Sir Stratford Canning), zakupił od tureckich władz zgodę na wyjęcie płyt fryzów z murów zamku w Bodrum i przewiezienie ich do British Museum w Londynie. Był to fragment fryzu przedstawiającego walkę Greków z Amazonkami i pojedyncza płyta fryzu walki Lapithów z Centaurami.


Sir Charles Newton

W latach 1856-1858, Sir Charles Newton, Assistant Keeper British Museum, wykonał systematyczną serię wykopalisk na "dziedzińcu" i za murem po Mausoleum na terenie prywatnych posiadłości.




Widok depozytu architektonicznych kamiennych bloków i rzeźb
znalezionych przez Charlesa Newtona na tzw. "polu Imama" po północnej stronie Mausoleum.     (Ref. 2)


Wyjął również dalsze figury z murów zamku. Odkopał jeszcze cztery popękane płyty fryzu Amazonek, które zakrywały dawny kanał ściekowy oraz uszkodzoną jedną płytę fryzu woźnicy rydwanu. Wśród odnalezionych rzeźb było kilkanaście stojących lwów (w tym jeden zachowany prawie w całości) i biegnący lampart z grupy "myśliwskiej" rzeźb oraz fragment rzeźby perskiego jeźdźca nadnaturalnych rozmiarów podrywającego konia, prawdopodobnie również z tej grupy. Ten fragment perskiego jeźdźca oraz dość niedawno odkryte przez Jeppesena fragmenty rzeźb panter i dzików świadczą o zamiłowaniu Maussollosa do łowów, większym niż do bitew. Nie ma śladów grupy wojennej rzeźb.




Najlepiej zachowany lew z Mausoleum.
British Museum, London.    (Ref. 1)




Fragment rzeźby kolosalnego jeźdźca perskiego i konia.
British Museum, London.    (Ref. 1)


Newton odnalazł również frontowy fragment rzeźby konia z kwadrygi z dachu Mausoleum. Odkopał też górną część kolumny i jej joński kapitel, najpewniej z północno-zachodniego narożnika kolumnady Mausoleum.




Głowa konia z kwadrygi z dachu Mausoleum.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Pod północnym murem, tuż przy Mausoleum, Sir Charles pod warstwą ziemi odkrył stosunkowo kompletne, choć w kilku kawałkach duże rzeźby, wśród nich dwie kolosalne figury (1 2/3 naturalnej wielkości), zidentyfikowane jako posągi Maussollosa i jego żony Artemisji. (Głowa Maussollosa nie ma górnej lewej części, a twarz Artemisji jest prawie zupełnie zniszczona; w obu posągach zachowały się szaty i prawe stopy w sandałach.)




Kolosalne posągi tradycyjnie identyfikowane jako Maussollos i Artemisja.
British Museum, London.    (Ref. 1)


Przypadek sprawił, że podczas trzęsienia ziemi w XIII wieku te wszystkie rzeźby upadły w pobliżu muru i rychło zostały zasypane ziemią zmywaną deszczem ze zbocza, unikając w ten sposób późniejszego zniszczenia przez Rycerzy św. Jana. Odnaleziono je w 350 lat po zniszczeniach przez nich dokonanych.




Górna część kolosalnego posągu Maussollosa z Mausoleum.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Newton odkopał także fragment rzeźby kolosalnej siedzącej postaci. W sumie Sir Charles odnalazł około 150 rzeźb w rozmaitym stanie zniszczenia i ponad 500 małych fragmentów rzeźb. W 1865 G. Biliotti odnalazł jeszcze około 120 małych fragmentów, głównie w murach zamku Szpitalników.

Jak z prawie wszystkim innym w archeologii starożytności, nie ma zupełnej pewności, iż kolosalna rzeźba jest wizerunkiem Maussollosa. Taką identyfikację potwierdza jednak fizyczne podobieństwo twarzy tego posągu z podpisanym wizerunkiem Maussollosa na monecie znalezionej na wyspie Chios oraz na monecie miasta-państwa Kaon z prawdopodobnym wizerunkiem Maussollosa odnalezionej na wyspie Kos.



Moneta z Maussollosem z wyspy Kios,
IV w. pne.     (Ref. 3)


Moneta z miasta-państwa Kaon,
z podobizną prawdopodobnie Maussollosa jako Heraklesa,
IV w. pne.     (Ref. 3)

Jednym twarz Maussollosa wydaje się łagodna i uduchowiona, innym zacięta.




