Tematem ponizszego eseju jest starozytne Mausoleum w Halikarnassos, jego rzezby i fryzy.

W wielkim skrocie omowiony jest stan obecnej, czesto niepewnej, wiedzy o Mausoleum i (niekiedy sprzecznych) interpretacji znalezisk archeologicznych i dawnych tekstow. Rowniez krotko omowione sa niektore inne rzezby greckie z V i IV wieku pne.

Pozostaje pod nieoslablym wrazeniem tych rzezb od roku 1973, kiedy po raz pierwszy obejrzalem je w British Museum w Londynie.

Problemem byl dla mnie wybor pisowni nazwisk i nazw greckich. W literaturze naukowej spotyka sie kilka wariantow pisowni. Zdecydowalem sie na fonetyczna transkrypcje, ktora, wedlug mnie, najblizej oddaje po polsku pisownie grecka. Skroty pne i ne oznaczaja odpowiednio "przed nasza era" i "naszej ery". Fragmenty tekstow Pliniusza i Lukiana przetlumaczylem z angielskiego.   (AMK)




MIARY   CZYNOW

O Mausoleum w Halikarnassos i greckich rzezbach





ANDRZEJ M. KOBOS


Rafalowi Dymarzowi
– Platonczykowi, Mojemu Przyjacielowi –
ktory w roku 2002 ne nie dojechal do Halikarnassos



Piaty Cud Starozytnego Swiata

Posrod Siedmiu Cudow Starozytnego Swiata, ktorych lista wywodzila sie z Ptolemejskiego papirusu Laterculi Alexandrini z Biblioteki Aleksandryjskiej (III w. pne) i hellenistycznego rekopisu Antipatera Sidonu (II w. pne), miejsce piate zajmowalo Mausoleum (Maussolleion) w Halikarnassos. Byl to grobowiec-pomnik Maussollosa z dynastii Hekatomnidow, ktory w latach 377-353 pne byl satrapa - wladca Karii, na wybrzezu poludniowo-zachodniej Azji Mniejszej, wasalem krola Persji. Maussollos z pewnoscia nie byl zwolennikiem greckiej demokracji, lecz byl wyraznie przyjazny greckiej kulturze. Gdy zmarl, budowe jego grobowca rozpoczela (lub byc moze tylko kontunuowala) w roku 353 pne jego zona i siostra Artemisja II, a po jej smierci ukonczyli jej brat Idrieus i siostra Ada. Grobowiec byl tak ogromny i tak bogato ozdobiony rzezbami i plaskorzezbami, iz w niecale sto lat pozniej uznany zostal za jeden z cudow starozytnego swiata. Od czasow cesartwa rzymskiego slowo mauzoleum (mausoleum) stalo sie powszechnym okresleniem na grobowiec ogromnych rozmiarow.


Zapomnienie

Na ogol przyjmuje sie, ze Mausoleum przetrwalo w miare nienaruszone az do XIII wieku ne [1,2]. Wtedy to gorna jego czesc zapadla sie podczas trzesienia ziemi, prawdopodobnie w roku 1222. Podstawa tego przekonania jest zdanie w rekopisie Eustathiusa z Thesalonika sprzed roku 1175, iz wowczas Mausoleum stalo jeszcze w calosci. Zaden znany tekst rzymski nie wspomina o zniszczeniu Mausoleum, ale tez i nie podaje, ze bylo nienaruszone.

Byc moze juz duzo wczesniej Mausoleum popadalo w ruine z roznych przyczyn, takze naturalnych. Moglo zostac uszkodzone w oblezeniu Halikarnassos przez Aleksandra Wielkiego w roku 334 pne, lub potem spladrowane przez rabusiow albo Arabow w roku 654 ne, kiedy to zaatakowali od morza Anatolie. (Wtedy to zdobyli wyspe Rhodes i zniszczyli i sprzedali samoistnie powalony Kolos Rodyjski, takze Cud Starozytnego Swiata [5b].) Brak monet bizantyjskich wsrod znalezisk archeologicznych swiadczy o tym, ze teren Mausolem byl opuszczony i zapomniany, byc moze zasloniety roslinnoscia. Najprawdopodbniej ow Cud Starozytnego Swiata uszedl wczesnym barbarzyncom. Mimo stosunkowej bliskosci szlaku pielgrzymow do Ziemi Swietej, Halikarnassos owych czasow poszlo w zupelne zapomnienie, nie wiedziano gdzie lezalo - nie ma go na rekopismiennych mapach, ani na portolanach - morskich mapach Morza Srodziemnego. Jednakze, pamiec o Mausoleum przetrwala w starozytnych, sredniowiecznych i wczesnorenesansowych rekopisach. Domniemany, uproszczony wizerunek Mausoleum widnieje w kilku iluminowanych rekopisach bizantyjskich.


Zniszczenie

Starozytny Halikarnassos (sto piecdziesiat lat przed Maussollosem rodzinne miasto Herodota) juz od wiekow jest miastem Bodrum w dzisiejszej Turcji. Nad jego portem wznosi sie niezle zachowany potezny zamek, budowany od roku 1407 przez Rycerzy sw. Jana (Szpitalnikow) z Malty. Ich zakon, Szpital sw. Jana, zalozony w Syrii podczas pierwszej krucjaty, stal sie zakonem wojownikow zdobywajacych i broniacych przed Ottomanami wschodnich obrzezy Morza Srodziemnego dla chrzescijanskiego swiata. W zamek ten, podczas jego rozbudowy i wzmacniania na poczatku XVI w., Rycerze sw. Jana wbudowali wiele architektonicznych i rzezbiarskich kamiennych blokow rozpoznanego juz wtedy Mausoleum, szczegolnie z tzw. "zielonej lawy" (ok. 6000 m3). Wyrwali oni nawet wiekszosc fundamentow, w niektorych miejscach dokopujac sie do skalnego podloza. W latach 1505-1507, fryz przedstawiajacy walke Grekow z Amazonkami w czesci wbudowali w sciany zamku dla dekoracji, a w czesci uzyli jako pokrywe kanalu sciekowego. W mury zamku wbudowali rowniez fragmenty rzezb lwow, zapewne zainteresowani heraldyczna waznoscia lwow. Wiekszosc rzezb przepalili na wapno.

