Jak Autorki stwierdzily ponizej, kolekcja Emeryka Hutten Czapskiego "ilustruje dzieje Polski moneta, grafika, ksiazka". Ich esej wydal mi sie byc bardzo skondensowana historia polskiej monety do czasow rozbiorowych, akcentujacy najwazniejsze punkty tej historii. Jest to temat, na ktory od dawna pragnalem zamiescic w Zwojach powazny tekst.
Przedagowanie ponizszego tekstu dla Zwojow objelo zmiane bezposrednich odnosnikow do wystawy jako odbywajacej sie w owym konkretnym, terazniejszym czasie (1997) na czas przeszly oraz dodanie kilku przypisow i uzupelniajacych pozycji bibliograficznych. Ponizsza wersja eseju zostala autoryzowana przez Autorki.
Serdecznie dziekuje Autorkom eseju, Pani Bogumile Haczewskiej, kierownikowi Gabinetu Numizmatycznego w Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego w Krakowie (ktore jest oddzialem Muzeum Narodowego w Krakowie) i Pani Elzbiecie Korczynskiej za Ich zgode na zamieszczenie tego tekstu w Zwojach.
Jestem szczegolnie wdzieczny Pani Zofii Golubiew, Dyrektorowi Muzeum Narodowego w Krakowie za zaaprobowanie re-publikacji tekstu i niektorych ilustracji z wydawnictwa Muzeum Narodowego w Krakowie w internetowych Zwojach. Przyjmuje to jako mily wyraz naszej przyjazni trwajacej od 41 lat.
Andrzej Kobos
KOLEKCJA EMERYKA HUTTEN CZAPSKIEGO
BOGUMILA HACZEWSKA
ELZBIETA KORCZYNSKA
"Emeryk Hr. Hutten Czapski *1828 †1896 pamiatek ojczystych wielki milosnik przez siebie zebrane zabytki do Krakowa przeniosl i w tym domu umiescil R. P. MDCCCXCVI" – tej tresci napis znajduje sie na marmurowym epitafium ufundowanym przez Elzbiete Czapska, wdowe po kolekcjonerze. Emeryk Hutten Czapski pozostawil zbiory obejmujace numizmaty, starodruki, rekopisy, ksiazki, ryciny, mapy, zabytki rzemiosla artystycznego, militaria oraz tkaniny.
Emeryk Hutten Czapski
miedzioryt z akwaforta, W. A. Bobrow, 1876. Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Wielki numizmatyk i kolekcjoner urodzil sie 5 listopada 1828 roku w Stankowie na Bialorusi. Otrzymawszy staranne wyksztalcenie, przez szereg lat pracowal w administracji carskiej pelniac odpowiedzialne funkcje panstwowe. Zamilowania kolekcjonerskie przejawial od wczesnej mlodosci: zbieral stare druki, ryciny, porcelane, zbroje. Najznakomitsza i najbardziej kompletna jest jednak jego kolekcja monet i medali polskich oraz krajow z Polska zwiazanych. Kolekcja ta znana jest na swiecie z pieciotomowego katalogu, opracowanego przez samego Czapskiego i wydanego po francusku w Petersburgu i Krakowie (V tom) w latach 1871-1916. Poza najwazniejszym dla kolekcjonera zbiorem monet i medali, systematycznie gromadzil on takze ksiegozbior – poczatkowo jego biblioteka skladala sie z ksiazek przyrodniczych, aktualnie wychodzacych pamietnikow, literatury pieknej oraz ksiazek historycznych i numizmatycznych, niezbednych przy opracowywaniu zbioru. Z czasem byla powiekszana z pobudek bibliofilskich; najstarsze pozyskane przez Czapskiego druki pochodza z XV wieku.
Jako pomoc w oznaczaniu i rozumieniu numizmatow gromadzil
Czapski. ryciny, traktujac je jak dokument, ktory przybliza wladcow i moznych
widniejacych na medalach i monetach, szerzej informuje o bitwach, oblezeniach
i uroczystosciach.