Głowa Maussollosa z kolosalnego posągu.
British Museum, London.    (Ref. 1)


Czterokonny rydwan jest jedyną rzeźbą, której położenie na dachu znane jest z pewnością. Z ułożenia kopyt na podstawie, wynika, iż rydwan był w spoczynku.

Istniała teoria, że posągi Maussollosa i Artemisji stały w tym rydwanie. Inna możliwością w rydwanie na dachu były posągi Maussollosa i Nike, jako forma jego apoteozy, albo Heliosa/Apolla (Newton odkopał głowę Apolla, choć mniejszych rozmiarów), jako alegoria do bóstwa Maussollosa. Zresztą samo małżeństwo Maussollosa i Artemisji, brata i siostry, na wzór egipskich faraonów, było oznaką, że dynastia Hekatomnidów, władców Karii, uważała się za wyższą od śmiertelników. Obecnie, na podstawie znalezisk w grobowcach na obrzeżach greckiego świata (szczególnie malowidła ściennego z greckiego grobowca z IV w. pne w Kazanlak w Bułgarii), przyjmuje się teorię pustego czterokonnego rydwanu, jako formy ofiary dla zmarłego [1].


Grobowiec dynastyczny   (?)

Rzeźby Maussolossa i Artemisji dały początek teorii, że Mausoleum było planowane jako grobowiec dynastyczny Hekatomnidów. Być może chodziło o helleńską legitymizację królewskiego rodu. Maussollos prawdopodobnie sam wybrał miejsce po Mausoleum w środku Halikarnassos, a Halikarnassos zostało wybudowane wokół przyszłego mauzoleum swojego władcy, które on sam był zaplanował, a może nawet rozpoczął budować. (Nie ma zresztą dowodu, że kompleks Mausoleum został kiedykolwiek ostatecznie ukończony).

Za teorią grobowca dynastycznego przemawia to, że Mausoleum zostało ukończone (?) znacznym kosztem już po śmierci Artemisji przez jej rodzeństwo. Inną teorią omawianą przez Hornblowera [3] jest iż Mausoleum miało być heröon'em, mającym na celu pośmiertną heroizację Maussollosa. Kulturowa (literacka) heroizacja być może miała nastąpić później. U starożytnych Greków status herosa był pośrednim między statusami śmiertelnika a boga. Religijne czczenie herosa związane było z czczeniem zmarłego, chowanego zwykle na agorze. Dopiero Aleksander Wielki, który heroizował swego druha Hephaistiona po jego nagłej śmierci, wprowadził heroizację żyjących, mając zapewne na celu swoją własną, jeszcze za życia.

Na terenie Mausoleum nie znaleziono szczątków ludzkich. Stąd wynikła teoria, że Maussollos został pochowany na jednym z wyższych poziomów Mausoleum, który zapadł się w XIII wieku. Wykopaliska Jeppesena komory grobowej w podziemiu zaprzeczyły tej teorii, jak również podważyły teorię grobowca dynastycznego.

Jednakże, znalezione 115 lat wcześniej przez Newtona liczne fragmenty rzeźb postaci: tj. fragmenty głowy (mężczyźni w pozie władczej, kobiety w żałobnej; głowy kobiece w podobnej fryzurze i czepku, sakkos, jak u Artemisji z kolosalnego posągu), fragmenty tułowia, rąk, nóg i stóp (tych ostatnich około 200!), świadczą o tym, że w Mausoleum były rzeźby przodków rodziny królewskiej.




Głowa kobiety z posągu ponadnaturalnych rozmiarów z Mausoleum.
British Museum, London.
(Ernest Gardner uważał, że jest to prawdopodobnie głowa Artemisji;   Ref. 7)


Wniosek stąd, że jeśli nawet Mausoleum nie było o grobowcem dynastycznym, to z pewnością mogło być pomnikiem dynastycznym (w VI w. pne żył już inny władca Karii imieniem Maussollos) [1,3].


Kristian Jeppesen

Druga wielka kampania archeologiczna Profesora Kristiana Jeppesena z Uniwersytetu w Aarhus w Danii, nastąpiła dopiero w latach 1966-1977 w ośmiu turach [4a]. Te wykopaliska przyniosły około 200 fragmentów fryzów, 250 fragmentów samodzielnych rzeźb, fragmenty amfor i ceramiki, stopnie z piramidy Mausoleum, fragmenty kolumn i filarów, bloki fundamentowe z zielonej lawy i inne mniejsze architektoniczne fragmenty; w sumie 25-30 tysięcy odłamków. Joński styl Mausoleum został potwierdzony ponad wątpliwość.