W roku 1522 Szpitalnicy odkryli i zniszczyli nienaruszony wczesniej sarkofag, najprawdopodobniej Maussollosa, podobno z resztkami stroju grzebalnego i urna. W rok pozniej Szpitalnicy ewakuowali sie z Bodrum.

Claude Guichard dokladnie opisal znalezienie i zniszczenie tego grobowca i opublikowal ten opis po francusku w roku 1581. Oryginalny opis kupil od Jacquesa Dalechamps, "handlarza informacjami" w Lyonie, ktory z kolei bez watpienia otrzymal go byl od dawnego Szpitalnika z Lyonu, ktory sluzyl w Bodrum i na Rhodes w latach 1522-1523. Opis ten uchodzi za prawdziwy i odnoszacy sie do rzeczywistego wydarzenia. W rejestrach figuruje kilku Szpitanikow, ktorych Luttrell [5b] probuje identyfikowac z owym informatorem.

Pisze Guichard:

"... Za ta komora znalezli [Szpitalnicy] bardzo niskie przejscie prowadzace do innego pomieszczenia, jak antechamber (przedpokoj), gdzie byl grob z urna i dachowata pokrywa z bialego marmuru o wspanialym polysku. Tego grobu z braku czasu nie otworzyli, bo sygnal odwrotu juz rozbrzmiewal. Nastepnego dnia, gdy wrocili, znalezli grob otwarty i rozsypana wokolo ziemie z fragmentami zlotego ubioru i swiecidelek z tego samego metalu, co przynioslo im na mysl, ze piraci, ktorzy ciekawi co odkryto snuli sie wzdluz wybrzeza, weszli tam w nocy i zdjeli pokrywe grobu. Przypuszcza sie, ze odkryli w nim wielki skarb." [2]

Wykopaliska Jeppesena z lat 1970. w ogolnosci potwierdzaja ten opis  (por. ponizej).

Szpitalnicy zlupili i zniszczyli Mausoleum. Od roku 1507 niektore rzezby pojawialy sie na nieodleglej wyspie Rhodes, glownie za sprawa O. Sabba da Castoglione, oskarzanego zreszta przez inkwizytora Rhodes o heretyczne balwochwalstwo. Niektore rzezby wyslano jako dary do Wloch i Francji gdzie zaginely (np. dwie glowy Amazonek do Isabelli d’Este w Mantui oraz rzezbe morskiego potwora sciskajacego nimfe do Wielkiego Mistrza Rhodes Amaury d'Amboise).

Jedyne co, po zniszczeniach, rabunkach i wykopaliskach archeologicznych, obecnie pozostalo na miejscu po Mausoleum, to regularnie przyciosane kamienne bloki z fundamentow i fragmenty, scislej skladowe "plastry" jonskich kolumn.




Widok blokow fundamentowych i skladowych kolumn pozostalych po Mausoleum w rejonie komory grobowej.
(Na pierwszym planie po prawej odwrocony kamien z zielonej lawy, blokujacy wejscie do komory grobowej.     Ref. 1)



Opis Pliniusza Starszego

Podstawowym zachowanym opisem Mausoleum, jest tekst rzymskiego historyka Pliniusza (Pliny) Starszego (23-79 ne) z jego Naturalis Historia (XXXVI. 30-31), napisany okolo roku 75 ne.

Zachowalo sie kilkadziesiat rekopismiennych kopii z Pliniusza z okresu od 8-9 w. ne do 15 w. ne. Kristian Jeppesen [5a] przeanalizowal 58 kopii z wielu zbiorow i omowil drobne roznice miedzy nimi, ktore jednakze nie zmieniaja istoty opisu.




Fragment z opisem Mausoleum z rekopismiennej kopii Pliniusza, 8-9 wiek ne.
Universiteitsbibliotheek, Leiden.     (Ref. 5a)


Oto ten opis w tlumaczeniu z jednego z angielskich przekladow [2].

"Skopas mial za rywali i swoich wspolczesnych Bryaxisa, Timotheusa i Leocharesa, ktorych musimy omowic razem z nim, poniewaz wspolnie wyrzezbili oni rzezby Mausoleum. To jest grobowiec wybudowany przez zone Artemisje dla Maussollosa, krola Karii, ktory zmarl w drugim roku 107-mej Olimpiady. Ci artysci w szczegolnosci byli odpowiedzialni za uczynienie z tego budynku jednego z siedmiu cudow swiata. Ma on 63 stopy dlugosci po stronie polnocnej i poludniowej, krotszy na fasadach, jego calkowity obwod jest 440 stop, wznosi sie do wysokosci 25 cubit i jest otoczony przez 36 kolumn. Nazwano ten obwod 'kolumnada' ['pteron']. Rzezby na wschodniej stronie zostaly wyryte przez Skopasa, na polnocnej przez Bryaxisa, na poludniowej przez Timotheusa, a na zachodniej przez Leocharesa; zanim je ukonczyli krolowa umarla. Ale nie przerwali oni pracy dopoki nie zostala ukonczona, uwazajac to za pomnik swojej wlasnej chwaly i swych artystycznych umiejetnosci; i do dzis dnia ich rece konkuruja pomiedzy soba. Pewien piaty artysta tez bral udzial. Ponad kolumnada jest piramida, rowna co do wysokosci dolnej partii, zwezajaca sie przez 24 stopnie do najwyzszego punktu; na szczycie znajduje sie marmurowy czterokonny rydwan, wykonany przez Pythisa. Kiedy sie go uwzgledni, wznosi on caly budynek do 140 stop wysokosci."

Opis ten w kilku szczegolach nie zgadza z innymi opisami rozproszonymi po roznych dawnych rekopisach, podane wymiary nie sa arytmetycznie konsystentne, ale ogolnie przyjmowany jest za bliski dawnej rzeczywistosci i uznawany za fundalmentalne zrodlo. Gwoli wyjasnienia, wysokosc 25 cubits (lokci) odpowiada okolo 12 metrom i z pewnoscia odnosi sie tylko do kolumnady. Laczna wysokosc Mausoleum wynosila okolo 50 metrow.

