Andrzej Kobos
DRZEWO POŻERAJĄCE ŻYDOWSKIE NAGROBKI
ZENON LIS
EVA FLOERSHEIM
- Zenon Lis :
[...] A z tym Tikkun to dawna sprawa.
Lubaczów to mała mieścina w południowo-wschodniej Polsce, dawniej w województwie przemyskim, a dzisiaj podkarpackim. Do tamtejszego liceum, niegdyś mojej szkoły, przylega żydowski cmentarz. Tak wiele razy spoglądałem nań z okien na trzecim piętrze. Był tam, na cmentarzu, nagrobek, powoli pożerany przez drzewo. Było to niesamowite tak latami patrzeć na powolne wchłanianie kamienia z kilkoma hebrajskimi literami przez zielone lub szare (w zależności od pory roku) drzewo. Te kilka liter było najprawdopodobniej wszystkim, co po tamtym człowieku pozostało w trwającym ciągle życiu i w Lubaczowie. I nawet to okazało się temu życiu zbyt dużo. Tak myślałem wtedy.
Ale można też spojrzeć na to inaczej. Od jakiegoś czasu nieustannie przemyśliwam tamtą, dawno temu zaczętą moją myśl o znikającym w drzewie żydowskim nagrobku, tkając ją w jakąś sensowną całość. Wszystko, co przynależne temu światu musi rozpaść się w proch. To aksjomat procesu życia, Pan powie. Tak, to jest rzecz wiadoma, ustalona raz na zawsze.
Dla mnie wynika z niej to, iż wszystko pozostawić musimy z tej strony bramy i wejść do Ogrodu, nie znając ani Ogrodnika, ani nie wiedząc, jak urządzony jest Jego ogród. I że ważne jest to "teraz", to co powstaje z naszych myśli i z naszych działań.
Być może nie powinniśmy rozpaczać, że zamykają się za nami bramy czasu, że rozpadają się nasze małe i duże cywilizacje, kiedy to, co pozostaje za nami kruszy się w drobny popiół, w puste miejsce… w nic - już tutaj, na Ziemi?
Ja oczywiście nie mam tutaj na myśli, aby przestać opiekować się tym, co pozostaje po naszych bliskich i dalekich przodkach; piszę tu raczej o naszej mentalnej postawie wobec czasu i o nas samych w tym czasie.
Bo co pozostaje po nas, kiedy mijają millenia? Co stało się z tymi wszystkimi ludźmi, których już nie ma, co zostało z dawno temu pokruszonych cywilizacji i obecności?
Czasami pytam siebie, całkiem już poważnie, chociaż pytanie to trochę szalone: Czy byli ci wszyscy którzy tutaj żyli? Czy byliście? Czy moja babka, moi sąsiedzi byli obok mnie? Czy to wszystko się stało, działo między nami? Czy ja może tylko śnię mój sen, śniąc ludzi, których kiedyś znałem i z którymi kiedyś rozmawiałem? I czy ja także jestem snem w śnie innych? I kim jest Ten, który śni nas wszystkich?
Tak, te moje myśli musiały rozpocząć się tam, przy oknie nad żydowskim cmentarzem, wówczas, wiele już lat temu. Może ja tam musiałem być? Może coś musiało stać się we mnie? Może musiałem patrzeć na ów znikający żydowski nagrobek, nasiąkać pytaniami, które nieustannie krystalizują się we mnie w nowe pytania, po to być może, by któregoś dnia wszystkie te pytania odpadły ze mnie jak z butów odpada zaschnięte błoto...?
Siddhartha, w noweli Hermana Hesse, uczył się swej mądrości z rzeki. Może ja zacząłem uczyć się mojej wtedy, tam na trzecim piętrze?
To, co się dzieje z nami i w nas jest tak często
niewytłumaczalne innym a i sobie samemu również. Może nie należy wszystkich
doświadczeń tak od razu sobie tłumaczyć w jakiś jeden, ustalony sens? Może
trzeba czekać i słuchać i szukać i wierzyć, że w chaosie doświadczeń
doświadcza się sensu istnienia? I może ja powinienem w taki właśnie sposób
czekać i "słuchać" tego, co mówi do mnie ów żydowski nagrobek
wchłaniany przez drzewo?
* * *
W Nowym Jorku czytałem przez jakiś czas pismo Tikkun. Podobała mi się idea nieustannego naprawiania, wysiłku, wkładania cząstki swojego dobra w sumę dobra już istniejącego. "Polacy i Żydzi", myślałem sobie wówczas.