Kilka znalezisk było najbardziej spektakularnych:

W tej serii badań również oczyszczono i zakonserwowano miejsce po Mausoleum.

Według interpretacji Jeppesena, dwie główne rzeźby mogły przedstawiać królewską parę Maussollosa i Artemisji w trakcie składania ofiary lub adoracji, a Maussollos mógł trzymać w (niezachowanych) rękach łuk i nóż ofiarny. Fragmenty rzeźb barana i byka, odnalezione jeszcze przez Newtona świadczą o tym, że pośród rzeźb Mausoleum znajdowała się przynajmniej jedna "grupa ofiarna" [1]. Fragment rzeźby kolosalnej siedzącej postaci jest też interpretowany jako być może część posągu Maussollosa siedzącego na tronie i przyjmującego ofiarną procesję. Byłoby to zgodne z pół-boskim statusem Maussollosa.




Fragment kolosalnej siedzącej postaci.
British Museum, London.    (Ref. 1)



Rysunkowa rekonstrukcja Mausoleum

Próby rysunkowego zrekonstruowania wyglądu Mausoleum podejmowano od dawna. Wcześniejsze były dość fantastyczne, późniejsze raczej zgodne co do ogólnego wyglądu, ale rozbieżne w szczegółach. Przedstawiają wysoki budynek o wymyślnej, piramidalnej architekturze.

W roku 1978, na podstawie szeregu poszlak wynikających z wykopalisk Charlesa Newtona, Kristiana Jeppesena, ukształtowania bloków kamiennych, cech kamieni z fundamentów, opisów Pliniusza, Vitriviusa, Guicharda i innych, Geoffrey Waywell [1,2] zasugerował wygląd frontonów Mausoleum.




Geoffrey B. Waywell:   Rekonstrukcja dłuższej ściany Mausoleum.     (Ref. 1)






Geoffrey B. Waywell:   Rekonstrukcja krótszej ściany Mausoleum.     (Ref. 1)


Posągi Maussollosa i Artemisji miałyby niegdyś stać w centrum górnej kolumnady, lwy u podstawy dachu, rydwan na szczycie dachu, konna grupa myśliwska na podium w środku ściany, a fryz walki Greków z Amazonkami na dolnym cokole.




Geoffrey B. Waywell:   Rekonstrukcja dekoracji rzeźbiarskiej na krótszej ścianie Mausoleum.     (Ref. 2)


Wymiary podstawy Mausoleum miałyby być 32 m x 38 m. Przyjmując, co jest niekiedy w zwyczaju, miarę greckiej stopy na 32 cm, daje to prawie dokładnie obwód 440 stóp, podany przez Pliniusza. Na samym podium miałoby stać co najmniej 200 rzeźb.

Horbnblower [3] podjął również próbę oszacowania kosztów rzeźb Mausoleum. Z przesłanek ekonomicznych dyskontuje on stwierdzenie Pliniusza, jakoby artyści ukończyli Mausoleum za darmo z czystego zamiłowania do swojej sztuki i dla współzawodnictwa. Istnieją świadectwa, że dobry grecki rzeźbiarz zarabiał jedną drachmę (6 oboli) dziennie, co wystarczało na utrzymanie rodziny. Największą pozycją w kosztach Mausoleum był transport materiału, przede wszystkim marmuru. Po szczegółowych wyliczeniach, Hornblower szacuje koszt fryzu Amazonek na 10 ½ talenta, tj. 9000 drachm. Koszt wszystkich rzeźb Mausoleum w talentach musiał być trzycyfrowy, a budowa zajęła co najmniej 10 lat.

Poza cudem architektoniczno-rzeźbiarskim, Mausoleum w Halikarnassos było niezwykłym fenomenem kulturowo-etnicznym dowodzącym zlewania się kultur: orientalnej (perskiej) i greckiej. Było (nie jedynym) dowodem atrakcyjności kultury greckiej i postępującej (od VII w. pne) hellenizacji tego obszaru. Bardziej orientalna niż grecka jest idea ogromnego grobowca dla człowieka. Azjatyckie w tradycji były niektóre elementy rzeźbiarskie. Grecy, jednakże, mierzyli kulturę i potęgę zostawianymi po ludziach wielkimi budowlami (stąd samo wybranie "Cudów Świata", których lista pojawiła się co najmniej w III w. pne). Pojęcie takiej miary czynów człowieka było tak silne, iż Thukidides (wbrew wcześniejszemu Herodotowi) przestrzegał przed nią. Greckie były jednak świątynie poświęcone bogom, nie grobowce. Dlatego, jako pewien amalgamat, Mausoleum miało tyle architektonicznych cech greckiej światyni.