Pozostaje oczywiscie nie do konca rozstrzygnieta kwestia wiarygodnosci opisu Pliniusza. Dyskutuje ja Simon Hornblower [3]. Pliniusz korzystal z cudzych kompilacji (Varro), ale wydaje sie, ze glownym zrodlem jego informacji o Mausoleum byl Gaius Mucianus, rzymski gubernator Lycii i trzykrotny konsul, ktorego Pliniusz cytuje z nazwiska. Mucianus przebywal na wyspie Rhodes (podaje np., ze na samym Rhodes bylo 3,000 posagow) i prawdopodobnie sam ogladal Mausoleum, zdany zapewne na niepewne wyjasnienia miejscowych przewodnikow. Mucianus byl takze autorytetem Pliniusza co do delfinow, ktorymi wladcy Karii zobowiazani byli zabawiac publike!


Archeologia Mausoleum

W roku 1749 James Caulfield Earl of Charlemont odwiedzil Bodrum, zidentyfikowal Halikarnassos i rozpoznal fryzy w murach zamku. Dopiero w roku 1791 zostaly opublikowane sztychy przedstawiajace fryzy, wykonane przez towarzyszacego mu rysownika, Richarda Daltona. Mausoleum w Halikarnassos stalo sie znowu znane i coraz liczniejsi przejezdzajacy tamtedy podrozni zwracali uwage na plaskorzezby w murach zamku Bodrum.




Widok fryzu Amazonek w murach zamku Rycerzy Szpitalnikow w Bodrum.
Luigi Mayer, sztych, 1797.     (Ref. 5b)


W roku 1846 brytyjski ambasador w Istanbule, Lord Stratford de Redcliffe (Sir Stratford Canning), zakupil od tureckich wladz zgode na wyjecie plyt fryzow z murow zamku w Bodrum i przewiezienie ich do British Museum w Londynie. Byl to fragment fryzu przedstawiajacego walke Grekow z Amazonkami i pojedyncza plyta fryzu walki Lapithow z Centaurami.


Sir Charles Newton

W latach 1856-1858, Sir Charles Newton, Assistant Keeper British Museum, wykonal systematyczna serie wykopalisk na "dziedzincu" i za murem po Mausoleum na terenie prywatnch posiadlosci.




Widok depozytu architektonicznych kamiennych blokow i rzezb
znalezionych przez Charlesa Newtona na tzw. "polu Imama" po polnocnej stronie Mausoleum.     (Ref. 2)


Wyjal rowniez dalsze figury z murow zamku. Odkopal jeszcze cztery popekane plyty fryzu Amazonek, ktore zakrywaly dawny kanal sciekowy oraz uszkodzona jedna plyte fryzu woznicy rydwanu. Wsrod odnalezionych rzezb bylo kilkanascie stojacych lwow (w tym jeden zachowany prawie w calosci) i biegnacy lampart z grupy "mysliwskiej" rzezb oraz fragment rzezby perskiego jezdzca nadnaturalnych rozmiarow podrywajacego konia, prawdopodobnie rowniez z tej grupy. Ten fragment perskiego jezdzca oraz dosc niedawno odkryte przez Jeppesena fragmenty rzezb panter i dzikow swiadcza o zamilowaniu Maussollosa do lowow, wiekszym niz do bitew. Nie ma sladow grupy wojennej rzezb.




Najlepiej zachowany lew z Mausoleum.
British Museum, London.    (Ref. 1)




Fragment rzezby kolosalnego jezdzca perskiego i konia.
British Museum, London.    (Ref. 1)


Newton odnalazl rowniez frontowy fragment rzezby konia z kwadrygi z dachu Mausoleum. Odkopal tez gorna czesc kolumny i jej jonski kapitel, najpewniej z polnocno-zachodniego naroznika kolumnady Mausoleum.




Glowa konia z kwadrygi z dachu Mausoleum.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Pod polnocnym murem, tuz przy Mausoleum, Sir Charles pod warstwa ziemi odkryl stosunkowo kompletne, choc w kilku kawalkach duze rzezby, wsrod nich dwie kolosalne figury (1 2/3 naturalnej wielkosci), zidentyfikowane jako posagi Maussollosa i jego zony Artemisji. (Glowa Maussollosa nie ma gornej lewej czesci, a twarz Artemisji jest prawie zupelnie zniszczona; w obu posagach zachowaly sie szaty i prawe stopy w sandalach.)




Kolosalne posagi tradycyjnie identyfikowane jako Maussollos i Artemisja.
British Museum, London.    (Ref. 1)


Przypadek sprawil, ze podczas trzesienia ziemi w XIII wieku te wszystkie rzezby upadly w poblizu muru i rychlo zostaly zasypane ziemia zmywana deszczem ze zbocza, unikajac w ten sposob pozniejszego zniszczenia przez Rycerzy sw. Jana. Odnaleziono je w 350 lat po zniszczeniach przez nich dokonanych.




Gorna czesc kolosalnego posagu Maussollosa z Mausoleum.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Newton odkopal takze fragment rzezby kolosalnej siedzacej postaci. W sumie Sir Charles odnalazl okolo 150 rzezb w rozmaitym stanie zniszczenia i ponad 500 malych fragmentow rzezb. W 1865 G. Biliotti odnalazl jeszcze okolo 120 malych fragmentow, glownie w murach zamku Szpitalnikow.

Jak z prawie wszystkim innym w archeologii starozytnosci, nie ma zupelnej pewnosci, iz kolosalna rzezba jest wizerunkiem Maussollosa. Taka identyfikacje potwierdza jednak fizyczne podobienstwo twarzy tego posagu z podpisanym wizerunkiem Maussollosa na monecie znalezionej na wyspie Chios oraz na monecie miasta-panstwa Kaon z prawdopodobnym wizerunkiem Maussollosa odnalezionej na wyspie Kos.



Moneta z Maussollosem z wyspy Kios,
IV w. pne.     (Ref. 3)


Moneta z miasta-panstwa Koan,
z podobizna prawdopodobnie Maussollosa jako Heraklesa,
IV w. pne.     (Ref. 3)

Jednym twarz Maussollosa wydaje sie lagodna i uduchowiona, innym zacieta.




Glowa Maussollosa z kolosalnego posagu.
British Museum, London.    (Ref. 1)


Czterokonny rydwan jest jedyna rzezba, ktorej polozenie na dachu znane jest z pewnoscia. Z ulozenia kopyt na podstawie, wynika, iz rydwan byl w spoczynku.