Emeryk Hutten Czapski
fotografia wykonana w Krakowie, na krotko przed smiercia.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
W 1894 roku zakupil w Krakowie palacyk przy ulicy Wolskiej z zamiarem umieszczenia w dobudowanym don pawilonie zbiorow, ktore w przyszlosci pragnal udostepnic publicznosci. Emeryk Hutten Czapski nie doczekal jednak realizacji swoich zamierzen. Zmarl w 1896 roku. Dzielo jego zycia kontynuowala zona Elzbieta, doprowadzajac przy pomocy Feliksa Kopery do otwarcia Muzeum pod koniec 1901 roku. O zabytkach udostepnionych wowczas szerokiej publicznosci informuje Przewodnik po muzeum hrabiego Emeryka Hutten Czapskiego w Krakowie, wydany w Krakowie w 1902 roku:
"Muzeum sklada sie z dwu sal, jedna na dole, druga na pietrze. W sali na dole miesci sie zbior medali i monet, ksiazki od XV do XVIII wieku wraz z podrecznikami, oraz ryciny. Zbior monet objety jest osobnym katalogiem Catalogue de la Collection des Medailles et Monnaies Polonaises. Czesc zbioru ksiazek obejmuje Feliksa Kopery Spis Drukow Epoki Jagiellonskiej, pozostala posiada katalogi w rekopisie. Znaczna czesc rycin obejmuje katalog: Spis Rycin Przedstawiajacych Portrety Przewaznie Polskich Osobistosci w Zbiorze hr. Emeryka Hutten Czapskiego, z rekopisu sp. E. Czapskiego oprac. F. Kopera. Procz tego znajduja sie w tej sali nastepujace starozytnosci: (...)".Dalej podano: "W sali pierwszego pietra znajduje sie biblioteka zawierajaca ksiazki XIX wieku oraz nastepujace przedmioty: (...)".
Owe "starozytnosci" i "przedmioty" nie objete katalogami, to kilkanascie pasow kontuszowych, ubior kontuszowy po Janie Potockim, ktory Czapski otrzymal od Zygmunta Glogera, zbroje i inne militaria, klucze szambelanskie, lyzki srebrne, ozdobne kafle, szklo i porcelana, dystynktoria, ordery, oraz pamiatki masonskie. Spuscizna Czapskiego obejmowala wiec roznorodne grupy zabytkow, wsrod ktorych, obok szczegolnie cennych, wspolistnialy obiekty mniejszej wagi, wszystkie jednak stanowily godne ocalenia "pamiatki ojczyste".
Dzialalnosc Muzeum jako instytucji prywatnej trwala niewiele
ponad rok. Problemy zwiazane z prowadzeniem i utrzymaniem placowki przerastaly
sily i mozliwosci Elzbiety Czapskiej. W 1903 roku Muzeum hrabiego Emeryka
Hutten Czapskiego zostalo przekazane Gminie Miasta Krakowa, a nastepnie
powierzone Muzeum Narodowemu. Bezinteresowny dar zostal upamietniony wybiciem
w roku 1904 plakiety, wedlug projektu Konstantego Laszczki [1].
Z czasem zbiory Emeryka Hutten Czapskiego zostaly wchloniete
przez ogromna kolekcje Muzeum Narodowego. W niektorych dzialach – Grafiki,
Starodrukow i Rekopisow – stanowia znaczna czesc obecnych zasobow. W
wypadku Gabinetu Numizmatycznego staly sie podwalina kolekcji. Przez
numizmatykow Gabinet jest okreslany jako "Gabinet Czapskiego" lub
"zbior Czapskich", i chociaz taka nazwa oficjalnie nie istnieje,
dobrze oddaje fundamentalne znaczenie spuscizny po wybitnym
kolekcjonerze.
Udostepniajac publicznosci w koniecznym wyborze zbiory
wielkiego kolekcjonera, wlasnie numizmaty uczynilismy nicia przewodnia
prezentowanej wystawy. Starania Czapskiego o uratowanie "pamiatek
ojczystych" doprowadzily do powstania kolekcji, ktora moze zilustrowac
dzieje Polski przemawiajac do widza moneta, grafika, ksiazka i innymi
zabytkami. Towarzyszace numizmatom obiekty przywoluja klimat epoki, ukazujac
postacie: krolow, hetmanow, uczonych, dziela sztuki, ktorymi sie otaczali,
oraz przedmioty, ktorych uzywali – ksiazki, mapy, uzbrojenie.
Rozmaitosc obiektow jest rozna dla poszczegolnych epok i
zwieksza sie znacznie, im blizej XIX wieku.
Okres piastowski i pierwszych Jagiellonow przywoluja z
zbiorze Czapskiego monety ulozone w ukladzie chronologicznym. Wsrod
niepozornych krazkow srebra znajduja sie pierwsze polskie denary Mieszka I
i Boleslawa Chrobrego, w tym unikalny egzemplarz z wyobrazeniem glowy
pierwszego krola oraz napisem GNEZDVN CIVITAS. Napis ten stal sie podstawa
kojarzenia tej monetki ze Zjazdem Gnieznienskim w 1000 roku.