Władcy Karii fizycznie byli typami orientalnymi (por. nie greckie rysy twarzy i fryzura Maussollosa z rzeźby). Wcześniej, Artemisja I była sojusznikiem króla Persów Xerxesa w wojnie z Grecją i jej żołnierze walczyli przeciwko Grekom w bitwie morskiej pod Salaminą w roku 480 pne. Niemniej, w IV wieku pne władcy ci przyjęli kulturę i niektóre zwyczaje greckie [3].

Pochówek Maussollosa był prawdopodobnie grecki, przypominający nieco późniejszy (336 pne) pochówek Philipa II Macedońskiego (ojca Aleksandra), znany teraz dokładnie z odkrytego niezbyt dawno temu grobu Philipa w Vergina pod Salonikami. Złożenie ofiary żywności dla ducha Maussollosa było obyczajem raczej orientalnym niż greckim, chociaż ślady żywności znaleziono również i w niektórych grobach greckich.

Warto dodać, że lwy były zgodne z tradycją tamtego obszaru, jeszcze od czasów assyryjskich. Z okresu wpływów i kolonizacji greckiej pochodzą grobowce lwów w nieodległych Xanthos (675/600 pne) i w Knidos (ok. 400 pne).




Lew z Grobowca Lwów w Knidos, ok. 400 pne.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


W samej Grecji, od czasów mykeńskich (por. Brama Lwów w murze cytadeli w Mykenae, XIII w. pne), lwy były symbolem heroizacji poległych i zmarłych.




Brama Lwów, Mykenae, XIII w. pne.
(fot.   Andrzej Kobos)



Rzeźby z Mausoleum


Autorzy

Nawet niedawna rekonstrukcja Waywella [1,2] wyglądu Mausoleum, chociaż oparta na architektoniczno-konstrukcyjnej interpretacji kamiennych znalezisk archeologicznych, jest jednak domniemaniem. Jeszcze większym domniemaniem pozostaje autorstwo rzeźb z Mausoleum. Za Pliniuszem wiadomo, że architektem Mausoleum był Pytheos z Priene, a nad wystrojem Mausoleum pracowało czterech rzeźbiarzy greckich: Skopas, Bryaxis, Timotheus i Leochares. Vitruvius dodaje jeszcze piątego rzeźbiarza, Praxitelesa, oraz drugiego architekta, Satyrosa. Nie jest to jednak ogólnie przyjęte; opis Vitruviusza w jego De Architectura, I w. pne, uchodzi za oparty na niepewnych źródłach i stąd niewiarygodny.

Z drugiej strony, Waywell przypisuje Satyrosowi ogólne zaprojektowanie rzeźb na poziomie kolumnady dla zapewnienia ich stylistycznej jednorodności. Twierdzenie takie opiera na wcześniejszej, podpisanej przez Satyrosa, podstawie rzeźby w Delphi. Po śmierci Artemisji, Satyros został nadwornym rzeźbiarzem Hekatomnidów. Uprzednio musiał więc być na tym dworze dobrze znany. Posągi Ideriusa i Ady dłuta Satyrosa stały potem w Delfach, a nie wiadomo czy były także i w Mausoleum.

Pytheos, pochodzący z nieodległej Lycii (na południowym wybrzeżu) miałby, według Waywella (w zgodzie z Pliniuszem) zaprojektować kwadrygę, co Waywell wnioskuje z tego, iż kamienne rzeźby kwadryg występowały w Azji Mniejszej, ale nie występowały w lądowej Grecji [1]. Natomiast, kolosalna statua Maussollosa dała być może wzór podobnym na obrzeżach greckiego świata, np. znaleziona w Kercz na Krymie (obecnie w Ermitażu w Petersburgu) [1].

Rzeźbiarze nie podpisywali swoich rzeźb, niekiedy tylko na ich podstawach, dziś już bardzo rzadko zachowanych. Na podstawie analiz porównawczych z innymi rzeźbami, o bardziej pewnym (z zachowanych tekstów) autorstwie, wysnuwano różne przypuszczenia, kto niegdyś wyrzeźbił co.