Isniala teoria, ze posagi Maussollosa i Artemisji staly w tym rydwanie. Inna mozliwoscia w rydwanie na dachu byly posagi Maussollosa i Nike, jako forma jego apoteozy, albo Heliosa/Apolla (Newton odkopal glowe Apolla, choc mniejszych rozmiarow), jako alegoria do bostwa Maussollosa. Zreszta samo malzenstwo Maussollosa i Artemisji, brata i siostry, na wzor egipskich faraonow, bylo oznaka, ze dynastia Hekatomnidow, wladcow Karii, uwazala sie za wyzsza od smiertelnikow. Obecnie, na podstawie znalezisk w grobowcach na obrzezach greckiego swiata (szczegolnie malowidla sciennego z greckiego grobowca z IV w. pne w Kazanlak w Bulgarii), przyjmuje sie teorie pustego czterokonnego rydwanu, jako formy ofiary dla zmarlego [1].


Grobowiec dynastyczny   (?)

Rzezby Maussolossa i Artemisji daly poczatek teorii, ze Mausoleum bylo planowane jako grobowiec dynastyczny Hekatomnidow. Byc moze chodzilo o hellenska legitymizacje krolewskiego rodu. Maussollos prawdopodobnie sam wybral miejsce po Mausoleum w srodku Halikarnassos, a Halikarnassos zostalo wybudowane wokol przyszlego mauzoleum swojego wladcy, ktore on sam byl zaplanowal, a moze nawet rozpoczal budowac. (Nie ma zreszta dowodu, ze kompleks Mausoleum zostal kiedykolwiek ostatecznie ukonczony).

Za teoria grobowca dynastycznego przemawia to, ze Mausoleum zostalo ukonczone (?) znacznym kosztem juz po smierci Artemisji przez jej rodzenstwo. Inna teoria omawiana przez Hornblowera [3] jest iz Mausoleum mialo byc heröon'em, majacym na celu posmiertna heroizacje Maussollosa. Kulturowa (literacka) heroizacja byc moze miala nastapic pozniej. U starozytnych Grekow status herosa byl posrednim miedzy statusami smiertelnika a boga. Religijne czczenie herosa zwiazane bylo z czczeniem zmarlego, chowanego zwykle na agorze. Dopiero Aleksander Wielki, ktory heroizowal swego druha Hephaistiona po jego naglej smierci, wprowadzil heroizacje zyjacych, majac zapewne na celu swoja wlasna, jeszcze za zycia.

Na terenie Mausoleum nie znaleziono szczatkow ludzkich. Stad wynikla teoria, ze Maussollos zostal pochowany na jednym z wyzszych poziomow Mausoleum, ktory zapadl sie w XIII wieku. Wykopaliska Jeppesena komory grobowej w podziemiu zaprzeczyly tej teorii, jak rowniez podwazyly teorie grobowca dynastycznego.

Jednakze, znalezione 115 lat wczesniej przez Newtona liczne fragmenty rzezb postaci: tj. fragmenty glowy (mezczyzni w pozie wladczej, kobiety w zalobnej; glowy kobiece w podobnej fryzurze i czepku, sakkos, jak u Artemisji z kolosalnego posagu), fragmenty tulowia, rak, nog i stop (tych ostatnich okolo 200!), swiadcza o tym, ze w Mausoleum byly rzezby przodkow rodziny krolewskiej.




Glowa kobiety z posagu ponadnaturalnych rozmiarow z Mausoleum.
British Museum, London.
(Ernest Gardner uwazal, ze jest to prawdopodobnie glowa Artemisji;   Ref. 7)


Wniosek stad, ze jesli nawet Mausoleum nie bylo o grobowcem dynastycznym, to z pewnoscia moglo byc pomnikiem dynastycznym (w VI w. pne zyl juz inny wladca Karii imieniem Maussollos) [1,3].


Kristian Jeppesen

Druga wielka kampania archeologiczna Profesora Kristiana Jeppesena z Uniwersytetu w Aarhus w Danii, nastapila dopiero w latach 1966-1977 w osmiu turach [4a]. Te wykopaliska przyniosly okolo 200 fragmentow fryzow, 250 fragmentow samodzielnych rzezb, fragmenty amfor i ceramiki, stopnie z piramidy Mausoleum, fragmenty kolumn i filarow, bloki fundamentowe z zielonej lawy i inne mniejsze architektoniczne fragmenty; w sumie 25-30 tysiecy odlamkow. Jonski styl Mausoleum zostal potwierdzony ponad watpliwosc.

Kilka znalezisk bylo najbardziej spektakularnych:

W tej serii badan rowniez oczyszczono i zakonserwowano miejsce po Mausoleum.

Wedlug interpretacji Jeppesena, dwie glowne rzezby mogly przedstawiac krolewska pare Maussollosa i Artemisji w trakcie skladania ofiary lub adoracji, a Maussollos mogl trzymac w (niezachowanych) rekach luk i noz ofiarny. Fragmenty rzezb barana i byka, odnalezione jeszcze przez Newtona swiadcza o tym, ze posrod rzezb Mausoleum znajdowala sie przynajmniej jedna "grupa ofiarna" [1]. Fragment rzezby kolosalnej siedzacej postaci jest tez interpretowany jako byc moze czesc posagu Maussollosa siedzacego na tronie i przyjmujacego ofiarna procesje. Byloby to zgodne z pol-boskim statusem Maussollosa.




Fragment kolosalnej siedzacej postaci.
British Museum, London.    (Ref. 1)



Rysunkowa rekonstrukcja Mausoleum

Proby rysunkowego zrekonstruowania wygladu Mausoleum podejmowano od dawna. Wczesniejsze byly dosc fantastyczne, pozniejsze raczej zgodne co do ogolnego wygladu, ale rozbiezne w szczegolach. Przedstawiaja wysoki budynek o wymyslnej, piramidalnej architekturze.

W roku 1978, na podstawie szeregu poszlak wynikajacych z wykopalisk Charlesa Newtona, Kristiana Jeppesena, uksztaltowania blokow kamiennych, cech kamieni z fundamentow, opisow Pliniusza, Vitriviusa, Guicharda i innych, Geoffrey Waywell [1,2] zasugerowal wyglad frontonow Mausoleum.