Numizmatom towarzyszyl na wystawie wchodzacy w sklad kolekcji
pochodzacy z 1491 roku niezwykle rzadki inkunabul - Triod
cwietnaja – wytloczony w Krakowie
w pierwszej na swiecie oficynie drukujacej cyrylica
Czasy pierwszych krolow elekcyjnych – Henryka Walezego i
Stefana Batorego - ilustruja w kolekcji zarowno monety i medale, jak i ryciny
oraz mapy. Wsrod monet zwraca uwage polportugal, wybity w 1577 roku przez
Gdansk w czasie oblezenia miasta przez wojska Stefana Batorego, portugal
ryski z 1586 roku oraz jedna z pierwszych donatyw gdanskich.
Okres panowania krolow z dynastii Wazow jest w kolekcji
Czapskiego bogato ilustrowany licznymi monetami, medalami, rycinami,
starodrukami, zabytkami uzbrojenia i ceramiki. Nie sposob wymienic tu
wszystkich zaslugujacych na wyroznienie obiektow. Byl to okres bardzo
bogaty w mennictwie polskim. Za Zygmunta III zwraca uderza duza liczba mennic i
nominalow, w tym najwieksza polska moneta – sto dukatow z roku 1621.
Zabytki zwiazane z Janem III Sobieskim ukazuja go jako
wielkiego i zwycieskiego wodza.
W czesci kolekcji dotyczacej czasow saskich na uwage
zasluguja monety sasko-polskie oraz wyroby manufaktury misnienskiej. Z tego
okresu pochodzi rowniez piekny album Gabinetu Imperatorskiego w Wiedniu,
zawierajacy wizerunki okazalych numizmatow.
Szczegolnie bogato reprezentowane w kolekcji jest panowanie
ostatniego krola Polski – Stanislawa Augusta Poniatowskego. Jej czesc
poswiecona mennictwu odzwierciedla wazna reforme z 1766 roku,
dostosowujaca polski system monetarny do standardow obowiazujacych w
Europie. Na podkreslenie zasluguje pelen elegancji wyglad monet, zgodny z
panujacym wowczas stylem klasycyzmu.
W czesci wystawy poswieconej epoce stanislawowskiej po raz
pierwszy mielismy mozliwosc zaprezentowania tkanin pochodzacych ze zbioru
Czapskiego. Naleza do nich m.in. jedwabne pasy kontuszowe oraz, stanowiace
duza rzadkosc, kontusz i zupan po Janie Potockim. Bardzo interesujacy jest
zestaw map, wsrod ktorych znajduja sie mapy sporzadzone na zlecenie krola
przez Hermana Karola de Perthees, oraz 24 arkusze "Carte de la Pologne"
z 1772 roku, autorstwa Jana Antoniego Rizzi Zannoniego, dedykowane Jozefowi
Aleksandrowi Jablonowskiemu. Mapy Zannoniego pochodza z daru prawnuczki
Czapskiego, Izabelli Godlewskiej de Aranda
Czasy porozbiorowe to z jednej strony okres wojen napoleonskich,
powstan narodowych, wielkiej romantycznej literatury, z drugiej – swiadomego
dazenia oswieconych warstw spoleczenstwa do zachowania zabytkow polskiej
przeszlosci. Czapski nie byl zwolennikiem walki zbrojnej, mozemy
tak domniemywac na podstawie jego stosunku do Powstania
Styczniowego, pewnie dlatego nieliczne sa w jego zbiorze pamiatki z nia
zwiazane. Wsrod nich znajduja sie: portret ksiecia Jozefa Poniatowskiego,
ryngraf dewocyjny, sztandar z Powstania Styczniowego i tzw .kask spod Berezyny,
ktory z czasem okazal sie byc nakryciem glowy uzywanym w gwardii
cesarskiej. Znacznie wieksza grupa zabytkow kolekcji opowiada o owczesnym
polskim: pieniadzu, nauce i kulturze. Pojawiaja sie banknoty, ktorych poczatki
siegaja w Polsce Powstania Kosciuszkowskiego. Prezentowane monety sa
zwiazane m.in. z oblezeniem Zamoscia w 1813 roku, Krolestwem Kongresowym i
Powstaniem Listopadowym.