Brak pewności w ustaleniu autorstwa rzeźb jest zresztą ogólnym problemem w rzeźbie starożytnej Grecji. Dość powiedzieć, że tylko kilkanaście rzeźb bez wątpienia przypisuje się bezpośrednio Phidiasowi, owemu największemu z wielkich.

Jest jeszcze nie rozwiązany do końca problem ówczesnej techniki rzeźbienia, polerowania i składania rzeźb w całość, ich malowania. Są dowody, że wszystkie rzeźby były pomalowane, głównie ochrą, np. lwy na żółto-brązowo.

A przede wszystkim jest problem czasu. Waywell [1] szacuje liczbę rzeźb w Mausouleum na 314, a czas konieczny dla jednego rzeźbiarza na ich wykonanie na 704 lata. Przyjmując okres 18 lat trwania budowy Mausoleum, domyśla się on działania czterech warsztatów rzeźbiarskich, z 12-15 rzeźbiarzami każdy, plus pomocniczy personel. Wniosek stąd, że każdy z rzeźbiarzy wymienionych przez Pliniusza musiał kierować swoją "fabryką" rzeźb.


Skopas   (??)

Bryaxis, prawdopodobnie lokalny artysta, był młody; zasłynął w około dziesięć lat później w Egipcie rzeźbą króla Seleukosa I. Timotheos, który poprzednio pracował w Epidauros po roku 370 pne, był znany i bez wątpienia mógł pracować przy Mausoleum. Leochares, z pokolenia Lysipposa (Lizypa) wiązany jest z Philipem II Macedońskim; przypuszcza się, że później pracował nad pomnikiem Philipa II w Olympii. Ponadto, Leocharesowi był przypisywany posąg w świątyni Aresa w Halikarnassos.

Najsławniejszym w owym czasie i być może najstarszym z rzeźbiarzy pracujących przy Mausoleum był Skopas, rodem z Paros (IV w. pne), już wcześniej autor znanych rzeźb. Niektóre z nich przetrwały do naszych czasów w oryginałach lub rzymskich kopiach. Skopas uchodzi za najbardziej "nowoczesnego" ze wszystkich starożytnych rzeźbiarzy. Jego dzieła zaprzeczają twierdzeniu, iż grecka sztuka nie ma indywidualności i mocy wyrażania emocji chwili. Skopas był mistrzem oddania w kamieniu pasji, energii i charakteru ludzkiego oraz powiewających szat [6,7].

Widać to w jego wczesnych, źle zachowanych, rzeźbach z frontonu świątyni Atheny Alea w Tegea w Arkadii na Peloponezie. Nawet źle zachowane rzeźby głów mężczyzn mają twarze o głębokich, pełnych pasji oczodołach.





Głowy z frontonu świątyni Atheny Alea w Tegea, prawdopodobnie dłuta Skopasa, ok. 370-350 pne.
Rzeźba po prawej jest być może jest głową Heraklesa.     (Ref. 10, 7)
Muzeum Narodowe, Ateny.



Głowy z frontonu świątyni Atheny Alea w Tegea, prawdopodobnie dłuta Skopasa, ok. 370-350 pne.
Rzeźba po lewej jest być może jest głową Heraklesa.     (fot. Andrzej Kobos)
Muzeum Narodowe, Ateny.

Problem, jednakże, leży w tym, że nie jest absolutnie pewne, co było wcześniejsze w karierze Skopasa, Tegea czy Halikarnassos? [3] Przypisywana Scopasowi rzeźba Maenad (Drezno), kobiety z ekstatycznego szału Dionisiusa, mimo zatartych szczegółów, wyraźnie przedstawia menadę w rytmicznym ruchu ekstazy. (Uszkodzona) głowa odrzucona jest do tyłu, rozchylone, ledwo przepasane szaty, ukazują jej nagą nogę i lewą część torsu.




Menead.
Rzeźba przypisywana Skopasowi; być może rzymska kopia.
Zwinger, Derezno.     (Ref. 7)


Znany posąg Demeter (ok. 330 pne), matki opłakującej śmierć córki Kore (Persephone), z sanktuarium Demeter i Kore w Knidos, przez wielu przypisywany Leocharesowi (który zapewne był pod wpływem Skopasa), ale przez niektórych Skopasowi, jest niezwykły w wyrazie twarzy, a przede wszystkim oczu kobiety.