Geoffrey B. Waywell:   Rekonstrukcja dluzszej sciany Mausoleum.     (Ref. 1)






Geoffrey B. Waywell:   Rekonstrukcja krotszej sciany Mausoleum.     (Ref. 1)


Posagi Maussollosa i Artemisji mialyby niegdys stac w centrum gornej kolumnady, lwy u podstawy dachu, rydwan na szczycie dachu, konna grupa mysliwska na podium w srodku sciany, a fryz walki Grekow z Amazonkami na dolnym cokole.




Geoffrey B. Waywell:   Rekonstrukcja dekoracji rzezbiarskiej na krotszej scianie Mausoleum.     (Ref. 2)


Wymiary podstawy Mausoleum mialyby byc 32 m x 38 m. Przyjmujac, co jest niekiedy w zwyczaju, miare greckiej stopy na 32 cm, daje to prawie dokladnie obwod 440 stop, podany przez Pliniusza. Na samym podium mialoby stac conajmniej 200 rzezb.

Horbnblower [3] podjal rowniez probe oszacowania kosztow rzezb Mausoleum. Z przeslanek ekonomicznych dyskontuje on stwierdzenie Pliniusza, jakoby artysci ukonczyli Mausoleum za darmo z czystego zamilowania do swojej sztuki i dla wspolzawodnictwa. Istnieja swiadectwa, ze dobry grecki rzezbiarz zarabial jedna drachme (6 oboli) dziennie, co wystarczalo na utrzymanie rodziny. Najwieksza pozycja w kosztach Mausoleum byl transport materialu, przede wszystkim marmuru. Po szczegolowych wyliczeniach, Hornblower szacuje koszt fryzu Amazonek na 10 ½ talenta, tj. 9000 drachm. Koszt wszystkich rzezb Mausoleum w talentach musial byc trzycyfrowy, a budowa zajela conajmniej 10 lat.

Poza cudem architektoniczno-rzezbiarskim, Mausoleum w Halikarnassos bylo niezwyklym fenomenem kulturowo-etnicznym dowodzacym zlewania sie kultur: orientalnej (perskiej) i greckiej. Bylo (nie jedynym) dowodem atrakcyjnosci kultury greckiej i postepujacej (od VII w. pne) hellenizacji tego obszaru. Bardziej orientalna niz grecka jest idea ogromnego grobowca dla czlowieka. Azjatyckie w tradycji byly niektore elementy rzezbiarskie. Grecy, jednakze, mierzyli kulture i potege zostawianymi po ludziach wielkimi budowlami (stad samo wybranie "Cudow Swiata", ktorych lista pojawila sie conajmniej w III w. pne). Pojecie takiej miary czynow czlowieka bylo tak silne, iz Thukidides (wbrew wczesniejszemu Herodotowi) przestrzegal przed nia. Greckie byly jednak swiatynie poswiecone bogom, nie grobowce. Dlatego, jako pewien amalgamat, Mausoleum mialo tyle architektonicznych cech greckiej swiatyni.

Wladcy Karii fizycznie byli typami orientalnymi (por. nie greckie rysy twarzy i fryzura Maussollosa z rzezby). Wczesniej, Artemisja I byla sojusznikiem krola Persow Xerxesa w wojnie z Grecja i jej zolnierze walczyli przeciwko Grekom w bitwie morskiej pod Salamina w roku 480 pne. Niemniej, w IV wieku pne wladcy ci przyjeli kulture i niektore zwyczaje greckie [3].

Pochowek Maussollosa byl prawdopodobnie grecki, przypominajacy nieco pozniejszy (336 pne) pochowek Philipa II Macedonskiego (ojca Aleksandra), znany teraz dokladnie z odkrytego niezbyt dawno temu grobu Philipa w Vergina pod Salonikami. Zlozenie ofiary zywnosci dla ducha Maussollosa bylo obyczajem raczej orientalnym niz greckim, chociaz slady zywnosci znalezionono rowniez i w niektorych grobach greckich.

Warto dodac, ze lwy byly zgodne z tradycja tamtego obszaru, jeszcze od czasow assyryjskich. Z okresu wplywow i kolonizacji greckiej pochodza grobowce lwow w nieodleglych Xanthos (675/600 pne) i w Knidos (ok. 400 pne).




Lew z Grobowca Lwow w Knidos, ok. 400 pne.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


W samej Grecji, od czasow mykenskich (por. Brama Lwow w murze cytadeli w Mykenae, XIII w. pne), lwy byly symbolem heroizacji poleglych i zmarlych.




Brama Lwow, Mykenae, XIII w. pne.
(fot.   Andrzej Kobos)



Rzezby z Mausoleum


Autorzy

Nawet niedawna rekonstrukcja Waywella [1,2] wygladu Mausoleum, chociaz oparta na architektoniczno-konstrukcyjnej interpretacji kamiennych znalezisk archeologicznych, jest jednak domniemaniem. Jeszcze wiekszym domniemaniem pozostaje autorstwo rzezb z Mausoleum. Za Pliniuszem wiadomo, ze architektem Mausoleum byl Pytheos z Priene, a nad wystrojem Mausoleum pracowalo czterech rzezbiarzy greckich: Skopas, Bryaxis, Timotheus i Leochares. Vitruvius dodaje jeszcze piatego rzezbiarza, Praxitelesa, oraz drugiego architekta, Satyrosa. Nie jest to jednak ogolnie przyjete; opis Vitruviusza w jego De Architectura, I w. pne, uchodzi za oparty na niepewnych zrodlach i stad niewiarygodny.

Z drugiej strony, Waywell przypisuje Satyrosowi ogolne zaprojektowanie rzezb na poziomie kolumnady dla zapewnienia ich stylistycznej jednorodnosci. Twierdzenie takie opiera na wczesniejszej, podpisanej przez Satyrosa, podstawie rzezby w Delphi. Po smierci Artemisji, Satyros zostal nadwornym rzezbiarzem Hekatomnidow. Uprzednio musial wiec byc na tym dworze dobrze znany. Posagi Ideriusa i Ady dluta Satyrosa staly potem w Delfach, a nie wiadomo czy byly takze i w Mausoleum.