Czasami uśmiecham się do siebie samego myśląc (tę wciąż przecież trwająca myśl), że może ów żydowski znikający nagrobek na lubaczowskim cmentarzu, to jakiś niezwykły prezent dla mnie na lata, które nieustannie przychodzą. I chciałbym też wierzyć, że gdzieś tam, w obszarze wirujących cząstek i kwantów energii, Anioł Żydów i Anioł Polaków poklepują się po ramieniu i uśmiechają teraz do mnie, gdy piszę ten list. Może wiedzą oni coś, czego ja nie wiem?
Czasami wszystko wydaje się tak przedziwnie dziwne. Literatura
nie jest już książką tylko, lecz doświadczeniem innych, najrealniejszym
życiem, które było, staje się i będzie się stawać moim życiem. I
przychodzi taka chwila, kiedy zaczynam się bać, bać tej bliskości
doświadczeń. Bo coś się dzieje, ale co się dzieje - ja wciąż nie wiem.
Doświadczenie sensu życia - piękne doświadczenie, zarazem jest bliskie
jakiemuś groźnemu doświadczeniu.
* * *
Z szacunkiem,
Zenon
- Eva Floersheim :
Na żydowskim cmentarzu w Lubaczowie, w południowo-wschodniej
Polsce, zachowało się jeszcze około 1600 płyt nagrobnych. Za główna bramą,
na cmentarzu, tuż na prawo, stoi wielkie drzewo [lipa]. Wielkie drzewo o wielkośnym
pniu.
Cmentarz żydowski w Lubaczowie: Brama wejściowa widziana od strony cmentarza.
(fot.: Eva Floersheim, 2002)
Na zdjęciu zrobionym przed około dziesięciu laty przez muzeum w Lubaczowie, widać jak drzewo to obejmuje trzy kamienie nagrobne; po jednym z obu stron i trzeci z tyłu.
Cmentarz żydowski w Lubaczowie: Drzewo pożerające nagrobki, 1991
(fot.: Tadeusz Budziński, folder "Lubaczów", 1991)
Cmentarz żydowski w Lubaczowie: Drzewo pożerające nagrobki, 2002
(fot.: Eva Floersheim, 2002)
Co najmniej dwa z tych nagrobków znajdują się na grobach kobiet. Nagrobek po lewej stronie jest z roku 1913/1914. Na nagrobku po prawej wyryte jest "młoda wiekiem", "matka ośmiorga dzieci".
Dzisiaj, w roku 2002 (5762), nagrobki te zostały już prawie
wchłonięte przez drzewo. Nagrobek w środku, tyłem do drzewa, widoczny jest już tylko
jako małe 'okienko', i prawdopodobnie za kilka lat zostanie w całości
połknięty przez drzewo.
Cmentarz żydowski w Lubaczowie: Nagrobek w środku pnia drzewa.
(fot.: Eva Floersheim, 2002)
Dwa nagrobki po obu bokach drzewa będą widoczne jeszcze przez dłuższy czas.
Cmentarz żydowski w Lubaczowie: Nagrobek po lewej stronie pnia drzewa.
(fot.: Eva Floersheim, 2002)
Cmentarz żydowski w Lubaczowie: Nagrobek po prawej stronie pnia drzewa.
Wyryty napis zawiera słowa: "młoda wiekiem" i "matka ośmiorga dzieci".
(fot.: Eva Floersheim, 2002)
Można by powiedzieć: "Cóż, należy drzewo ściąć i uwolnić nagrobne płyty". Gdyby nagrobki te należały do mojej rodziny, być może stałoby to przedmiotem familijnej dyskusji, chociaż czuję, że i wtedy powiedziałabym - nie, nie ścinać.
Gdyż to zjadające żydowskie nagrobki drzewo jest dla mnie
jeszcze jednym symbolem tego, że po tym, jak społeczności żydowskie w
Lubaczowie i w tak wielu innych miejscach zostały tak okrutnie zgładzone w
Holocauście, my teraz musimy pospiesznie dokumentować to, co jeszcze
pozostało z dawnego życia Żydów, zanim czas i natura nie zmażą nawet i tych
resztek.
Eva Floersheim,
Izrael
Fotografowała Eva Floersheim, kwiecień-maj 2002
Photo Copyright © Eva Floersheim, 2002
- polskie wydanie: Byron L. Sherwin, Duchowe dziedzictwo Żydów polskich. Oficyna Wydawnicza "Vocatio", Warszawa 1995.