Demeter   (górna część siedzącego posągu), ok. 330 pne.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Już od dawna historycy sztuki greckiej [7] przytaczali tę rzeźbę jako zaprzeczenie twierdzenia, że "podczas gdy sztuka grecka jest najwyższa w pięknie formy, to została prześcignięta przez sztukę chrześcijańska w głębokości wyrazu." W każdym szczególe twarzy Demeter widać natężenie ekspresji nieszczęścia, żalu matki, która straciła dziecko.




Demeter   (głowa posągu), ok. 330 pne.
British Museum, London.     (Ref. 7)


Ktokolwiek był autorem tej rzeźby, powstała ona w okresie budowy Mausoleum, a Knidos leżało po przeciwnej stronie zatoki niż Halikarnassos.

W drugiej połowie V wieku pne Skopas brał również udział w budowie świątyni Artemis w Ephesos (około 150 km na północ od Halikarnassos), która była czwartym Cudem Starożytnego Świata. Przypisywane jest mu autorstwo pełnej ekspresji mitologicznej rzeźby Alkestis między śmiercią a Hermesem na obwodzie bębna jednej z kolumn tej świątyni.




Alkestis i Hermes
(prawy fragment mitologicznej rzeźby Alkestis między śmiercią a Hermesem; śmierć po lewej stronie jest niewidoczna na tej fotografii).
Rzeźba przypisywana Skopasowi. Z późniejszej świątyni Artemis w Ephesos, ok. 340 pne.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Niektóre rzeźby w Mausoleum są bez wątpienia, dziełem Skopasa, gdyż wiadomo, że pracował tam. Rzeźby w Mausoleum były dziełem czterech, a może nawet pięciu najsławniejszych rzeźbiarzy połowy IV wieku pne, i mimo oczywistej rywalizacji musiała też istnieć jakaś współpraca między nimi, a przynajmniej wzajemne wpływy. Skopas jako najstarszy z nich, zgodnie z grecką tradycją, mógł mieć wpływ największy. Według Pliniusza, Skopas był wykonawcą rzeźb na wschodnim frontonie, Timotheos na północnym. To były dwie najważniejsze ściany Mausoleum, zwrócone w stronę okna na świat: portu w Halikarnassos. (Twierdzenie Pliniusza o rozdziale ścian pomiędzy czterech rzeźbiarzy jest przyjmowane przez Waywella [1] i Hornblowera [3], zaś odrzucane przez Jeppesona [4a]). Ale jeśli tak było, to powyżej narysowany domniemany wschodni fronton byłby dziełem Scopasa. (W/g innej, dużo wcześniejszej interpretacji Six'a, sceny myśliwskie miały być na zachodnim frontonie i zostać wykonane przez Leocharesa, jako że Leochares i Lysippus wykonali w Delphi podobne sceny myśliwskie króla Aleksandra.) Dalej, jeżeli taki był podział pracy rzeźbiarzy, to Scopas mógł być autorem olbrzymich, nadnaturalnej wielkości posągów Maussollosa i Artemisji i być może innych, mniejszych. Pewną poszlakę stanowi "plastyczny", wiatrem kształtowany, układ szat Maussollosa i Artemisji – wydaje się – specjalność Scopasa. Waywell [1] jednakże, skłania się ku Satyrosowi, jako autorowi posągów Maussollosa i Artemisji, obeznanemu z jońsko-azjatyckim stylem rzeźbienia. Scopasowi i Timotheosowi przypisuje Waywell fryzy oraz mniejsze rzeźby na podium.


Fryzy z Mausoleum


Woźnica rydwanu

Autorstwo fryzów jest jeszcze trudniejsze do przypisania, gdyż fryzy zapewne były na wszystkich fasadach Mausoleum. Zachowały się tylko trzy fryzy; z jednego, gorzej wyrzeźbionego – walki Greków z Centaurami – pozostała jedna płyta, podobnie z drugiego – wyścigu rydwanów – pozostała tylko cienka płaskorzeźba woźnicy rydwanu, rozbita i uszkodzona, ale za to wspaniała.