Pytheos, pochodzacy z nieodleglej Lycii (na poludniowym wybrzezu) mialby, wedlug Waywella (w zgodzie z Pliniuszem) zaprojektowac kwadryge, co Waywell wnioskuje z tego, iz kamienne rzezby kwadryg wystepowaly w Azji Mniejszej, ale nie wystepowaly w ladowej Grecji [1]. Natomiast, kolosalna statua Maussollosa dala byc moze wzor podobnym na obrzezach greckiego swiata, np. znaleziona w Kercz na Krymie (obecnie w Ermitazu w Petersburgu) [1].

Rzezbiarze nie podpisywali swoich rzezb, niekiedy tylko na ich podstawach, dzis juz bardzo rzadko zachowanych. Na podstawie analiz porownawczych z innymi rzezbami, o bardziej pewnym (z zachowanych tekstow) autorstwie, wysnuwano rozne przypuszczenia, kto niegdys wyrzezbil co.

Brak pewnosci w ustaleniu autorstwa rzezb jest zreszta ogolnym problemem w rzezbie starozytnej Grecji. Dosc powiedziec, ze tylko kilkanascie rzezb bez watpienia przypisuje sie bezposrednio Phidiasowi, owemu najwiekszemu z wielkich.

Jest jeszcze nie rozwiazany do konca problem owczesnej techniki rzezbienia, polerowania i skladania rzezb w calosc, ich malowania. Sa dowody, ze wszystkie rzezby byly pomalowane, glownie ochra, np. lwy na zolto-brazowo.

A przede wszystkim jest problem czasu. Waywell [1] szacuje liczbe rzezb w Mausouleum na 314, a czas konieczny dla jednego rzezbiarza na ich wykonanie na 704 lata. Przyjmujac okres 18 lat trwania budowy Mausoleum, domysla sie on dzialania czterech warsztatow rzezbiarskich, z 12-15 rzezbiarzami kazdy, plus pomocniczy personel. Wniosek stad, ze kazdy z rzezbiarzy wymienionych przez Pliniusza musial kierowac swoja "fabryka" rzezb.


Skopas   (??)

Bryaxis, prawdopodobnie lokalny artysta, byl mlody; zaslynal w okolo dziesiec lat pozniej w Egipcie rzezba krola Seleukosa I. Timotheos, ktory poprzednio pracowal w Epidauros po roku 370 pne, byl znany i bez watpienia mogl pracowac przy Mausoleum. Leochares, z pokolenia Lysipposa (Lizypa) wiazany jest z Philipem II Macedonskim; przypuszcza sie, ze pozniej pracowal nad pomnikiem Philipa II w Olympii. Ponadto, Leocharesowi byl przypisywany posag w swiatyni Aresa w Halikarnassos.

Najslawniejszym w owym czasie i byc moze najstarszym z rzezbiarzy pracujacych przy Mausoleum byl Skopas, rodem z Paros (IV w. pne), juz wczesniej autor znanych rzezb. Niektore z nich przetrwaly do naszych czasow w oryginalach lub rzymskich kopiach. Skopas uchodzi za najbardziej "nowoczesnego" ze wszystkich starozytnych rzezbiarzy. Jego dziela zaprzeczaja twierdzeniu, iz grecka sztuka nie ma indywidualnosci i mocy wyrazania emocji chwili. Skopas byl mistrzem oddania w kamieniu pasji, energii i charakteru ludzkiego oraz powiewajacych szat [6,7].

Widac to w jego wczesnych, zle zachowanych, rzezbach z frontonu swiatyni Atheny Alea w Tegea w Arkadii na Peloponezie. Nawet zle zachowane rzezby glow mezczyzn maja twarze o glebokich, pelnych pasji oczodolach.





Glowy z frontonu swiatyni Atheny Alea w Tegea, prawdopodobnie dluta Skopasa, ok. 370-350 pne.
Rzezba po prawej jest byc moze jest glowa Heraklesa.     (Ref. 10, 7)
Muzeum Narodowe, Ateny.



Glowy z frontonu swiatyni Atheny Alea w Tegea, prawdopodobnie dluta Skopasa, ok. 370-350 pne.
Rzezba po lewej jest byc moze jest glowa Heraklesa.     (fot. Andrzej Kobos)
Muzeum Narodowe, Ateny.

Problem, jednakze, lezy w tym, ze nie jest absolutnie pewne, co bylo wczesniejsze w karierze Skopasa, Tegea czy Halikarnassos? [3] Przypisywana Scopasowi rzezba Maenad (Drezno), kobiety z ekstatycznego szalu Dionisiusa, mimo zatartych szczegolow, wyraznie przedstawia menade w rytmicznym ruchu ekstazy. (Uszkodzona) glowa odrzucona jest do tylu, rozchylone, ledwo przepasane szaty, ukazuja jej naga noge i lewa czesc torsu.




Menead.
Rzezba przypisywana Skopasowi; byc moze rzymska kopia.
Zwinger, Derezno.     (Ref. 7)


Znany posag Demeter (ok. 330 pne), matki oplakujacej smierc corki Kore (Persephone), z sanktuarium Demeter i Kore w Knidos, przez wielu przypisywany Leocharesowi (ktory zapewne byl pod wplywem Skopasa), ale przez niektorych Skopasowi, jest niezwykly w wyrazie twarzy, a przede wszystkim oczu kobiety.




Demeter   (gorna czesc siedzacego posagu), ok. 330 pne.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Juz od dawna historycy sztuki greckiej [7] przytaczali te rzezbe jako zaprzeczenie twierdzenia, ze "podczas gdy sztuka grecka jest najwyzsza w pieknie formy, to zostala przescignieta przez sztuke chrzescijanska w glebokosci wyrazu." W kazdym szczegole twarzy Demeter widac natezenie ekspresji nieszczescia, zalu matki, ktora stracila dziecko.




Demeter   (glowa posagu), ok. 330 pne.
British Museum, London.     (Ref. 7)


Ktokolwiek byl autorem tej rzezby, powstala ona w okresie budowy Mausoleum, a Knidos lezalo po przeciwnej stronie zatoki niz Halikarnassos.