Na kilku przykladach pokazalismy tez na wystawie falszerska
dzialalnosc Jozefa Majnerta w polowie XIX wieku. Na uwage zasluguja w
kolekcji monety tzw. dominialne, wybijane w wielkich dobrach ziemskich.
Dziewietnastowieczne medale przedstawiaja ludzi nauki i kultury –
srodowisko najblizsze Czapskiemu. Calosc uzupelnia bogata owczesna
literatura piekna, poezja, ksiazki przyrodnicze i historyczne.
Mamy nadzieje, ze wystawa oparta na kolekcji Emeryka Hutten
Czapskiego wzbogacila
dotychczasowa wiedze o nim. Dokonany przez niego wybor
Krakowa jako miejsca udostepnienia zbiorow byl o tyle szczesliwy, ze nie
ulegly one zagladzie ani rozproszeniu, podczas gdy los taki niedlugo potem
spotkal niejedna znakomita polska kolekcje.
* * *
Denar "GNEZDVN CICITAS" Boleslawa Chrobrego z okolo 1000 roku; srednica 18.5 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Na uwage zasluguje grupa brakteatow (czyli jednostronnie bitych denarow) z napisami
w alfabecie hebrajskim, pochodzacych z mennicy gnieznienskiej, wydzierzawionej
Zydom przez Mieszka III. Wszystkie te monety pochodza z okresu denarowego, w
ktorym cala Europa lacinska poslugiwala sie tym jednym rodzajem monety
srebrnej.
Brakteat z czasow Mieszka III (1173-1202)
Popiersie, galazka oliwna i hebrajski napis "BRAHA" (blogoslawienstwo); srednica 17.5 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Wymagania rozwijajacej sie gospodarki spowodowaly w
wiekszosci krajow europejskich wielka reforme monetarna, zwana od
powolanej nowej jednostki – groszowa. Za panowania Wladyslawa Lokietka
zostala wybita w Polsce pierwsza zlota moneta, ktora przeszla do historii
pod nazwa dukat Lokietka. Jedyny dostepny obecnie egzemplarz tej monety
zakupil Czapski w 1896 roku, niedlugo przed smiercia.
Dukat Wladyslawa Lokietka z okolo 1330 roku; srednica 21.4 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Do cennych i rzadkich
monet naleza wybite okolo 1360 roku grosze Kazimierza Wielkiego, zwane
krakowskimi.
Grosz krakowski z okolo 1360 roku; srednica 28 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Monetami pierwszych Jagiellonow byly natomiast, dosc
jednostajne w swym wzornictwie, denary i polgrosze. W pietnastowiecznym
mennictwie znalazl odzwierciedlenie fakt przylaczenia do Polski Prus, ktorych
najwieksze miasta Gdansk, Torun i Elblag otrzymaly wowczas prawo bicia
monety.
Denar "Triod Cwietnaja"
Drukarnia Szwajpolta Fiola, Krakow 1491 rok.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Zygmunt I Stary przeprowadzil wazne reformy mennicze,
wprowadzajace nowozytny system monetarny i otwierajace w Polsce okres
zlotowy. Zgodnie ze stylistyka Renesansu zmienil sie wyglad zewnetrzny
monet: wyobrazenia i napisy na nich powiazano z konkretnymi nowymi jednostkami.
Rozpoczeto regularna produkcje monet zlotych. Wprowadzono zasade datowania
poszczegolnych emisji. W XVI wieku powstaly takze pierwsze w Polsce medale,
odlewane lub bite dla uczczenia krolow i znamienitych osobistosci.
Talar koronny medalowy Zygmunta I Starego z 1533 roku; srednica 37 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Steven von Herwijck, Medal Bony Sforzy; srednica 87.5 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Szostak litewski Zygmunta Augusta z 1547 roku – rewers; srednica 29 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Giovanni Maria Padovano, Medal Zygmunta Augusta; srednica 67 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Wielki rozwoj przezywalo wowczas krakowskie drukarstwo,
ktorego przyklady pokazalismy na wystawie, m. in. Kronike Macieja z Miechowa
oraz dziela Mikolaja Reja i Jana Kochanowskiego.
Donatywa gdanska 7-dukatowa Stefana Batorego (niedatowana); srednica 41 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Ponadto pierwsze polskie regularnie bite talary.
Talar koronny Stefana Batorego z 1580 roku; srednica 41.5 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Do cennych obiektow zalicza sie mape z 1584
roku, autorstwa Kacpra Hennebergera, ktora byla podstawowa mapa Prus
Ksiazecych [3].