Rydwanista.   Fryz z Mausoleum, ok. 355-330 pne.
British Museum, London.     (Ref. 7)


Nasrożona twarz o zaciętych oczach wpatrzonych w dal i rozwartych ustach, włosy i chiton (długa tunika) rozwiane wiatrem od pędu rydwanu – w sumie postać pełna życia i pasji. Znowu analogia z Taege; stąd tę płaskorzeźbę przypisuje się Skopasowi, a jeśli nie on był jej autorem, to zdołał znakomicie przekazać swój smak i technikę komuś innemu, kto również pracował nad Mausoleum. Nie mniej, przez analogię do rzeźby głowy Aleksandra (Ateny), Ashmole (1951) przypisał ten fryz Leocharesowi, a ponadto, w roku 1976, B.F. Cook zakwestionował dotychczasowe ułożenie fragmentów rozbitej płyty woźnicy, jako nieprawidłowe. Sam marmur fryzu woźnicy rydwanu jest cienki, najwyższej jakości i dobrze zachowany. Być może więc fryz ten znajdował się wewnątrz komory grobowej, co byłoby zgodne z opisem Guicharda i teorią heroizacji Maussollosa.

Ernest Gardner, na przełomie XIX i XX wieku dyrektor British School of Archaeology w Atenach i Profesor Archeologii w University College, London, prawie sto lat temu [7] przytoczył fragment wiersza Percy Shelley'a jako opis idealnego woźnicy rydwanu:

Others, with burning eyes, lean forth, and drink
With eager lips the wind of their own speed,
As if the thing they loved fled on before,
And now, even now they clasped it.

(Inni, z płonącymi oczyma, pochylają się wprzód i piją
łapczywymi wargami wiatr ich własnego pędu,
Jakby przedmiot, który ukochali umykał przed nimi,
A oni teraz, nawet teraz przywarli do niego.)


Walka Greków z Amazonkami

Amazonki, a ściślej Amazonomachia była nadzwyczaj popularnym motywem w greckiej sztuce, co najmniej od końca siódmego wieku pne. Powody zamiłowania starożytnych Greków do Amazonek nie są znane. Nie jest szeroko podawany motyw wyższości cywilizacji greckiej, tak jak jest to przy Centauromachii, tj. walkach Lapithów z Centaurami. Być może chodziło o symbolikę zdobywania Azji.

Fryz Amazonek w Mausoleum prawdopodobnie miał około 70 m długości, z czego, w różnym stanie, zachowało się prawie 26 m. Mógł być aluzją do potraktowania Artemisji jako pochodzącej z Amazonek. Autorstwo fryzu walki Greków z Amazonkami jest niejasne. Nie mniej jednak, dynamika, impet, rytm i zbalansowanie postaci, ich patos i pasja, zacięty, bojowy wyraz  twarzy, powiewające, przepasane tylko, lekkie tuniki Amazonek, piękne, ciała Amazonek i Greków, znowu wskazywać mogą na Skopasa lub na silne jego wpływy. Widać pewną analogię z uszkodzonymi głowami z fryzu frontonu świątyni Ateny w Taege i z posążkiem Maenady. Również dość szerokie rozseperowanie figur fryzu Amazonek jest analogią rozseperowania figur z Taege. (Kontrastuje to ze starszym o około 80 lat, zatłoczonym i bardziej statycznym fryzem walki z Amazonkami ze świątyni Apollo Epikuriosa w Bassae.) Nie mniej, autorem fryzu Amazonek w Mausoleum mógł być Leochares. Poszlakę ku temu stanowią małe głowy i długie muskularne ciała – proporcje Lisipposa, z którym Leochares był związany.




Walka Greków z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczęściej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Greków z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczęściej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Greków z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczęściej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Greków z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczęściej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Greków z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczęściej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Greków z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczęściej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Greków z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczęściej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Greków z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczęściej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)





Walka Greków z Amazonkami.
Fryz ze świątyni Apollo Epikuriosa w Bassae na Peloponezie, po 430 pne.
Ilustracja różnicy stylu rzeźbiarskiego z fryzem z Mausoleum
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Precyzja wyrzeźbienia fryzu Amazonek z Mausoleum świadczy o tym, że prawdopodobnie był on do oglądania z bliska. To stwarza dodatkowy problem przy ustalaniu autorstwa fryzów. W analogii z świątyniami greckimi, fryzy Mausoleum obiegały zapewne wszystkie cztery frontony. Widz stojący na którymś z rogów zapewne widział kontynuację fryzu na dwóch zbiegających się w narożniku ścianach. Trudno sobie wyobrazić, aby fryz był nieciągły wokół narożnika. Być może więc fryzy były projektu jednego rzeźbiarza, choć wykonane przez kilku mistrzów lub ich uczniów.