W drugiej polowie V wieku pne Skopas bral rowniez udzial w budowie swiatyni Artemis w Ephesos (okolo 150 km na polnoc od Halikarnassos), ktora byla czwartym Cudem Starozytnego Swiata. Przypisywane jest mu autorstwo pelnej ekspresji mitologicznej rzezby Alkestis miedzy smiercia a Hermesem na obwodzie bebna jednej z kolumn tej swiatyni.




Alkestis i Hermes
(prawy fragment mitologicznej rzezby Alkestis miedzy smiercia a Hermesem; smierc po lewej stronie jest niewidoczna na tej fotografii).
Rzezba przypisywana Skopasowi. Z pozniejszej swiatyni Artemis w Ephesos, ok. 340 pne.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Niektore rzezby w Mausoleum sa bez watpienia, dzielem Skopasa, gdyz wiadomo, ze pracowal tam. Rzezby w Mausoleum byly dzielem czterech, a moze nawet pieciu najslawniejszych rzezbiarzy polowy IV wieku pne, i mimo oczywistej rywalizacji musiala tez istniec jakas wspolpraca miedzy nimi, a przynajmniej wzajemne wplywy. Skopas jako najstarszy z nich, zgodnie z grecka tradycja, mogl miec wplyw najwiekszy. Wedlug Pliniusza, Skopas byl wykonawca rzezb na wschodnim frontonie, Timotheos na polnocnym. To byly dwie najwazniejsze sciany Mausoleum, zwrocone w strone okna na swiat: portu w Halikarnassos. (Twierdzenie Pliniusza o rozdziale scian pomiedzy czterech rzezbiarzy jest przyjmowane przez Waywella [1] i Hornblowera [3], zas odrzucane przez Jeppesona [4a]). Ale jesli tak bylo, to powyzej narysowany domniemany wschodni fronton bylby dzielem Scopasa. (W/g innej, duzo wczesniejszej interpretacji Six'a, sceny mysliwskie mialy byc na zachodnim frontonie i zostac wykonane przez Leocharesa, jako ze Leochares i Lysippus wykonali w Delphi podobne sceny mysliwskie krola Aleksandra.) Dalej, jezeli taki byl podzial pracy rzezbiarzy, to Scopas mogl byc autorem olbrzymich, nadnaturalnej wielkosci posagow Maussollosa i Artemisji i byc moze innych, mniejszych. Pewna poszlake stanowi "plastyczny", wiatrem ksztaltowany, uklad szat Maussollosa i Artemisji – wydaje sie – specjalnosc Scopasa. Waywell [1] jednakze, sklania sie ku Satyrosowi, jako autorowi posagow Maussollosa i Artemisji, obeznanemu z jonsko-azjatyczkim stylem rzezbienia. Scopasowi i Timotheosowi przypisuje Waywell fryzy oraz mniejsze rzezby na podium.


Fryzy z Mausoleum


Woznica rydwanu

Autorstwo fryzow jest jeszcze trudniejsze do przypisania, gdyz fryzy zapewne byly na wszystkich fasadach Mausoleum. Zachowaly sie tylko trzy fryzy; z jednego, gorzej wyrzezbionego – walki Grekow z Centaurami – pozostala jedna plyta, podobnie z drugiego – wyscigu rydwanow – pozostala tylko cienka plaskorzezba woznicy rydwanu, rozbita i uszkodzona, ale za to wspaniala.




Rydwanista.   Fryz z Mausoleum, ok. 355-330 pne.
British Museum, London.     (Ref. 7)


Nasrozona twarz o zacietych oczach wpatrzonych w dal i rozwartych ustach, wlosy i chiton (dluga tunika) rozwiane wiatrem od pedu rydwanu – w sumie postac pelna zycia i pasji. Znowu analogia z Taege; stad te plaskorzezbe przypisuje sie Skopasowi, a jesli nie on byl jej autorem, to zdolal znakomicie przekazac swoj smak i technike komus innemu, kto rowniez pracowal nad Mausoleum. Nie mniej, przez analogie do rzezby glowy Aleksandra (Ateny), Ashmole (1951) przypisal ten fryz Leocharesowi, a ponadto, w roku 1976, B.F. Cook zakwestionowal dotychczasowe ulozenie fragmentow rozbitej plyty woznicy, jako nieprawidlowe. Sam marmur fryzu woznicy rydwanu jest cienki, najwyzszej jakosci i dobrze zachowany. Byc moze wiec fryz ten znajdowal sie wewnatrz komory grobowej, co byloby zgodne z opisem Guicharda i teoria heroizacji Maussollosa.

Ernest Gardner, na przelomie XIX i XX wieku dyrektor British School of Archaeology w Atenach i Profesor Archeologii w University College, London, prawie sto lat temu [7] przytoczyl fragment wiersza Percy Shelley'a jako opis idealnego woznicy rydwanu:

Others, with burning eyes, lean forth, and drink
With eager lips the wind of their own speed,
As if the thing they loved fled on before,
And now, even now they clasped it.

(Inni, z plonacymi oczyma, pochylaja sie wprzod i pija
lapczywymi wargami wiatr ich wlasnego pedu,
Jakby przedmiot, ktory ukochali umykal przed nimi,
A oni teraz, nawet teraz przywarli do niego.)


Walka Grekow z Amazonkami

Amazonki, a scislej Amazonomachia byla nadzwyczaj popularnym motywem w greckiej sztuce, conajmniej od konca siodmego wieku pne. Powody zamilowania starozytnych Grekow do Amazonek nie sa znane. Nie jest szeroko podawany motyw wyzszosci cywilizacji greckiej, tak jak jest to przy Centauromachii, tj. walkach Lapithow z Centaurami. Byc moze chodzilo o symbolike zdobywania Azji.