Donatywa gdanska 30-dukatowa Zygmunta III z 1617 roku; srednica 49.3 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Mennictwo Wladyslawa IV to glownie grube sztuki zlote i srebrne. Panowanie
Jana Kazimierza przynosi pierwsze monety podwartosciowe – tymfy i boratynki.
Donatywa gdanska 10-dukatowa Wladyslawa IV z 1635 roku; srednica 41.9 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Donatywa gdanska 10-dukatowa Wladyslawa IV z 1644 roku; srednica 47.2 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Portugal koronny Jana Kazimierza z 1661 roku; srednica 44.8 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
W calym omawianym okresie trwala emisja donatyw - polmonet,
polmedali, wybijanych w mennicach miast pomorskich. Medale Wazow wykonywane glownie
w Gdansku przez wybitnych artystow (Sammuela Ammona, Sebastiana Dadlera, Jana
Hohna starszego i mlodszego), opiewaly zwycieskie bitwy, rozmaite
uroczystosci i pamietne wydarzenia.
Autor nieznany, Medal Zygmunta III Wazy z 1611 roku upamietniajacy zwyciestwo smolenskie nad Rosja;
srednica 130 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Sebastian Dadler, Medal Wladyslawa IV z 1634 roku upamietniajacy zwyciestwo smolenskie nad Rosja; srednica 62 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Sebastian Dadler, Medal Wladyslawa IV z 1636 roku upamietniajacy zwyciestwo smolenskie nad Rosja
oraz traktaty ze Szwecja i Turcja; srednica 80 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Jan Hön St., Medal z 1660 roku upamietniajacy pokoj oliwski ze Szwecja za Jana Kazimierza; srednica 80 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Wsrod zabytkow kolekcji towarzyszacych numizmatom zwracaja
uwage datowane na polowe XVII wieku: karacena i polzbroje husarskie oraz
szyszak karacenowy. Mapy Kaeriusa [4] dokumentuja owczesne widzenie swiata, a
liczne ryciny przedstawiaja portrety krolow i wodzow oraz widoki oblezonych
miast.
Talar gdanski Jana III Sobieskiego z 1685 roku – awers; srednica 43.2 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
Jan Heweliusz, slawny astronom gdanski, jeden
z odkrytych przez siebie gwiazdozbiorow nazwal na czesc krola "Tarcza
Sobieskiego" i umiescil w atlasie nieba – Finnamentum
Sobiescianum [5] , wchodzacym w
sklad zbioru. Ciekawostka jest portret burmistrza gdanskiego Jana Ernesta
Schmiedena, autora licznych panegirykow poswieconych Janowi III. Klimat epoki
przywoluja takze charakterystyczne elementy uzbrojenia.
Talar koronny Stanislawa Augusta z 1765 roku; srednica 42.5 mm.
Muzeum im. Emeryka Hutten Czapskiego - Muzeum Narodowe w Krakowie
W pelnym zestawie reprezentowane sa w
zbiorze proby mennicze z 1771 roku.
Medale przedstawiaja krola i jego otoczenie. Niektore z nich
maja charakter nagrodowy.
Znana w swiecie byla rowniez drukarnia Floryana Unglera w Krakowie. Obok ksiazek (takze obecnych w kolekcji Emeryka Hutten Czapskiego), w roku 1512 wydala Introductio in Ptolomei Cosmographiam Jana Stobniczy z jego slynna drzeworytnicza mape swiata ukazujaca obie Ameryki. Byla to pierwsza mapa wydrukowana w Polsce. W roku 1526 Ungler wydal Wielka Mape Polski Bernarda Wapowskiego. W roku 1528 drukarnia Unglera wraz z zasobami drukarskimi ulegla zniszczeniu w wielkim pozarze Krakowa. (powrot)
Pani Izabella Godlewska de Aranda jest corka Emeryka Hutten Czapskiego, wnuka numizmatyka, ktory po II wojnie swiatowej
byl w Rzymie wielkim kolekcjonerem dawnych map Polski. Jeszcze sprzed wojny posiadal on
jedyny zachowany egzemplarz mapy Polski Gerarda de Jode z roku 1576, z wizerunkiem krola Stefana Batorego.
Mapa ta, wraz z wiekszoscia jego kolekcji, obecnie znajduje sie w Muzeum Ksiazat Czartoryskich w Krakowie.
(powrot)