Grobowiec-świątynia morskich nimf Nereid w Xanthos, odległy o około 200 km na południowym wybrzeżu Lycii (ok. 400 pne), mógł być inspiracją dla twórców Mausoleum. Nawiasem mówiąc, urzekające pięknem posągi Nereid z tego grobowca mają "mokre", przylegające szaty, ukazujące kształty kobiecego ciała w ruchu w sposób uderzający seksualnością ekspresji. Rzadka to rzecz w greckiej rzeźbie, nawet zważywszy statyczne posągi nagiej Afrodyty / Wenus.




Nimfa z Grobowca Nereid w Xanthos, ok. 400 pne.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)



Epitafium

Powróćmy do Maussollosa.

Geoffrey B. Waywell [2] kończy swój esej o Mausoleum w Halikarnassos dialogiem cynicznego filozofa Diogenesa z Maussollosem, toczonym w Świecie Podziemnym, przytoczonym za Dialogiem Zmarłych Lukiana (II w. ne). Ja również przytoczę końcowy fragment tego dialogu.

– "Czy to wszystko jest więc niczym?" – wykrzykuje Maussollos. – "Czy Maussollos i Diogenes są równi?"

– "Nie, Jego Wysokość" – odpowiada Diogenes – my nie jesteśmy równi. Maussollos będzie jęczeć gdy wspomni rzeczy na ziemi, o których myślał, że przyniosły mu szczęście, a Diogenes będzie się z niego śmiać. Maussollos będzie mówić o grobowcu zbudowanym dla niego w Halikarnassos przez jego żonę Artemizję, podczas gdy Diogenes nawet nie wie, czy jego ciało ma jakiś grób. Ani mu na tym nie zależy. Pozostawił przyszłym pokoleniom świadectwo, że przeżył życie dobrego człowieka: świadectwo, które jest bardziej wzniosłe niż twój pomnik, najsłużalszy ze strony Karian, i zbudowany jest na pewniejszych fundamentach.


Nie mniej, to co przetrwało z Mausoleum w Halikarnassos, jest jednym z takich fundamentów. Jest świadectwem nie wielkości pewnego króla, lecz ludzkiego geniuszu, który przez sztukę miał utrwalić królewskie czyny.


Andrzej Kobos
Listopad 2002




Źródła:

  1. G. B. Waywell, The Free-Standing Sculptures of the Mausoleum at Halicarnassus in the British Museum. A Catalogue. British Museum Publications, London 1978.

  2. Geoffrey B. Waywell, The Mausoleum at Halicarnassus, in The Seven Wonders of the Ancient World, ed. Peter Clayton & Martin Price. Dorset Press, London, 1988.

  3. Simon Hornblower, Mausolus. Clarendon Press, Oxford, 1982.

  4. The Maussolleion at Halikarnassos. Reports of the Danish Archaeological Expedition to Bodrum. Volume 1. The Sacrificial Deposit. Jutland Archaeological Society Publications, XV:1, 1981, Nordisk Forlag, Copenhagen.
    1. Kristian Jeppesen, Preface and Introduction.
    2. Flemming Hojlund, The Deposit of Sacrificed Animals in the Entrance to the Tomb Chamber.
    3. Kim Aaris Sorensen, A Zoological Analysis.

  5. The Maussolleion at Halikarnassos. Reports of the Danish Archaeological Expedition to Bodrum. Volume 2. The Written Sources and Their Archaeological Background. Jutland Archaeological Society Publications, XV:2, 1986, Aarhus University Press, Aarhus.
    1. Kristian Jeppesen, The Ancient Greek and Latin Writers.
    2. Anthony Luttrell, The Later History of the Maussolleion and Its Utilization in the Hospitaller Castle at Bodrum.

  6. Ernest A. Gardner, A Handbook of Greek Sculpture. Macmillan & Co., London, 1905.

  7. Ernest A. Gardner, Six Greek Sculptors. Duckworth & Co., London, 1910-1915.

  8. The Oxford Classical Dictionary, ed. N.G.I. Hammond and H.H. Sculard. Clarendon Press, Oxford, 1979.

  9. John Boardman, Greek Art. Thames and Hudson, London, 1973.

  10. Gisela M. A. Richter, Greek Art. Phaidon, Oxford 1977.







Copyright © 1997-2007 Zwoje