Fryz Amazonek w Mausoleum prawdopodobnie mial okolo 70 m dlugosci, z czego, w roznym stanie, zachowalo sie prawie 26 m. Mogl byc aluzja do potraktowania Artemisji jako pochodzacej z Amazonek. Autorstwo fryzu walki Grekow z Amazonkami jest niejasne. Nie mniej jednak, dynamika, impet, rytm i zbalansowanie postaci, ich patos i pasja, zaciety, bojowy wyraz  twarzy, powiewajace, przepasane tylko, lekkie tuniki Amazonek, piekne, ciala Amazonek i Grekow, znowu wskazywac moga na Skopasa lub na silne jego wplywy. Widac pewna analogie z uszkodzonymi glowami z fryzu frontonu swiatyni Ateny w Taege i z posazkiem Maenady. Rowniez dosc szerokie rozseparowanie figur fryzu Amazonek jest analogia rozseparowania figur z Taege. (Kontrastuje to ze starszym o okolo 80 lat, zatloczonym i bardziej statycznym fryzem walki z Amazonkami ze swiatyni Apollo Epikuriosa w Bassae.) Nie mniej, autorem fryzu Amazonek w Mausoleum mogl byc Leochares. Poszlake ku temu stanowia male glowy i dlugie muskularne ciala – proporcje Lisipposa, z ktorym Leochares byl zwiazany.




Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczesciej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczesciej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczesciej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczesciej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczesciej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczesciej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczesciej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)




Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz z Mausoleum, najczesciej przypisywany Skopasowi.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)





Walka Grekow z Amazonkami.
Fryz ze swiatyni Apollo Epikuriosa w Bassae na Peloponezie, po 430 pne.
Ilustracja roznicy stylu rzezbiarskiego z fryzem z Mausoleum
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)


Precyzja wyrzezbienia fryzu Amazonek z Mausoleum swiadczy o tym, ze prawdopodobnie byl on do ogladania z bliska. To stwarza dodatkowy problem przy ustalaniu autorstwa fryzow. W analogii z swiatyniami greckimi, fryzy Mausolem obiegaly zapewne wszystkie cztery frontony. Widz stojacy na ktoryms z rogow zapewne widzial kontynuacje fryzu na dwoch zbiegajacych sie w narozniku scianach. Trudno sobie wyobrazic, aby fryz byl nieciagly wokol naroznika. Byc moze wiec fryzy byly projektu jednego rzezbiarza, choc wykonane przez kilku mistrzow lub ich uczniow.

Grobowiec-swiatynia morskich nimf Nereid w Xanthos, odlegly o okolo 200 km na poludniowym wybrzezu Lycii (ok. 400 pne), mogl byc inspiracja dla tworcow Mausoleum. Nawiasem mowiac, urzekajace pieknem posagi Nereid z tego grobowca maja "mokre", przylegajace szaty, ukazujace ksztalty kobiecego ciala w ruchu w sposob uderzajacy seksualnoscia ekspresji. Rzadka to rzecz w greckiej rzezbie, nawet zwazywszy statyczne posagi nagiej Afrodyty / Wenus.




Nimfa z Grobowca Nereid w Xanthos, ok. 400 pne.
British Museum, London.
(fot.   Andrzej Kobos)



Epitafium

Powrocmy do Maussollosa.

Geoffrey B. Waywell [2] konczy swoj esej o Mausoleum w Halikarnassos dialogiem cynicznego filozofa Diogenesa z Maussollosem, toczonym w Swiecie Podziemnym, przytoczonym za Dialogiem Zmarlych Lukiana (II w. ne). Ja rowniez przytocze koncowy fragment tego dialogu.

– "Czy to wszystko jest wiec niczym?" – wykrzykuje Maussollos. – "Czy Maussollos i Diogenes sa rowni?"

– "Nie, Jego Wysokosc" – odpowiada Diogenes – my nie jestesmy rowni. Maussollos bedzie jeczec gdy wspomni rzeczy na ziemi, o ktorych myslal, ze przyniosly mu szczescie, a Diogenes bedzie sie z niego smiac. Maussollos bedzie mowic o grobowcu zbudowanym dla niego w Halikarnassos przez jego zone Artemizje, podczas gdy Diogenes nawet nie wie, czy jego cialo ma jakis grob. Ani mu na tym nie zalezy. Pozostawil przyszlym pokoleniom swiadectwo, ze przezyl zycie dobrego czlowieka: swiadectwo, ktore jest bardziej wzniosle niz twoj pomnik, najsluzalczy ze strony Karian, i zbudowany jest na pewniejszych fundamentach.


Nie mniej, to co przetrwalo z Mausoleum w Halikarnassos, jest jednym z takich fundamentow. Jest swiadectwem nie wielkosci pewnego krola, lecz ludzkiego geniuszu, ktory przez sztuke mial utrwalic krolewskie czyny.


Andrzej Kobos
Listopad 2002




Zrodla:

  1. G. B. Waywell, The Free-Standing Sculptures of the Mausoleum at Halicarnassus in the British Museum. A Catalogue. British Museum Publications, London 1978.

  2. Geoffrey B. Waywell, The Mausoleum at Halicarnassus, in The Seven Wonders of the Ancient World, ed. Peter Clayton & Martin Price. Dorset Press, London, 1988.

  3. Simon Hornblower, Mausolus. Clarendon Press, Oxford, 1982.

  4. The Maussolleion at Halikarnassos. Reports of the Danish Archaeological Expedition to Bodrum. Volume 1. The Sacrificial Deposit. Jutland Archaeological Society Publications, XV:1, 1981, Nordisk Forlag, Copenhagen.
    1. Kristian Jeppesen, Preface and Introduction.
    2. Flemming Hojlund, The Deposit of Sacrificed Animals in the Entrance to the Tomb Chamber.
    3. Kim Aaris Sorensen, A Zoological Analysis.

  5. The Maussolleion at Halikarnassos. Reports of the Danish Archaeological Expedition to Bodrum. Volume 2. The Written Sources and Their Archaeological Background. Jutland Archaeological Society Publications, XV:2, 1986, Aarhus University Press, Aarhus.
    1. Kristian Jeppesen, The Ancient Greek and Latin Writers.
    2. Anthony Luttrell, The Later History of the Maussolleion and Its Utilization in the Hospitaller Castle at Bodrum.

  6. Ernest A. Gardner, A Handbook of Greek Sculpture. Macmillan & Co., London, 1905.

  7. Ernest A. Gardner, Six Greek Sculptors. Duckworth & Co., London, 1910-1915.

  8. The Oxford Classical Dictionary, ed. N.G.I. Hammond and H.H. Sculard. Clarendon Press, Oxford, 1979.

  9. John Boardman, Greek Art. Thames and Hudson, London, 1973.

  10. Gisela M. A. Richter, Greek Art. Phaidon, Oxford 1977.







Copyright © 1997-2002 Zwoje